MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
359
MAKTAB BITIRUVCHILARINI KASBGA YO‘NALTIRISHNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Xaqnazarova Shaxnoza Shavkat qizi
Qashqadaryo viloyati Kitob tumani 26 - umumiy o‘rta ta’lim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatasiya: mazkur maqolada kasblarni tuzilishi va kasb tanlashdagi
muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari haqida fikr va mulohazalar keltirib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: kasb tanlash, kasbni sevish, kasbga jalb etish, kasb tanlash
muammolari, ijobiy yechim, ota-ona ko‘magi, pedagogik-psixologik tavsiyalar,
maktab bitiruvchisi.
Kasb tanlash bu - inson hayotida muhim qarorni qabul qilishda ilk qadam
hisoblanadi. Inson umri davomida o‘zi tanlagan kasbdan mamnun bo‘lib yashashi,
anashu muhim qarorni qabul qilishiga bog‘liqdir. Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirligi buyrug‘i bilan o‘quvchilarga o‘rgatiladigan bitta kasb-hunar turi va ular
amaliyoti yo‘lga qo‘yiladigan 208 ta umumiy o‘rta ta’lim muassasasi ro‘yxati
shakllantirildi. Tanlab olingan maktablarda o‘quvchilar qiziqishidan kelib chiqib,
quyidagi 3 yo‘nalishdan biri bo‘yicha kasb-hunar o‘rgatiladi:
- ishchi kasblar ( hududning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatidan kelib chiqib,
tadbirkor va hunarmandlar jalb qilingan holda 64 turda);
- tadbirkorlik (21 turdagi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari
bo‘yicha);
- zamonaviy kasblar (10 dan ortiq axborot texnologiyalari va kreativ
industriya yo‘nalishi bo‘yicha).
2023-2024 o‘quv yilida 17 ming nafardan ortiq o‘quvchiga kasb-hunar
o‘rgatish rejalashtirilgan1 . Bundan ko‘rinib turibdiki mamlakatimizda bitiruvchilarni
kasbhunarga yo‘naltirish ishlari tizimli ravishda amalga oshirilmoqda. Biroq, hali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
360
maktablarda o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish borasida amalga oshirilishi
lozim bo‘lgan masalalar ko‘pdir. Bitiruvchi yoshlarni kasb-hunarga yo‘naltirishda
kasb tanlashda muammolarga duch kelinishi asosiy masalalardan biridir. Bu
muammolarni ijobiy yechimini topish uchun ta’lim muassasalarida maktab
bitiruvchilarini kasb-hunarga yo‘naltirish, kasblar olami bilan tanishtirishdan
boshlanadi. Bitiruvchilar kasblar haqida qancha ko‘p ma’lumotga ega bo‘lishsa
o‘quvchilarni kasb tanlash uchun imkoniyatlari shuncha katta hisoblanadi. Yuqori
sinf o‘quvchilarini qiziqishlari, mayllari, intilishlari, qobiliyatlari, iste’dodlari asosida
tanlagan kasblariga to‘g‘ri yo‘naltirish o‘spirinlar uchun katta hayotiy masaladir.
Bitiruvchirlarga o‘qituvchilar, ota-onalar jamoatchilik, o‘z kasbining ustalari,
murabbiylar alohida e’tibor berishlari kerak. Maktabni bitirgunicha hamma
o‘quvchilar kasbini qat’iy tanlaydi deya olmaymiz. Sababi maktab bitiruvchilarida
kasblarga har xil munosbatlar hosil bo‘lishi va maktabda o‘qish davrida kasb tanlash
bo‘yicha turli xil niyatlar paydo bo‘lishidir. V. A. Krutetskiy o‘spirinlarda
uchraydigan motivlardan quyidagilarni alohida ifodalaydi:
- biror o‘quv faniga qiziqish;
- vatanga foyda keltirish istagi (o‘ziga xos psixologik xususiyatini hisobga
olmagan holda);
- shaxsiy qobiliyatini ro‘kach qilish;
- oilaviy an’analarga rioya etish (vorislik);
- do‘stlari va o‘rtoqlariga ergashish;
- ish joyi yoki o‘quv yurtining uyiga yaqinligi;
- moddiy ta’minlanishining yaxshi ekani;
- o‘quv yurti ko‘rinishining chiroyliligi yoki unga joylashish osonligi.
Bundan tashqari boshqa motivlar ham masalan, o‘quvchining biror kasbga,
fanga moyilligi, maqsadi, unga intilishi, kasb to‘g‘risidagi ma’lumoti ham sabab
bo‘lishi mumkin. Maktab bitiruvchilarida kasblar haqida yaqol tasavvur bo‘lmasligi
sababli ular kasb tanlashda ko‘proq xatoga yo‘l qo‘yadilar. Bunga asosiy omil qilib
o‘z qobiliyatlarini oqilona baholay olmasligi va u yoki bu kasbni egallash uchun
qanchalik tez va aniq harakat qila olishlarini, bu ishga moslasha olishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
361
mumkinligini bilmasligidir. Anashunday muammolarni oldini olish va bartaraf etish
uchun imkoniyatlar mavjud.
Mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar ertangi yosh
avlodni har tomonlama tarbiyalab, kelajakda komil insonlar bo’lib yetishishlarini
ko’zda tutadi.Mustaqilligimizga erishgan yillarimizdanoq yurtimiz ertasi bo’lgan
yoshlarga katta e’tibor qaratila boshlandi va ularga birqator keng imkoniyatlar
yaratildi. Mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoyevning yoshlarnning kasb hunar
egallashi borasida bildirgan quyidagi fikrlari ayniqsa etiborga molikdir:
- Mahallalarda 1000 dan ziyod kasb-hunarga o’qitish markazlari tashkil
etiladi;
-Kasb-hunarga o’qitilgan har bir shaxs uchun o’quv markazlarida 1 million
so’mgacha subsidiya beriladi.Buning uchun budjetdan 100 milliard so’m ajratiladi;
-O’quv kurslarini tamomlab,o’z biznesini boshlamoqchi bo’lgan fuqarolarga
uskunalar xarid qilish uchun 7 million so’mgacha subsidiyalar beriladi;
Shuningdek,umumiy o’rta ta’lim muassasalarining 10-11-sinflari o’quvchilari
ta’lim olishlari bilan birgalikda ularga kasb-hunar o’rgatish, o’quvchilarning qiziqish
va qobiliyatlaridan kelib chiqqan holda kelajakda ularning ta’limini davom ettirishlari
yoki egallagan kasblari bo’yicha mehnat faoliyati bilan shug’ullanishlariga
sharsharoitlar yaratish bo’yicha chora tadbirlar tashkil qilindi.Ushbu chora tadbirlarga
muvofiq umumiy o’rta maktab,akademik litsey bitiruvchilarida aniq bir maqsadli
kasbiy motivlarni shakllantirish,kasbga yo’naltirish bo’yicha aniq metodikalar
o’tkazish va qaysi kasbga qobiliyatlari borligini aniqlash zarur. Chunki hozirgi kunda
ko’plab holatlarda farzandlar ota-ona majburiyatlaridan kelib chiqqan holda kasb
tanlashga majbur bo’lib kelmoqda. Bilamizki,ota-onalar o’zlari erisha olmagan
kasbini farzandlarida ko’rishni hohlaydi.Bu esa, ertangi kunda farzandlarining
majburan tanlagan sohalarida na yutuqqa erisha olishlarini bildiradi na kelajagiga
foyda berishiga ishonish mumkin.Bunda ,albatta, jamiyatimizda psixologik
bilimlarning yetishmasligini takror va takror ko’ramiz.Shuning uchun ham har biro
ota-ona
farzandlarini
qiziqish
va
qobilyatlariga
e’tiborli
bo’lishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
362
kerak.Farzandlarining kelajagiga bee’tibor bolmasliklari zarur va shart deb
hisoblayman.Qiziqish-insonlarning dunyoqarashi,e’tiqodlari,idealari,ya’ni uning oliy
maqsadlari,orzu niyatlari,orzu umidlari bilan bevosita muhim rol o’ynaydi hamda
ularning muvaffaqiyatli kechishini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Yosh avlodni
kasb-hunarga yo'naltirish orqali, bo'lajak kasbiy qarorlarni shakillantirish, kasbni
erkin va mustaqil tanlashlari uchun kasb-hunarga yo'naltirish ishlariga mustahkam
zamin yaratuvchi ilmiy-amaliy tizim sifatida qarash lozim. Bu tizim orqali har bir
o'quvchi shaxsini kasbga yo'naltirishda individual xususiyatlarni ham xalq
manfaatlari nuqtai nazardan mehnat reurslarini to'laqonli ta'minlash zaruratini
hisobga olish kerak. Lekin bugungi kunda umumiy o'rta ta'lim maktablarida
o'quvchilarni kasbga yo'naltirishning ilmiy amaliy tizimi yetarlicha ishlab
chiqilmagan, ilmiy pedagogik asoslari talab darajasida yaratilmagan. Bundan tashqari
hozirgi kun talablari asosidagi tezkor yangiliklar, zamonaviy texnologik o'quv
qo'llanmalar, dars ishlanmalari, ko'rgazmali vositalarning kamligi,kasb tanlash mezon
va me'yorining belgilanganligi, kasb tanlash bo'yicha tezkor aloqning
o'rnatilmaganligi kabi muammolar dolzarb masalardan biridir. Kasb tanlash uchun
o'quvchi o'z imkonoyatlarini baholay olish ko'nikmasiga, ya'ni qiziqishi mos kasblar
bo'yicha ma'lumotga ega bo'lishi, bu kasblarning imkoniyatlari, kelajagi haqida
axbort va yangiliklardan xabrdor bo'lishi zarur.
Kasbga yonaltirishda har bir shaxsning individual xususiyatlari, qiziqishlarini,
shuningdek, jamiyatning qaysidir kasbga nisbatan ehtiyojini ta'minlash zarurligini
inobatga olgan holda tanlashni taqozo etadi. Kasbga to'g'ri yonaltirish shaxsning
hayotida to'g’ri yo'lni topishiga imkon beradi. O'quvchilarni mustaqil mehnat
faoliyatiga tayyorlash va ularning kasb-hunarni o'zlarining qobiliyatlariga yarasha
to'ri tanlashlariga erishish uchun maktab o'qituivchilarining pedagogik mahorati,
bilim saviyasi, perseptiv, akademik, kommunikativ kabi qobiliyatlari yuqori bo'lishi,
kasblar bilan bog'liq fan to'garaklarining faoliyatini rivojlantirish, maktablarda kasb -
hunar to'risidagi ma'ruzalarni tashkillash o'z natijasini beradi, shuningdek,
maktablarda " Kasbim faxrim", "Kasbim kelajagim dasturi" kabi mavzularda seminar
- trening mashg'ulotlari, suhbatlar va munozaralar o'tkazilishi, uchrashuvlar, kasb -
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
363
hunarga oid ko'rgazmalar tashkil etilishi, o'quvchilarda kasb tanlashga qiziqish hamda
ishtiyoqini uyg'otadi. Umumta'lim maktablarida o'quvchilarni kasb hunarga
yo'naltirish ishlari maktab rahbariyati bilan birgalikda maktabning amaliy psixologi,
kasbga yo'naltiruvchi mutaxassislar va o'qituvchilar bilan birgalikda amalga
oshiriladi.
Xulosa o'rnida shuni aytish joizki, respublikamizda amalga oshirilayotgan
bunyodkorlik ishlarining zamirida davlatimizni yetakchi demokratik davlatlar
ko'rsatkichiga chiqarish bosh maqsadi yotibdi. O'quvchilarda o'zlarining qiziqishlari
asosida kasb tanlashga yo'llash bugunning dolzarb masalalaridir. Mehnat ta'limi
darslari va tabiiy fanlarni o'qitishda o'quvchilarni kasbga yo'llash imkoniyatlari
chegaralanganligi
sababli
ularni
to'garak
faoliyatida
amalga
oshirish
mumkin.To'garaklarda o'quvchilarni bajaradigan faoliyatidan kelib chiqib kasblarga
yo'naltirish imkoniyatlari kattadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Г. Н. Эшчанова (2021). МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ ТАШКИЛОТЛАРИДА
ПЕДАГОГИК ИННОВАЦИЯЛАРНИНГ ЎРНИ. Academic research in
educational sciences, 2 (NUU Conference 1), 82-85.
2. Mirzaliyevna, S. Z. (2023). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARINI
IJODKORLIKKA
O
‘RGATISHDA
XORIJIY
TAJRIBALARDAN
FOYDALANISH METODIKASI (O ‘QISH VA ONA TILI O ‘QISH
SAVODXONLIGI DARSLARI MISOLIDA”. Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities, 11(6), 598-603.
3. NNOVATIVE MODEL OF SHAPING STUDENTS' CREATIVE THINKING
SKILLS IN PRIMARY EDUCATION IN THE PROCESS OF CREATING
PROBLEM SITUATIONS AND ITS CONTENT. Innovativ achievements in skience
2022. Kalendarova Zarafshon KalbaevnaSenior Lecturer, Department of Education,
Kokand University, Kokand, Fergana region.
4. Parpiyev Odiljon Olimovich. (2023). RIVOJLANISH VOSITASI SIFATIDA
TRIZ TEXNOLOGIYASINING XUSUSIYATLARI . ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 24(1), 17–20.
