MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
364
DAVLAT ISHTIROKIDAGI KORXONALARNING MOLIYAVIY
BARQARORLIGINI TA’MINLASH YO’LLARI
Asomidinova Moxigulbonu Oybek qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada davlat ishtirokidagi korxonalarning
moliyaviy barqarorligini ta’minlash yo’llari tahlil qilinadi. Moliyaviy barqarorlikka
erishish uchun qo’llaniladigan boshqaruv usullari, moliyaviy monitoring tizimlari,
hamda davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyatining o’ziga xos jihatlari o’rganiladi.
Tadqiqot natijalari asosida davlat ishtirokidagi korxonalarni samarali boshqarish
bo’yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Kalit so’zlar: moliyaviy barqarorlik, davlat ishtirokidagi korxonalar,
boshqaruv usullari, moliyaviy monitoring, iqtisodiy samaradorlik.
Davlat ishtirokidagi korxonalar mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rin tutadi.
Ularning samarali faoliyat yuritishi nafaqat iqtisodiy o’sishga, balki ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorlikka ham ta’sir ko’rsatadi. Ammo, bunday korxonalar faoliyati moliyaviy
barqarorlikka erishishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Shu sababli, davlat
ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash masalasi dolzarb
hisoblanadi. Ushbu maqolada davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash yo’llari va usullari tahlil qilinadi.
Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash,
ularning barqaror ishlashiga, raqobatbardoshligini oshirishga va iqtisodiyotga ijobiy
ta’sir ko’rsatishga xizmat qiladi. Quyida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash yo’llari
batafsil ko’rib chiqiladi.
Moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish
Moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish korxonalar faoliyatini samarali
boshqarish, moliyaviy resurslarni oqilona taqsimlash va ularning maqsadli
ishlatilishini ta'minlashga qaratilgan muhim jarayondir. Bu jarayon bir nechta asosiy
yo'nalishlar bo'yicha amalga oshiriladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
365
Moliya bo’yicha rejalashtirish, tahlil va nazorat tizimlarini kuchaytirish
- Korxonaning moliyaviy holatini yaxshilash uchun strategik va operatsion
rejalashtirish tizimlarini ishlab chiqish.
- Moliyaviy resurslarni taqsimlash jarayonini tartibga solish va ularni
maqsadli yo'nalishlarga yo'naltirish.
- Moliyaviy ko'rsatkichlarni tahlil qilish va ularga asoslangan qarorlar qabul
qilish tizimini mustahkamlash.
- Korxona faoliyatini doimiy monitoring qilish orqali moliyaviy xavflarni
kamaytirish.
- Ichki nazorat va audit mexanizmlarini takomillashtirish.
Korxonalarning daromad va xarajatlarini optimallashtirish
- Moliyaviy rejalarni tayyorlash va ular asosida daromad va xarajatlarni
nazorat qilish tizimini joriy etish.
- Xarajatlarni qisqartirish yo’llarini aniqlash va ularni optimallashtirishga
qaratilgan dasturlarni ishlab chiqish.
- Rentabellik darajasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga
oshirish.
- Asosiy faoliyatdan keladigan daromadlarni oshirish yo’llarini qidirish va
ulardan samarali foydalanish.
- Xarajatlar tarkibini tahlil qilish va ulardagi ortiqcha sarf-xarajatlarni
kamaytirish.
Rentabellikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish va
ularning natijalarini baholash
- Korxona faoliyatining umumiy moliyaviy ko'rsatkichlarini baholash va
ularni yaxshilash bo’yicha dasturlarni ishlab chiqish.
- Olingan moliyaviy natijalarni tahlil qilish va kelgusidagi faoliyatni
rejalashtirishga yo’naltirish.
- Rentabellikni oshirish uchun yangi investitsiya loyihalarini amalga oshirish
va ularning samaradorligini baholash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
366
- Moliyaviy natijalar bo’yicha muntazam hisobotlarni tayyorlash va ulardan
tegishli xulosalar chiqarish.
- Rentabellik ko'rsatkichlarini oshirish bo'yicha qo'shimcha imkoniyatlarni
aniqlash va ulardan foydalanish.
Moliyaviy
boshqaruvni
takomillashtirish
korxonalarning
iqtisodiy
samaradorligini oshirish, ularning raqobatbardoshligini mustahkamlash hamda
moliyaviy barqarorlikka erishish imkonini beradi. Shu bois, korxonalarda moliyaviy
boshqaruv tizimlarini doimiy ravishda rivojlantirib borish zarur.
Byudjetlash va Xarajatlarni Boshqarish
Byudjetlash va xarajatlarni boshqarish jarayoni moliyaviy resurslarni samarali
rejalashtirish, ulardan oqilona foydalanish va nazorat qilishni o’z ichiga oladi. Bu
jarayon quyidagi asosiy yo’nalishlar bo’yicha amalga oshiriladi:
Xarajatlar maqbulligini oshirish va tejamkorlik choralarini ko’rish:
- Korxonaning barcha moliyaviy faoliyati bo’yicha xarajatlarni tahlil qilish va
ularni samarali boshqarish usullarini ishlab chiqish.
- Xarajatlarni maqbullashtirish maqsadida sarf qilinayotgan mablag’larni
batafsil o’rganish va ortiqcha harajatlarni kamaytirish bo’yicha choralarni qo’llash.
- Tejamkorlik choralarini belgilash va ularni amalda qo’llash orqali umumiy
xarajatlarni optimallashtirish.
- Moliyaviy resurslarni tejash uchun innovatsion yechimlar va
texnologiyalarni qo’llash.
Mablag’larning maqsadga muvofiq sarflanishini muntazam nazorat qilish:
-
Barcha
moliyaviy
mablag’larning
rejalashtirilgan
maqsadlarga
yo’naltirilishini ta’minlash.
- Muntazam ravishda moliyaviy hisobotlar tayyorlash va ularda sarflangan
mablag’larning maqsadga muvofiqligini tahlil qilish.
- Sarf-xarajatlar bo’yicha ichki auditlarni o’tkazish va harajatlarning
samaradorligini baholash.
- Mablag’lar taqsimotidagi xatolarni aniqlash va ularni tuzatish choralarini
ko’rish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
367
- Harajatlar bo’yicha normativ hujjatlarga amal qilinishini ta’minlash va
ularni takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Kapital mablag’larning samarali sarflanishini ta’minlash va ulardan optimal
foydalanish:
- Kapital mablag’larni to’g’ri taqsimlash va ularni maqsadli loyihalar bo’yicha
samarali boshqarish.
- Kapital mablag’lar bilan bog’liq sarmoyalarning daromadliligini tahlil qilish
va rentabellikni oshirish yo’llarini izlash.
- Korxonaning asosiy vositalarini modernizatsiya qilish va yangilash uchun
kapital mablag’lardan oqilona foydalanish.
- Kapital mablag’lardan foydalanish bo’yicha uzluksiz monitoring o’tkazish
va ularni samaradorlik nuqtayi nazaridan baholash.
- Kapital mablag’lardan foydalanishning qisqa muddatli va uzoq muddatli
rejalarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish.
Ushbu yo’nalishlar bo’yicha ishlar olib borish orqali korxona mablag’larini
samarali boshqarish, xarajatlarni maqbullashtirish va kapital mablag’lardan optimal
foydalanishni ta’minlash mumkin.
Moliyaviy manbalarni diversifikatsiya qilish
- Kreditlar, investitsiyalar va grantlardan samarali foydalanish strategiyalarini
ishlab chiqish.
- Davlat dasturlarida faol ishtirok etish va subsidiya olish imkoniyatlaridan
foydalanish.
- Xususiy investitsiyalarni jalb qilish orqali moliyaviy manbalarni
ko’paytirish.
Korxona faoliyatini raqamlashtirish
- Hisob-kitob va moliyaviy hisobot tizimlarini avtomatlashtirish orqali
operatsion xarajatlarni kamaytirish.
- Axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali moliyaviy ma’lumotlarni
tezkor tahlil qilish.
- Korxona faoliyatini raqamli tizimlar yordamida optimallashtirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
368
Bozorni kengaytirish va diversifikatsiya qilish
- Mahsulot va xizmatlar assortimentini kengaytirish va ularni ichki hamda
tashqi bozorlar uchun moslashtirish.
- Bozor tahlili va marketing strategiyalarini kuchaytirish.
- Eksport hajmini oshirish orqali yangi daromad manbalarini yaratish.
Xatarlarni boshqarish tizimini yaratish
- Moliyaviy risklarni aniqlash, baholash va boshqarish tizimlarini yaratish.
- Sug’urta mexanizmlaridan foydalanish orqali moliyaviy xavflarni
kamaytirish.
- Bozordagi o’zgarishlarga moslashish strategiyasini ishlab chiqish va amalga
oshirish.
Davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash choralarini kuchaytirish
- Moliyaviy rag’batlantirish dasturlarini joriy etish va kengaytirish.
- Soliq imtiyozlari va subsidiyalar berish orqali korxonalarni qo’llab-
quvvatlash.
- Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun maxsus dasturlarni ishlab chiqish va
ulardan samarali foydalanish.
Faoliyatning oshkoraligini ta’minlash
- Moliyaviy hisobotlarni ommaga oshkor qilish va ularni tahlil qilish
imkoniyatini yaratish.
- Davlat ishtirokidagi korxonalarning samaradorligini oshirish bo’yicha
mustaqil audit o’tkazish.
- Oshkoralik orqali ishonchni oshirish va moliyaviy shaffoflikni ta’minlash.
Kadrlar salohiyatini oshirish
- Moliyaviy boshqaruv sohasidagi mutaxassislarning malakasini oshirish va
ularni qayta tayyorlash.
- Zamonaviy boshqaruv usullarini o’rganish va amalda qo’llash.
- Kadrlarning ijodiy va professional rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratish.
Strategik boshqaruvni kuchaytirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
369
- Uzoq muddatli strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish.
- Davlat ishtirokidagi korxonalarning maqsad va vazifalarini aniq belgilash.
- Xorijiy tajribani o’rganish va uni mahalliy sharoitlarga moslashtirish.
Davlat
ishtirokidagi
korxonalar
faoliyatini
moliyaviy
jihatdan
barqarorlashtirish uchun zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish lozim. Bunda,
korxonalarning moliyaviy ko’rsatkichlarini tahlil qilish va baholash tizimlarini
takomillashtirish talab etiladi.
Xulosa
Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash
uchun zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish, raqamlashtirish va moliyaviy
manbalarni diversifikatsiya qilish muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, davlat
tomonidan qo’llab-quvvatlash va oshkoralikni ta’minlash orqali korxonalar
samaradorligini oshirishga erishish mumkin.
Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash
uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:
Moliyaviy monitoring tizimlarini yanada takomillashtirish;
Boshqaruv usullarini zamonaviylashtirish va optimallashtirish;
Moliyaviy ko’rsatkichlar tahlilini muntazam ravishda olib borish.
Ushbu takliflar davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyatini yanada samarali
tashkil etishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR.
Azrilian A. N., Economic and legal dictionary, 638 (Institute of the New
Economy, Moscow, 2014)
Mukhambetov T. I., Nukushev A. G., Bankruptcy and anti-crisis management
of the enterprise, 607 (Training allowance, Almaty, 2000)
Sheremet A. D., Sayfulin R. S., Methodology of financial analysis, 512 (Infra-
M, Moscow, 2014)
Mukhambetov T. I., Materials of the 2nd International Conference on
Management, Leadership and Governance (ICMLG), 202-207 (2014)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
370
R. S. Higgins, The financial analysis. Tools for making business decisions, 464
(WilliamsPublishingHouse, Moscow, 2008)
Wahlen J. M., Baginski S. P., Bradshaw М., Financial Reporting, Financial
Statement Analysis, and Valuation: A Strategic Perspective. 8th ed., 1200 (Cengage
Learning, 2015)
Chernyshova O. N., Fedorova A. Yu., Socio-economic phenomena and
processes, 11, 1-8 (2012)
Ziyadin, S., Streltsova, E., Borodin, A., Kiseleva, N., Yakovenko, I., &
Baimukhanbetova, E., Sustainability, 11(9), 2544, (2019). DOI: 10.3390/su11092544
