MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
324
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR ILMIY MEROSIDA
SHEʼRIYAT
Marjona Toshpo‘lotova Nuriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
marjonatoshpolotova0815@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada Boburning sheʼriyati uning hukmdorlik
hayotidan ko‘ra chuqurroq va abadiy qadriyat sifatida oʻrin qoldirgani, insoniylik,
vatanparvarlik, muhabbat va haqiqatga sadoqatni ulug‘lagan shoir sifatida
adabiyotimiz tarixida o‘rni hamda gʻazal misralaridan bazi tahlillar keltirilgan.
Kalit soʻzlar. adabiy qadriyat, gʻazal, badiiy tahlil, vatanparvarlik, lirika,
falsafiy ruh, tazod, tanosub.
Аннотация. В данной статье анализируется, как поэзия Бабура
обладает более глубокой и вечной литературной ценностью по сравнению с его
правлением. Подчеркивается, что в его газелях отражены универсальные
понятия, такие как человечность, патриотизм, любовь и преданность истине.
Кроме того, рассматриваются художественные особенности лирики Бабура,
в частности использование антитезы и соразмерности как выразительных
средств.
Ключевые слова. литературная ценность, газель, художественный
анализ, патриотизм, лирика, философский дух, антитеза, соразмерность.
Annotation. This article analyzes how Babur’s poetry holds a deeper and
more eternal literary value compared to his rulership. It highlights how his ghazals
reflect universal concepts such as humanity, patriotism, love, and devotion to truth.
Additionally, the article examines the artistic features of Babur’s lyrics, particularly
the use of contrast and proportion as expressive means.
Keywords. literary value, ghazal, artistic analysis, patriotism, lyrics,
philosophical spirit, contrast, proportion.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
325
Boburning ilmiy merosi asosan uning adabiy, tarixiy va musiqa nazariyasiga
oid asarlarida namoyon bo‘ladi. Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat buyuk shoir
va sarkarda, balki ilm-fan va madaniyat homiysi sifatida ham tarixda chuqur iz
qoldirgan. “Boburnoma” (tarixiy-ilmiy asar) - bu asar nafaqat avtobiografik xotiralar,
balki tarixiy, geografik, etnografik va harbiy bilimlarni o‘z ichiga olgan noyob
manbadir. Unda Hindiston, Movarounnahr, Afg‘oniston va boshqa hududlarning
tabiati, xalqlari, urf-odatlari, siyosiy va harbiy hayoti haqida ilmiy kuzatishlar
mavjud. Bobur o‘zbek tilida ijod qilgan va bu tilning rivojiga katta hissa qo‘shgan.
Uning she’riyati va adabiy-estetik qarashlari turkiy tillarning ilmiy o‘rganilishiga asos
bo‘ldi.
Bobur Hindiston madaniyatiga katta qiziqish bilan yondashgan va u yerning
musiqa san’ati haqida ham qimmatli ma’lumotlar bergan. Uning musiqaga oid
qarashlari G‘arb va Sharq musiqa madaniyatini o‘zaro taqqoslash imkonini beradi.
“Boburnoma”da Hindiston va Markaziy Osiyo tabiati, iqlimi, daryolari, tog‘lari,
o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida ilmiy kuzatishlar bor. U o‘z davrida geografiya
va tabiiy fanlarni rivojlantirishga hissa qo‘shgan. Bobur o‘z asarlarida harbiy san’at
va davlat boshqaruvi haqida ilmiy fikrlarni ilgari surgan. Uning jang taktikalari va
siyosiy qarashlari keyingi hukmdorlar uchun qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan.
Boburning ilmiy merosi bugungi kunda ham tarixchilar, adabiyotshunoslar,
tilshunoslar va geograflar tomonidan o‘rganilmoqda. Uning yozma merosi ilm-fan
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan muhim manbalardan biridir. Bobur ilmiy meroslari
ichida eng eʼtiborga molik yoʻnalishlardan biri bu uning sheʼriyati hisoblanadi. Bobur
sheʼriyatida oʻzgacha ruh, oʻzgacha nafislik bor. U esa kitobxonni sehrlab asar ichra
yashashga majbur etadi. Bobur she’riyati falsafiy chuqurlik, nozik lirika va hayotiy
kuzatishlar bilan ajralib turadi. Bobur ijodi nafaqat shoirlik mahorati, balki uning
ichki dunyosi va tarixiy shaxs sifatida shakllanishini ham aks ettiradi. Bobur
she’riyatining asosiy xususiyatlari
Lirik va falsafiy ruh. Uning she’rlarida inson hayoti, taqdir, muhabbat,
do‘stlik va insoniy fazilatlar haqida chuqur fikr yuritiladi.Hayotning o‘tkinchiligi,
dunyoning bevafo ekani, shuningdek, sabr va matonat kabi mavzular keng yoritiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
326
Muhabbat lirikasi. Boburning g‘azallari va ruboiylarida sevgi mavzusi alohida o‘rin
tutadi. Uning ishqiy she’rlari nafis, samimiy va o‘ta ma’nodor bo‘lib, ko‘pincha
ramziy ifodalarga boy bo‘ladi. Vatanni sevish va hasrat. Bobur o‘z yurtidan
ayrilganidan so‘ng ham uni sog‘ingan va bu tuyg‘ularni she’rlarida ifoda etgan.U
Farg‘ona vodiysi, Andijon tabiati va xalqining hayotini iliq so‘zlar bilan yodga oladi.
Jangchi shoir. Bobur hayoti davomida ko‘plab urush va janglarni boshdan
kechirgan. U jang maydonidagi kechinmalari, mardlik, vafodorlik va jasorat haqida
ham she’rlar bitgan. Tasavvufiy ohanglar. Uning ba’zi she’rlarida tasavvufiy
qarashlar sezilib turadi. Bobur dunyo va undagi narsalarning o‘tkinchiligi haqida
mulohaza yuritib, ilohiy haqiqatni anglashga intilgan. Bobur gʻazallarida mumtoz
adabiyotning har qirrasini koʻrmoq mumkin. Chunki asar tili va uning tahlili mumtoz
adabiyot nurlariga yoʻgʻrilgan.
Gʻazallarida mumtoz sheʼriy sanʼatlardan mohirona qoʻllagan. Ilmi bade’
ning har turidan foydalangan. Bobur sheʼriyatida ishq asosiy mavzulardan biri
hisoblanadi. Uning gʻazallarida yor vasfi, hijron gʻami, ishqning zavqlari va fojiaviy
jihatlari aks etgan.Bobur tabiatni mohirona tasvirlagan. Uning sheʼrlarida bahor, gul,
bulbul, daryo va togʻ manzaralari jonli ifodalangan. U Hindiston tabiati va oʻzbek
yurtining goʻzalliklarini lirik jihatdan taqqoslaydi.Bobur gʻazallarida insoniy
fazilatlar, hayotning oʻtkinchiligi, dunyo tashvishlari haqida falsafiy fikrlar ham
uchraydi.
***Ey
ko‘ngul,
shodlig‘ing
dushmanga
ma’lum
aylama,
Qayg‘uni ham do‘sting ichra oshkor aylama.
Bu misralarda Bobur inson ko‘nglining nozikligini, do‘st va dushman
o‘rtasidagi nozik chegara borligini ta’kidlaydi. Qolaversa, misrada nido, tazod,
tanosub kabi san'atlardan foydalangan. Ey koʻngul birikmasi orqali nidoni hosil qilsa,
shodlik-qaygʻu, doʻst- dushman juftliklari orqali tazod vujudga kelgan. Maʼlum va
oshkora soʻzlari tanosubni yuzaga keltirgan.
***Olam ahli qildi zolim, aysh bila choh qazib,
Kimki bo‘ldi g‘amxoʻr, o‘ldi g‘am ichra g‘arib.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
327
Bobur bu misralar orqali dunyoning adolatsizligini, zolimlar aysh-ishratda
yashashini, adolatli va gʻamxoʻr odamlar esa gʻam ichra qolishini taʼkidlaydi. Bu fikr
hozirgi zamon haqiqatlari bilan hamohang – haqiqatparvar insonlar koʻpincha
qiyinchiliklarga uchraydi. Shoirning shaxsiy hayoti (siyosiy kurashlar, hijrat, ogʻir
hayot kechirish) ushbu falsafiy qarashlar shakllanishiga sabab boʻlgan. Misrada
badiiy sanʼatlardan tanosub va tazod sanʼatlari mahorat bilan qoʻllangan.
***. Bogʻi Eramni koʻrgali kim borur,
Gul yuzing oldida xijolat anga.
Bu misralarda yor husni bogʻ goʻzalligidan ham afzal ekani taʼkidlanadi.
“Bogʻi Eram” – jannat bogʻiga ishora, bu esa Boburning tasavvufiy fikrlarini ham
ochib beradi. Yorning husniga berilgan bunday baho mumtoz adabiyotda keng
tarqalgan anʼanaviy uslubdir.Talmeh, mubolagʻa kabı sanʼatlardan foydalanilgan.
***. Sevmaz emish hijron aro kim, xushhol boʻlmakni,
Nechukkim, dogʻi yoʻq kishidin hol soʻramakni?
Shoir sevgining mashaqqatlari haqida soʻz yuritadi. Ishq dardini tortmagan
kishi sevgining holidan xabar ololmasligini aytadi. Bu misralarda sufiyona ruh ham
seziladi – yaʼni, sevgi orqali kamolotga erishish gʻoyasi ilgari suriladi. Bu misrada
esa tazod va tajohil ul orif sanʼatlaridan foydalanilgan.
Zahiriddin Muhammad Bobur sheʼriyati g‘oyaviy mazmuni va badiiy uslubi
bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Bobur sheʼrlarida muhabbat, vatan sog‘inchi,
hayotning o‘tkinchiligi, adolat va insoniylik kabi mavzular yetakchi o‘rin tutadi.
Uning lirikasida klassik Sharq sheʼriyati anʼanalari bilan birga, shaxsiy hayotiy
tajribalari ham aks etgan. Boburning g‘azal va ruboiylari nafis badiiy uslubga ega
bo‘lib, ular chuqur falsafiy mushohadalar, ichki kechinmalar va obrazlar bilan
boyitilgan. Ayniqsa, shoirning vatan haqidagi sheʼrlarida yurtdan ayriliq fojiasi,
sadoqat va fidoyilik alohida taʼkidlanadi. Bobur sheʼriyati o‘zbek adabiyotining
rivojida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, uning ijodi keyingi davr shoirlariga ham katta
ta’sir ko‘rsatgan. Shoirning adabiy merosi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan va o‘zbek adabiyoti xazinasining eng muhim qismidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
328
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Shavkat Rahmatullayev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. 2006.
2.
K. Kalanov, M. G‘aniyeva… Sotsiologiya. – Toshkent. 2023.
3.
Feruza Musayeva. O‘zbek xalq so‘zlari. – Toshkent. 2022.
4.
Zulxumor Xolmanova. Tilshunoslik nazariyasi. – Toshkent. 2020.
5.
Mirsanjar, Sanayev. "REVIEW OF THE GHAZAL" NOMA" BY ABDULLA
ORIPOV." Galaxy International Interdisciplinary Research Journal 10.7 (2022): 137-
140.
6.
Uktamov, M. "Modeling the professional training development of future
teachers through computer training."
Science and innovation
2.B9 (2023): 139-141.
7.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "Iqtisodiyotni
raqamlashtirish sharoitida iqtisodiy jarayonlar va moliyaviy munosabatlarning
transformatsiyasi."
Nashrlar
(2024): 38-41.
8.
G‘G‘Li, Madadjon G‘Ktam. "Kuzatuv quduqlarida yer osti suvlarini gidrorejim
parametrlarini masofaviy nazorat qilishning avtomatlashgan tizimlari."
Science and
Education
2.12 (2021): 202-211.
9.
Musirmonov, Shohboz, and Jasmina Toshpg‘lotova. "Moliya bozorini
rivojlantirishda
yashil
iqtisodiyotga
g‘tishining
muammolari
va
yechimlari."
Nashrlar
(2024): 374-377.
10.
Muhammadiyev, Alijon, and Shukurullo Aliqulov. "PROSPECTS OF USING
COMPUTER TECHNOLOGIES IN MODERN EDUCATION."
Наука и
технология в современном мире
3 (2024): 90-92.
11.
Musurmanova,
Yayra,
and
Jasmina Toshpg‘lotova. "XXI ASR
YOSHLARINING AXBOROT PSIXOLOGIK XAFSIZLIGINI TA’MINLASH
MASALALARI."
Universal xalqaro ilmiy jurnal
1 (2024): 445-447.
12.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "SHAXSLARDA
TAVAKKALCHILIK BILAN BOG ‘LIQ VIRTUAL O ‘YINLARGA
MOYILLIGINI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI."
Universal xalqaro ilmiy
jurnal
1 (2024): 776-777.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
329
13.
Toshpg‘lotova, Jasmina, and Yayra Musurmanova. "CURRENT ISSUES OF
TEACHING UZBEK AND RUSSIAN LANGUAGES IN THE PROCESS OF
GLOBALIZATION."
Models and methods in modern science
3 (2024): 187-191.
14.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "TEXNIKA OLIY TA'LIM
MUASSASALARIDA XORIJIY TILLARNI O ‘QITISHNING DOLZARB
MASALALARI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3
(2024): 10-12.
