MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
330
TA'LIM MUASSASASIDA UYALI ALOQA VA INTERNETNI
ZARARLI OQIBATLARI
Saparmatova Iroda Gafurovna
Piskent 1-son Poletexnikum
Psixolog
Tel: 94 368 63 13
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola ta'lim muassasalarida uyali aloqa
vositalari va internet texnologiyalarining keng qo'llanilishi natijasida yuzaga
kelayotgan salbiy oqibatlarni tahlil qiladi. Maqolada o'quv jarayoniga ta'siri, sog'liq
uchun xavflari, ijtimoiy-psixologik muammolar va axloqiy buzilishlar kabi asosiy
jihatlar ko'rib chiqiladi. Shuningdek, mazkur muammolarni bartaraf etish bo'yicha
taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so'zlar: uyali aloqa, internet, ta'lim muassasasi, zararli oqibatlar, o'quv
jarayoni, sog'liq, ijtimoiy-psixologik muammolar, axloq.
Kirish
Bugungi kunda uyali aloqa vositalari va internet hayotimizning ajralmas
qismiga aylandi. Ta'lim sohasida ham bu texnologiyalar o'quv jarayonini boyitish,
axborot olish imkoniyatlarini kengaytirish va kommunikatsiyani osonlashtirish kabi
ko'plab afzalliklarni taqdim etmoqda. Biroq, ularning haddan tashqari va noto'g'ri
qo'llanilishi ta'lim oluvchilar va pedagoglar uchun jiddiy zararli oqibatlarni keltirib
chiqarishi mumkin. Ushbu maqolaning maqsadi ta'lim muassasalarida uyali aloqa va
internetning salbiy ta'sirlarini chuqur o'rganish va ularni kamaytirish yo'llarini
aniqlashdan iborat.
Uyali aloqa va internetning o'quv jarayoniga zararli ta'siri
Uyali telefonlar va internetning doimiy mavjudligi o'quvchilarning diqqatini
chalg'itishning asosiy manbalaridan biriga aylandi. Dars vaqtida kelgan xabarlar,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
331
ijtimoiy tarmoqlardagi bildirishnomalar va turli ilovalar o'quvchilarning darsga
bo'lgan e'tiborini susaytiradi, materialni to'liq o'zlashtirishga xalaqit beradi.
Bundan tashqari, internetdagi ortiqcha va nazoratsiz axborot oqimi
o'quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini susaytirishi mumkin. Tayyor referatlar,
insholar va boshqa o'quv materiallarining oson topilishi mustaqil o'rganish va ijodiy
izlanishga bo'lgan intilishni kamaytiradi. Natijada, o'quvchilarning bilim saviyasi va
ko'nikmalari pasayishi kuzatiladi.
Yana bir muammo shundaki, internet orqali aldash va plagiat holatlari
ko'paymoqda. O'quvchilar o'zlarining mustaqil ishlarini internetdan ko'chirib olish
orqali baho olishga urinadilar, bu esa akademik halollik tamoyillariga zid keladi va
ularning haqiqiy bilimini baholashga to'sqinlik qiladi.
Uyali aloqa va internetning sog'liqqa zararli ta'siri
Uyali telefonlardan uzoq vaqt davomida foydalanish ko'rish qobiliyatining
yomonlashishi, bosh og'rig'i, uyqusizlik va surunkali charchoq kabi sog'liq
muammolariga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, yosh organizm uchun elektromagnit
nurlanishning salbiy ta'siri jiddiy xavf tug'diradi.
Internetga haddan tashqari bog'lanib qolish (internet-qaramlik) psixologik
muammolarga, jumladan, depressiya, tashvish, yolg'izlik hissi va o'ziga past baho
berish kabi holatlarga sabab bo'lishi mumkin. O'quvchilarning real hayotdan
uzoqlashuvi, virtual olamga berilib ketishi ularning ijtimoiy aloqalarini buzadi va
shaxsiy rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Kam harakatlilik va uzoq vaqt ekran qarshisida o'tirish natijasida ortiqcha
vazn, umurtqa pog'onasi kasalliklari va boshqa jismoniy salomatlik muammolari ham
kelib chiqishi mumkin.
Uyali aloqa va internetning ijtimoiy-psixologik va axloqiy oqibatlari
Ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi o'quvchilar o'rtasida kiberbulling
(onlayn tahqirlash) holatlarini ko'paytirdi. Onlayn makonda anonimlik va
javobgarliksizlik hissi tahqirlash, haqorat qilish va psixologik bosim o'tkazish kabi
xatti-harakatlarning avj olishiga olib keladi. Bu esa jabrlanuvchilarning ruhiy holatiga
jiddiy zarar yetkazadi va ularning o'ziga ishonchini pasaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
332
Internetdagi zararli kontent (zo'ravonlik, pornografiya, ekstremistik
materiallar) o'quvchilarning axloqiy normalari va qadriyatlarini buzishi, ularning
ongiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ayniqsa, yosh va ta'sirchan bolalar va
o'smirlar uchun bunday kontent juda xavfli hisoblanadi.
Shuningdek, uyali telefonlar va internet orqali shaxsiy ma'lumotlarning
tarqalib ketishi, firibgarlik va boshqa kibermujrimlik holatlari ham ta'lim
muassasalarida o'ziga xos muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Muammolarni bartaraf etish bo'yicha taklif va tavsiyalar
Ushbu zararli oqibatlarni kamaytirish va ta'lim muassasalarida uyali aloqa va
internetdan oqilona foydalanishni ta'minlash uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish zarur:
1.
Ta'lim muassasalarida uyali telefonlardan foydalanish qoidalarini
ishlab chiqish va qat'iy nazorat qilish:
Dars vaqtida telefonlardan foydalanishni
cheklash, zarurat bo'lganda foydalanish uchun maxsus joylar ajratish.
2.
O'quvchilarni internetdan xavfsiz va samarali foydalanish bo'yicha
o'qitish:
Raqamli savodxonlikni oshirish, axborotni tanqidiy baholash ko'nikmalarini
shakllantirish, kiberxavfsizlik qoidalari bilan tanishtirish.
3.
Ota-onalar
bilan
hamkorlikni kuchaytirish:
Farzandlarining
internetdan foydalanish vaqtini nazorat qilish, ularni zararli kontentdan himoya qilish
bo'yicha tushuntirish ishlari olib borish.
4.
Pedagoglar uchun maxsus treninglar tashkil etish:
Uyali aloqa va
internetning salbiy ta'sirlari, ularni aniqlash va oldini olish usullari bo'yicha bilim va
ko'nikmalarini oshirish.
5.
O'quv
jarayonida
internetdan
foydalanishni
pedagogik
maqsadlarga yo'naltirish:
Ta'limiy resurslardan foydalanish, interaktiv darslar
tashkil etish, onlayn platformalar orqali bilim almashish.
6.
O'quvchilarni sport, san'at va boshqa qiziqarli mashg'ulotlarga jalb
qilish:
Ularning bo'sh vaqtini mazmunli o'tkazish, real hayotdagi ijtimoiy aloqalarini
mustahkamlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
333
7.
Psixologik xizmatni kuchaytirish:
Internet-qaramlik, kiberbulling va
boshqa psixologik muammolarga duch kelgan o'quvchilarga yordam ko'rsatish.
8.
Zararli veb-saytlarga kirishni cheklash bo'yicha texnik vositalarni
joriy etish:
Ta'lim muassasalarining internet tarmog'ida filtratsiya tizimlarini
o'rnatish.
Xulosa
Ta'lim muassasalarida uyali aloqa va internetning afzalliklari bilan bir
qatorda, ularning zararli oqibatlari ham mavjudligini unutmaslik kerak. Ushbu salbiy
ta'sirlarni kamaytirish va o'quvchilarning sog'lom rivojlanishini ta'minlash uchun
o'qituvchilar, ota-onalar va ta'lim muassasasi ma'muriyati birgalikda harakat qilishlari
zarur. Oqilona yondashuv va ko'rilgan chora-tadbirlar natijasida uyali aloqa va
internet ta'lim jarayonida samarali vosita sifatida xizmat qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
urakulov, H. T., & Xudoyberdiyeva, N. T.
(2020). O'quv jarayonida axborot
texnologiyalaridan foydalanishning psixologik-pedagogik jihatlari.
Zamonaviy
ta'lim
,
(3)
, 56-62.
G'ulomov, S. S., & Qodirov, U. Q.
(2018). Talabalarning internetga qaramlik
darajasini aniqlash va uning oldini olish yo'llari.
Pedagogik mahorat
,
(4)
, 78-83.
Ismoilova, Z. A.
(2021). O'smirlar o'rtasida kiberbullingning psixologik
oqibatlari.
Maktab va hayot
,
(1)
, 34-38.
Rahimov, Q. R.
(2019). Uyali aloqa vositalarining yoshlar salomatligiga ta'siri:
tibbiy-ijtimoiy tahlil.
Tibbiyot va innovatsiyalar
,
(2)
, 112-117.
