MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
318
MADANIY O‘ZIGA XOSLIKNI SHAKLLANTIRISHDA TILNING
AHAMIYATI
Marjona Toshpo‘lotova Nuriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
marjonatoshpolotova0815@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada jamiyatning asosiy sohalari va ularning
o‘ziga xos omillari haqida ma’lumot berilib, millatni rivojlantiruvchi madaniy
sohaning o‘ziga xosligi, unda tilning o‘rni, taraqqiyot uchun tildagi imkoniyatlar va
undagi alohida xususiyatlarga urg‘u beriladi. Har bir omil alohida yo`nalishda tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy, til, adabiyot, milliy til, sheva, folklor, madaniyat,
diffirensiallik, jamiyat.
Аннотация. В данной статье дается информация об основных сферах
жизни общества и их специфических факторах, подчеркивается своеобразие
культурной сферы, развивающей нацию, место языка в ней, возможности
языка для развития, его особенности. Каждый фактор анализируется
отдельно.
Ключевые слова. социальное, язык, литература, национальный язык,
диалект, фольклор, культура, дифференциация, общество.
Annotation. This article provides information about the main sectors of
society and their specific factors, emphasizing the uniqueness of the cultural sector
that develops the nation, the role of language in it, the opportunities for development
in language, and its special features. Each factor is analyzed in a separate direction.
Key words. social, language, literature, national language, dialect, folklore,
culture, differentiation, society.
Dunyo tubdan o‘zgarib borayapti. Rivojlanishlar esa o‘z navbatida hech bir
sohani chetlab o‘tmas. Ijtimoiy, siyosiy, madaniy va ma’rifiy sohalardagi harakatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
319
har onda takomillashib, o‘z jabasini kengaytirmoqda. Shu bilan bir qatorda har bir
yo‘nalishda yangilik va diffirensial qarashlar juda muhim. Differensial qarashlar
oʻziga xoslikni keltirib chiqaradi. Yuqorida tilga olingan sohalarda turli oʻziga
xosliklar amalga oshirilsa, yoki farqli taraflari takomillashtirilsa, ularning
ijtimoiylashish darajasi ortadi. Madaniy harakatlarda oʻziga xoslik qanday amalga
oshiriladi va uning taʼsir doirasi qanday?
Madaniy oʻziga xoslik - bu muayyan jamiyat, xalq yoki guruhning boshqa
madaniyatlardan farqlanadigan noyob xususiyatlari va qadriyatlarining majmuasidir.
Bu oʻziga xoslik tarixiy anʼanalar, urf-odatlar, diniy eʼtiqodlar, sanʼat, til, hayot tarzi
va hatto taomlar orqali namoyon boʻladi. Til va adabiyot ta’sirida madaniy o`ziga
xoslik qanday ta’minlanadi? U qanday omillar bilan ta’sir ko‘rsatadi? Quidagilar
asosiy omillardir:
1.
Milliy til
2.
Sheva va dialektlar
3.
Yozma va og‘zaki adabiyot
4.
Xalq og‘zaki ijodi (folklor).
Yuqorida qayd etilgan omillar jamiyat taraqqiyoti va uning boshqalardan
farqlanadigan xususiyatlarini ko‘rsatishda til va adabiyotning qisman ta’sirini ifoda
etadi. Agar millat haqiqatan jahon shoxsupasida tilga olinishni istasa, avvalo o‘z
milliy tilini sayqallashi kerak bo‘ladi. Bunda asosan, chekka hududlargacha davlat
tilini yoyish, hamma uchun tushunarli bo‘lishini ta’minlash hamda milliy tilda
yozilgan adabiyot zaxirasini ko‘paytirish nazarda tutiladi. Milliy til har bir hudud
uchun anglashilgan bo‘lsa va har bir fuqaro erkin so‘zlasha olsa, u jamiyatda uzluksiz
taraqqiyot va ijtimoiylashuv kuzatiladi. Ammo milliy tilnigina sayqallab shevalarni
unutish, tilni yo‘qolib ketishiga sabab bo‘ladi. Ya’ni har qanday milliy til sheva va
dialektlar bilan boy va betakrordir. Yozma va og‘zaki adabiyot esa hayotga
madaniylashuvni juda katta tezlikda olib kiradi. Adabiyot kuchi bilan ba’zi millatlar
mustaqilligini, yana ba’zilari madaniyatini qo‘lga kiritdi. Zero Abdulla Qahhor
aytganidek, “Adabiyot atomdan kuchli, ammo uning kuchini o‘tin yorish uchun
sarflamaslik kerak”. Madaniy o‘ziga xoslikni ta’minlashda qadriyatlar va urf odatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
320
yetakchilik qiladi. Bularni esa faqat xalq og‘zaki ijodi, ya’ni folklor orqali asrlar osha
targ‘ib qilishimiz mumkin.
Milliy til madaniy oʻziga xoslikning asosiy ustunlaridan biri bo‘lib, xalqning
o‘zligini ifodalaydi va uni boshqa madaniyatlardan ajratib turadi. Uning madaniy
oʻziga xoslikdagi o‘rni quyidagicha:
1.
Millat identifikatori
2.
Madaniy merosni saqlovchi
3.
Urf- odat va qadriyatlarni ifodalovchi
4.
Ilm- fan va ta’limda vositachi
5.
Davlatchilik va huquqiy tizim asosi
6.
Globalizatsiya sharoitida milliy o‘zlikni saqlovchi.
Milliy til millatning identifikatori sifatida uning asosiy belgilari va ajralmas
qismi hisoblanadi. Til millatni boshqa xalqlardan farqlantirib turadigan eng muhim
omillardan biri bo‘lib, uning o‘zligini belgilaydi. Bu jihatdan madaniy oʻziga xoslikda
har bir xalq o‘z tiliga ega bo‘lishi bilan boshqalardan farq qiladi. Til millatning o‘ziga
xos tafakkur tarzini, dunyoqarashini va qadriyatlarini aks ettiradi. Milliy ong va
o‘zlikni shakllantiruvchi omil sifatida inson o‘z ona tilida fikrlaydi va dunyoni idrok
qiladi, bu esa milliy tafakkurni shakllantiradi. Til orqali avlodlar o‘z tarixiy merosini
anglaydi va milliy g‘ururni his qiladi. Madaniyat va an’analarni avlodlarga yetkazish
borasida ham sezilarli o‘ringa ega. Og‘zaki ijod, maqollar, ertaklar va dostonlar
milliy til orqali saqlanib, kelajak avlodlarga yetkaziladi. Diniy va axloqiy qadriyatlar
ham milliy til yordamida shakllanadi va mustahkamlanadi. Mustaqil davlatning milliy
tili uning suverenitetining muhim ramzidir. Davlat boshqaruvi, qonunchilik va ta’lim
tizimi milliy tilda yuritilishi millatning o‘zligini mustahkamlashga xizmat qiladi. U
turli hududlar va ijtimoiy guruhlarni yagona millat sifatida birlashtiradi. U ijtimoiy
birdamlik va milliy g‘ururni shakllantirishga yordam beradi. Shunday qilib, milliy til
nafaqat muloqot vositasi, balki millatning o‘zligini aniqlovchi asosiy identifikator
hamdir. Uni asrab-avaylash va rivojlantirish milliy madaniyatni saqlashning muhim
shartidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
321
Milliy til madaniy merosni saqlovchi boʻlib, xalqning tarixiy, madaniy va
ma’naviy boyliklarini avloddan-avlodga yetkazishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Maqollar, matallar, topishmoqlar – xalqning dunyoqarashi va hayotiy tajribasi aks
etgan hikmatli iboralar. Ertaklar, dostonlar, qo‘shiqlar – millatning tarixiy xotirasi,
qadriyatlari va orzularini o‘zida mujassam etgan asarlar. Mumtoz adabiyot – milliy
yozma merosning eng muhim qismi bo‘lib, xalqning ma’naviy olamini ifodalaydi.
Tarixiy hujjatlar, qo‘lyozmalar va yodgorliklarni anglash va o‘rganish imkonini
beradi. Diniy manbalar va qadimiy yozuvlar milliy til orqali saqlanib, millat
madaniyati va axloqiy qadriyatlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Milliy
bayramlar va marosimlar (Navro‘z, to‘y, ma’rakalar) o‘zining asl mohiyatini milliy
til orqali saqlaydi. Mehmondo‘stlik, odob-axloq qoidalari va boshqa ijtimoiy
an’analar til vositasida yashab keladi. Milliy hunarmandchilik atamalari va
texnikalarining saqlanishi milliy til bilan bog‘liq. Me’morchilik, kashtachilik,
zargarlik va boshqa san’at turlarida til orqali ifodalangan qadriyatlar saqlanadi. Buyuk
ajdodlar, tarixiy qahramonlar haqidagi bilimlar milliy tilda saqlanib keladi. Tarixiy
shaxslar va milliy harakatlar haqida to‘plangan bilimlar xalq ongida til orqali
saqlanadi va jonlanadi. Agar til yo‘qolsa, u bilan birga xalqning butun madaniy va
ma’naviy merosi ham yo‘qolib ketishi mumkin. Shu sababli, milliy tilni rivojlantirish
va qo‘llab-quvvatlash – madaniy o‘ziga xoslikni saqlashning asosiy shartidir.
Madaniy oʻziga xoslikda sheva va dialektlarning oʻrni haqida soʻz ketganda,
ularning naqadar boy zaxira ekanini anglab yetiladi. Sheva va dialektlar milliy tilning
ichki xilma-xilligi bo‘lib, ular xalqning madaniy merosini, tarixiy taraqqiyotini va
mahalliy o‘ziga xosligini ifodalaydi. Sheva va dialektlar xalqning qadimiy tili va
madaniyatini saqlashga yordam beradi. Ular mahalliy urf-odatlar, marosimlar va
tarixiy voqealarning og‘zaki shaklda avloddan-avlodga yetkazilishida muhim rol
o‘ynaydi. Har bir hududning o‘ziga xos shevasi bo‘lishi, o‘sha hududning madaniy
va tarixiy ajralmas qismi ekanini ko‘rsatadi. Shevalar va dialektlar mahalliy aholini
umumiy millat doirasida birlashtiruvchi va farqlantiruvchi omil sifatida xizmat qiladi.
Shevalarda yaratilgan qo‘shiqlar, ertaklar, dostonlar va maqollar milliy
madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi. Ba’zi adabiy asarlar va folklor shevalarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
322
yozilgan bo‘lib, bu ularning milliy adabiyotga qo‘shgan hissasini ko‘rsatadi. Ular
milliy tilni yangi so‘zlar va iboralar bilan boyitadi. Ko‘plab so‘zlar dastlab sheva va
dialektlarda qo‘llanilib, keyinchalik adabiy tilga kirib keladi. Dialektal so‘zlar ba’zan
muayyan madaniy tushunchalarni ifodalashda adabiy tilga qaraganda aniqroq bo‘lishi
mumkin. Shevalar odamlar o‘rtasidagi muloqotda iliqlik va yaqinlik hissini uyg‘otadi,
mahalliy hamjamiyatlarda birdamlikni mustahkamlaydi. Ko‘plab joylarda oilaviy va
do‘stona muloqotda aynan shevalardan foydalaniladi. Eng qo‘rqinchli jihati shundaki,
sheva va dialektlarning yo‘qolishi madaniy merosga tahdid ostida qoldiradi. Til
zavolga yuz tuta boshlaydi. Globalizatsiya va urbanizatsiya natijasida ko‘plab
shevalar yo‘qolib bormoqda, bu esa mahalliy madaniy xususiyatlarning yo‘qolishiga
olib keladi. Shevalarning asrab-avaylanishi va ularni ilmiy o‘rganish madaniy xilma-
xillikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Sheva va dialektlar milliy tilning jonli va
muhim qismi bo‘lib, ular xalqning tarixini, urf-odatlarini, madaniyatini va milliy
o‘zligini saqlashga xizmat qiladi. Ularni asrab-avaylash va rivojlantirish milliy
madaniyatni mustahkamlashning muhim omillaridan biridir.
Yuqorida keltirilgan xususiyat va omillarga tayangan holda til ham yengilmas
kuch ekanini va uning millat umrboqiyligida bitmas xizmati borligini anglash
mumkin. Madaniy soha bo‘ladimi, ijtimoiymi barcha yo‘nalishda o‘ziga xos
taraqqiyot bosqichlari mavjud. Ularni qay darajada targ‘ib etish, ommalashtirish esa
har bir millat vakiliga bog‘liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Shavkat Rahmatullayev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. 2006.
2.
K. Kalanov, M. G‘aniyeva… Sotsiologiya. – Toshkent. 2023.
3.
Feruza Musayeva. O‘zbek xalq so‘zlari. – Toshkent. 2022.
4.
Zulxumor Xolmanova. Tilshunoslik nazariyasi. – Toshkent. 2020.
5.
Mirsanjar, Sanayev. "REVIEW OF THE GHAZAL" NOMA" BY ABDULLA
ORIPOV." Galaxy International Interdisciplinary Research Journal 10.7 (2022): 137-
140.
6.
Uktamov, M. "Modeling the professional training development of future
teachers through computer training."
Science and innovation
2.B9 (2023): 139-141.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–2_ Март –2025
323
7.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "Iqtisodiyotni
raqamlashtirish sharoitida iqtisodiy jarayonlar va moliyaviy munosabatlarning
transformatsiyasi."
Nashrlar
(2024): 38-41.
8.
G‘G‘Li, Madadjon G‘Ktam. "Kuzatuv quduqlarida yer osti suvlarini gidrorejim
parametrlarini masofaviy nazorat qilishning avtomatlashgan tizimlari."
Science and
Education
2.12 (2021): 202-211.
9.
Musirmonov, Shohboz, and Jasmina Toshpg‘lotova. "Moliya bozorini
rivojlantirishda
yashil
iqtisodiyotga
g‘tishining
muammolari
va
yechimlari."
Nashrlar
(2024): 374-377.
10.
Muhammadiyev, Alijon, and Shukurullo Aliqulov. "PROSPECTS OF USING
COMPUTER TECHNOLOGIES IN MODERN EDUCATION."
Наука и
технология в современном мире
3 (2024): 90-92.
11.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "XXI ASR
YOSHLARINING AXBOROT PSIXOLOGIK XAFSIZLIGINI TA’MINLASH
MASALALARI."
Universal xalqaro ilmiy jurnal
1 (2024): 445-447.
12.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "SHAXSLARDA
TAVAKKALCHILIK BILAN BOG ‘LIQ VIRTUAL O ‘YINLARGA
MOYILLIGINI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI."
Universal xalqaro ilmiy
jurnal
1 (2024): 776-777.
13.
Toshpg‘lotova, Jasmina, and Yayra Musurmanova. "CURRENT ISSUES OF
TEACHING UZBEK AND RUSSIAN LANGUAGES IN THE PROCESS OF
GLOBALIZATION."
Models and methods in modern science
3 (2024): 187-191.
14.
Musurmanova, Yayra, and Jasmina Toshpg‘lotova. "TEXNIKA OLIY TA'LIM
MUASSASALARIDA XORIJIY TILLARNI O ‘QITISHNING DOLZARB
MASALALARI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3
(2024): 10-12.
