MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
279
BIZ ZOʻRAVONLIKKA QARSHIMIZ
Tursunova Nafisa Sobirovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi shahar 5-umumiy ôrta ta’lim maktabning
amaliyotchi psixologi
Maktabda zoʻravonlik va uning ta’siri
Maktab — bu oʻquvchilar uchun bilim olish, rivojlanish va ijtimoiy
koʻnikmalarni shakllantirishning eng muhim joylaridan biridir. Ammo, maktabda
ham zoʻravonlikning mavjudligi bu jarayonni sezilarli darajada buzishi mumkin.
Zoʻravonlik — bu jismoniy, ruhiy yoki emosional zarar etkazishga yoʻnaltirilgan
xatti-harakatlar toʻplamidir. Maktabda zoʻravonlik nafaqat oʻquvchilarning bir-biriga
nisbatan qoʻllanadigan shaxsiy hujumlar, balki oʻqituvchilarga nisbatan ham boʻlishi
mumkin.
Zoʻravonlikning turlari
Maktabda zoʻravonlikni bir necha turga ajratish mumkin:
1.
Jismoniy zoʻravonlik
: Bu turdagi zoʻravonlik oʻquvchilarning bir-
biriga yoki oʻqituvchilarga nisbatan qoʻl koʻtarish, turli xil jismoniy hujumlar qilishni
oʻz ichiga oladi. Misol uchun, urish, itarish yoki haqoratlash kabi xatti-harakatlar.
2.
Psixologik yoki emotsional zoʻravonlik
: Bu, oʻquvchining ruhiy
holatini yoʻqotishiga olib keladigan harakatlardir. Bularga masxara qilish, kamsitish,
izolyatsiya qilish yoki tahdid qilish kiradi. Psixologik zoʻravonlik koʻpincha jismoniy
zoʻravonlikdan kamroq koʻrinadi, ammo uning ta’siri oʻquvchining oʻzini anglashiga
va ijtimoiy hayotiga salbiy ta’sir qiladi.
3.
Kiber-zoʻravonlik
: Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga
oshiriladigan zoʻravonlik turi boʻlib, oʻquvchilar oʻzaro onlayn xabarlar, videolar,
yoki suratlar orqali haqoratli xatti-harakatlarga duchor boʻlishadi.
4.
Zoravonlikni koʻrish (viktim-blaming)
: Ba’zan oʻquvchilar
zoʻravonlikka uchraganlarida ular ayblanadi yoki bunday holatlar inkor qilinadi. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
280
holat, oʻquvchilarning oʻzini noqulay his qilishiga va qoʻllab-quvvatlash tizimlariga
ishonchni yoʻqotishiga olib kelishi mumkin.
Zoʻravonlikning ta’siri
Maktabda zoʻravonlikning salbiy ta’siri juda keng boʻlishi mumkin, va uning
ta’siri nafaqat jismoniy, balki emotsional va ijtimoiy sohalarga ham katta zarba
beradi.
1.
Psixologik salbiy ta’sir
: Zoʻravonlikka duchor boʻlgan oʻquvchilarda
xavotir, depressiya, oʻz-oʻziga ishonchsizlik va oʻzini past baholash kabi holatlar
yuzaga kelishi mumkin. Bu oʻquvchilar oʻzlarini izolyatsiya qilishi, maktabdan
qochishi yoki akademik yutuqlarda pasayish boʻlishi mumkin.
2.
Akademik natijalarga ta’sir
: Zoʻravonlik oʻquvchilarning diqqatini
jamlashiga va oʻqishdagi muvaffaqiyatlariga toʻsqinlik qiladi. Ular maktabda oʻzini
xavfsiz his qilmasliklari sababli, darslarga nisbatan qiziqishlarini yoʻqotishi mumkin.
3.
Sosial aloqalarga ta’sir
: Zoʻravonlik, oʻquvchilarning doʻstlar
orttirishiga toʻsqinlik qiladi. Bunday oʻquvchilar maktabda oʻzini yakkalanib,
tashqariga chiqishga yoki boshqa oʻquvchilar bilan ijtimoiy aloqalarni oʻrnatishga
qiynalishadi.
4.
Maktabda umumiy atmosfera
: Maktabda zoʻravonlikning mavjudligi
oʻquvchilarning oʻzaro munosabatlariga salbiy ta’sir qiladi. Bunda maktab jamoasida
qoʻrquv, stress va xavotir muhitining yuzaga kelishi mumkin. Bu esa, maktabning
umumiy atmosferasini buzadi va barcha oʻquvchilarning rivojlanishiga salbiy ta’sir
koʻrsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
281
Zoʻravonlikning sabablarini oʻrganish
Maktabda zoʻravonlikni kamaytirish uchun uning sabablarini chuqur tahlil
qilish zarur. Zoʻravonlikni keltirib chiqaruvchi omillar orasida:
Uyda yoki oilada zoʻravonlik
: Oila muhitidagi zoʻravonlikni koʻrgan
bolalar, bunday xatti-harakatlarni maktabda ham namoyon etishlari mumkin.
Ijtimoiy ta’sirlar
: Media, ijtimoiy tarmoqlar va doʻstlar orasida
zoʻravonlikni normal holat deb koʻrsatuvchi ta’sirlar.
Kam rivojlangan ijtimoiy va emotsional koʻnikmalar
: Ba’zi
oʻquvchilar oʻz hissiyotlarini boshqarish, muammolarni hal qilish va boshqa
oʻquvchilar bilan muloqot qilish boʻyicha etarli koʻnikmalarga ega emaslar.
Maktabdagi qoʻllab-quvvatlash tizimlarining zaifligi
: Maktabda
zoʻravonlikka qarshi kurashish uchun yetarlicha oʻqituvchilar, psixologlar yoki
boshqa yordam koʻrsatuvchi shaxslar boʻlmasligi.
Bularning barchasi maktabda zoʻravonlikning oldini olish va unga qarshi
kurashish uchun aniq, samarali dasturlar va strategiyalarni ishlab chiqishni taqozo
etadi. Maktabda zoʻravonlikni kamaytirish va xavfsiz muhit yaratish uchun ta’lim
olish, jamoaviy ishlash va oʻquvchilarni oʻzaro hurmatga asoslangan muloqotga
undash juda muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
282
Bolalarning oʻzi himoyalanmagan, zaif ijtimoiy qatlam boʻlishlariga qaramay,
koʻp hollarda tabiiy ofatlar, harbiy harakatlar hududida qolib ketadilar, jismoniy,
emotsional va jinsiy zoʻrlanish qurboniga aylanadilar. BMTning bergan
maʼlumotlariga koʻra har yilda 14 yoshgacha boʻlgan bolalarning 2 mln.ga yaqini ota
onalar zoʻravonligidan qiynaladilar. Ularning har oʻntadan biri hayotdan koʻz
yumadi, ikki mingtasi esa hayotni oʻz joniga qasd qilish bilan yakunlaydi.
Zoʻravonlik bir necha koʻrsatkichlar boʻyicha klassifikasiyalanadi:
ochiq va yopiq (kimdir oshkor qiladi, kimdir yashiradi);
hozirda ham davom etayotgan yoki oʻtmishda sodir boʻlgan;
birlik yoki koʻplikda, uzoq yillar davom etuvchi;
sodir etilayotgan joy va muhitga koʻra zoʻravonlik: uyda qarindoshlar
tarafidan, maktabda pedagog yoki bolalar tomonidan, koʻchada bolalar yoki notanish
kattalar tarafidan boʻlishi mumkin.
Asanova ishlarida taklif etilgan quyidagi zoʻrlik klassifikatsiyasi keng
tarqalgan: Jismoniy zoʻravonlik 18 yoshgacha bshlgan bolalarga nisbatan koʻrsatilgan
tasodifiy boʻlmagan jarohatning har qaysisi. Jismoniy zoʻravonlik yuzga urish,
itarish, boʻgʻish, yumdalash, kamar yoki arqon bilan kaltaklash, ogʻir predmetlar va
pichoqlar bilan jarohatlar yetkazish shaklida namoyon boʻladi. Jismoniy zoʻravonlik
oʻz ichiga bolalarni narkotik, alkogol moddalariga jalb qilishni, zaharlovchi yoki
hushsizlantiruvchi tibbiy preparatlar (masalan, vrach tomonidan yozib berilmagan
uyqu chaqiruvchilarni, shuningdek choʻktirishga urinishlarni ham qamrab oladi.
Jinsiy zoʻravonlik bolalar (qiz yoki oʻgʻillarni) kattalar yoki boshqa bolalar
tomonidan oʻzining jinsiy ehtiyojlarini qondirish, manfaat olish maqsadida ulardan
foydalanishidir. Jinsiy zoʻravonlik oʻz ichiga har qanday jinsiy aloqani, jinsiy
organlarning tana kontaktini, bolalarni fohishabozlikka, pornobiznesga jalb qilishni,
bolaning oldida jinsiy organlarni yalangʻoch holda koʻrsatish va unga sezdirmasdan
yechinayotganida kuzatish kabi hollarnmi qamrab oladi. Bolaning zarurat va
qiziqishlariga eʼtiborsizlik ota onalar yoki ayrim sabablarga koʻra ularning oʻrnini
bosuvchi shaxslar tomonidan bolaning ovqatga, qiyinishga, uy joyga, taʼlim olishga,
tibbiy yordamga boʻlgan majburiy taʼminlanishi kerak boʻlgan zarurat va ehtiyojlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
283
taʼminlamaslik. Bolani baxtsiz hodisalarga olib keluvchi qarovsiz qoldirishlar
yuqoridagilarga misol boʻla oladi.
Psixologik zoʻravonlik doimiy yoki vaqti vaqti bilan bolani haqoratlash,
oʻqituvchi, tarbiyachilar, ota-onalar tarafidan koʻrsatiladigan qoʻrqituvlar; uning
insoniylik gʻururini kamsitish, ularni u qilmagan ishda ayblash, bolaga muhabbatning
yoʻqligini, unga adovatni namoyish etish. Shuningdek, bu zoʻravonlik turiga doimiy
yolgʻon va bolaga qoʻyilayotgan talablar uning yoshiga mos emasligi ham kiradi.
Emotsional zoʻravonlik. Ayrim tadqiqotchilar har qanday zoʻravonlik asosida
emotsional zoʻravonlik, xoʻrlanganlik yotadi degan fikrdalar. Odatda jabrlanuvchi
bola bir vaqtning oʻzida zoʻravonlikning bir qancha turini boshdan oʻtkazadi.
Masalan, zoʻravonlik qurboni boʻlgan kattalar va bolalar koʻpincha jismoniy
(kaltaklash) va emotsional (oʻldirish yoki mayib qilish qoʻrqituvlari) zoʻrlashni
boshdan kechiradilar. Bolalar ustidan zoʻravonlik va eʼtiborsizliklar boʻlishiga
ijtimoiy, hamda madaniy sharoitlar ham olib keladi: jamiyat ongida aniq jismoniy
jazo bahosini yoʻqligi, OAVda zoʻravonlikni namoyish etilishi. Tadqiqotlar ota
onalarda norozilikni, asabiylashishni va bulardan keyin zoʻrlashni keltirib
chiqaruvchi bolalarda mavjud bir qator xususiyatlarni aniqladilar.
Zoʻrlik qurboni boʻlish ehtimoli yuqori boʻlgan bolalar quyidagi
xususiyatlarga ega:
istalmagan bolalar, shuningdek, ota onasi undan oldingi bolani
yoʻqotgandan keyin tugʻilgan bolalar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
284
boshqalardan tashqi qiyofasi bilan ajralib turuvchi yoki ota-onalariga
maʼqul boʻlmagan xususiyatli bolalar (masalan, bolaning boshqa jinsda ekanligi);
Oʻsmirlik yoshiga kelib bu xolat ularda jinsiy qiziqishlarning sekinlashuviga
olib keladi.
A) xafagarchilikka asos boʻlmagan narsalarga ҳam kulgi boʻldim deb qarashi,
oʻz g’ururini oʻzgalar oldida toptalishi, oʻzini “erga” urilgan deb qarashi va undan
uyalishi, oʻzgalar tomonidan oʻzini xoʻrlangandek xis qilishi.
B) xali uni tanqid qilmasliklaridan oldin, yaxshisi ular bilan umunosabat
oʻrnatmaslik
V) xoʻrlanishdan qoʻrqishi tufayli hammadan oʻzini chetga tortishi G) aslida
oʻzgalar tomonidan qabul qilinishini oʻylash.
D) oʻz xatolaridan qayg’urishi va muvaffaqiyatlarni kamsitish, oʻzini oʻzi
past baholashidan azoblanishi va boshqa begonalar bilan kechadigan har qanday
aloqadan qiynaladi atrofdagilar ularni “ortiqcha” deb oʻylaydi va oʻsmirlik davriga
xos boʻlgan giperkompenoʻiatsiya reaktsiyasi ularda uchraydi.
Ye) ota – ona yoki oila a’zolarining shahvoniy hayotga ichkilikka berilishini
Yo) oila a’zolari ichida sudlangan odamning uchrashi.
J) tengqurlarining salbiy ishlarga (haqorat qilishga, ichishga, chekishga, qoʻli
egrilikka) oʻrgatishi va hakozo.
Z) madniy – ma’rifiy ishlab chiqarishi va jamoatchilikni kamchiliklari.
Oʻsmirlik
– organizm taraqqiyotidagi shiddat va notekislik bilan
xarakterlanib bu davrda tananing intensiv tarzdagi rivojlanishi va suyaklarning qotishi
roʻy beradi. Yurak va qon tomir xarakterlarida ham notekislik roʻy beradi va u bolani
fe’lining oʻzgaruvchan, dinamik va ba’zan noma’qulliklar va noqulayliklarni keltirib
chiqaradi, bular albatta asab tizimiga ham ta’sir koʻrsatadi. Bola tezda
achchiqlanadigan yosh tormozlanishi yuz berganda anchagacha depressiya holatidan
chiqmaydigan tushkunlikda ham qolishi mumkin.
Bolalar agressiv xatti-harakat namunalarini quyidagi uch asosiy manbaga
asoslanib toʻplaydi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
285
1.Nosogʻlom oila muhiti.
Bu kabi oilalarda ota-ona bilan farzand oʻrtasidagi
munosabatning ijobiy psixologik iqlimda emasligi, farzandlar oʻrtasidagi
kelishmovchiliklar, oiladagi mojarolar, nizolar, oilaviy hamohanglikni mavjud
emasligi bolalarda agressiv hulq-atvorni shakllanishiga olib keladi. Bolalardagi
agressivlikning namoyon boʻlishi oilaviy muhitning ta’sir darajasiga bogʻliq
hisoblanadi.
2.Tengdoshlar guruhi.
Bolalar oiladan tashqarida oʻz tengqurlari bilan
boʻlgan munosabatda ham agressiv xatti-harakatlarni oʻzlariga singdiradilar.
Koʻpgina hollarda bolalar tengdosh doʻstlarining xatti-harakatlarini kuzatgan tarzda,
oʻzlarini agressiv boshqarishga urinadilar.
3.Ommaviy axborot vositasi.
Bugungi kunda bolalarga ta’sir etayotgan eng
kuchli quroldir. Bu borada internetning ta’siri kuchayib bormoqda.
Bolalar internet aloqalari orqali oʻzlarining xususiyatlariga toʻgʻri
kelmaydigan ma’lumotlar bilan ham tanishmoqdalar. Shu oʻrinda oynai jahon orqali
namoyish etilayotgan turli jangari fil’mlar, koʻrsatuvlar ham bolalarda agressiv
xususiyatlarni tarkib topishga ta’sir qilmoqda. Psixologik kuzatuvlarga koʻra,
oiladagi iqlim, ota-ona oʻrtasidagi oʻzaro munosabat, ota-ona bilan bola oʻrtasidagi
munosabat, oilaviy hamohanglik yoki aksincha kelisha olmaslik, opa-singillari, aka-
ukalari bilan yaqinlik darajasi, farzandi tomonidan qilingan notoʻgʻri, yanglish xatti-
harakatlarga nisbatan ota-onaning ta’sirlanishi – oilada shaklllanib kelayotgan
agressiv xatti-harakatlarini belgilab beruvchi omillar boʻlib hisoblanmoqda.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Abdullayev, A. (2020). «Zoʻravonlik va uning maktabda tarqalishi: Psixologik va
sotsiologik tahlil.» Oʻzbekiston psixologiya jurnali, 5(2), 45-58.
2. Ibragimov, F. (2019). «Maktabda zoʻravonlikning oldini olishda oila va
maktabning roli.» Oʻzbekiston pedagogika va ta’lim innovatsiyalari, 12(1), 123- 136.
3. Kamilov, Sh. (2021). «Oʻquvchilarda psixologik zoʻravonlikni kamaytirishning
usullari.» Psixologik ta’lim (3), 78-92.
4. Mamatov, B. (2022). «Internet zoʻravonligining ta’siri va unga qarshi kurashish
usullari.» Jahon ta’limi va internet psixologiyasi, 7(4), 50-67.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
286
5. Shamshodov, X. (2018). «Maktabda oʻquvchilar oʻrtasidagi zoʻravonlikning
sabablari va oldini olish usullari.» Oʻquvchi va jamiyat, 4(3), 102-115.
6. Sharipov, D. (2023). «Zoʻravonlikka qarshi kurashishda oʻqituvchilarning roli.»
Pedagogika va metodika (9), 111-124.
