MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
252
TA'LIM TASHKILOTLARI PEDAGOGIK JAMOALARIDA
SOG‘LOM PEDAGOGIK MUHITNI YARATISH VA QO‘LLAB –
QUVVATLASHDA AMALYOTCHI PSIXOLOGLARNING O‘RNI
Rashidov Abduaziz Abduvali o‘g‘li
abduazizrashidov6972@gmail.com
Qashqadaryo viloyati Kitob tuman MMTBga qarashli
86-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabining amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ta'lim muassasalaridagi sog‘lom ijtimoiy-
psixologik muhitni yaratishning pedagogik va psixologik asoslari batafsil tahlil
qilinadi. Jamoadagi psixologik stress va zo‘riqishlarni kamaytirish, ta'lim
muassasasi rahbarlari va xodimlarining kasbiy kompetensiyasini oshirish,
shuningdek, xodimlarning bo‘sh vaqtlarini samarali rejalashtirish va tashkil etish,
ish faoliyatini boshqarishda ochiq fikr almashish imkoniyatlarini yaratish kabi
muhim jihatlar ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, jamoada hamkorlikka asoslangan
faoliyatni rivojlantirish va do‘stona munosabatlarni mustahkamlash muhim o‘rin
tutadi.
Kalit so‘zlar: ta'lim, ta'lim muassasasi, o‘qituvchi, pedagogika, psixologiya,
psixokorreksiya, korreksion pedagogika
P
edagogik jamoalarda psixologik muhitning ijobiyligi ta'lim-tarbiya sifatini
oshirishga xizmat qiluvchi muhim omil ekanligi nazariy va amaliy jihatdan
isbotlangan haqiqatdir. Agar jamoada sog‘lom psixologik muhit mavjud bo‘lsa,
nafaqat pedagogik vazifalar, balki mehnat jarayonida amalga oshirilishi lozim
bo‘lgan har bir vazifa sifatli bajarilishiga zamin tayyorlanadi. Buning yana bir muhim
tomoni, mehnat jamoasi a'zolarining o‘z kasbidan va ishlayotgan muhitidan qoniqish
darajasidir. Shunday qilib, ijobiy psixologik muhit yaratish uchun jamoa a'zolari o‘z
kasbidan mamnun bo‘lishlari lozim. Yuqoridagi fikrlarni davom ettirgan holda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
253
o‘qituvchilarda mehnat qoniqishini o‘rganish va mehnatdan norozilik holatlarini
psixologik korreksiya qilish orqali pedagogik jamoalarda sog‘lom muhitni
shakllantirish, ta'lim-tarbiya sifatini yaxshilashga yordam berishi maqsad qilingan.
Pedagogik faoliyat insonning kasbiy faoliyatining maxsus turiga kiradi va agar bu
soha vakillarida loqaydlik, e'tiborsizlik yoki sustkashlik mavjud bo‘lsa, ta'lim
jarayonida bevosita o‘quvchilar zarar ko‘radi. Natijada, ta'lim-tarbiya sifatining
pasayishi yuzaga keladi.
Pedagogik
jamoalarda
psixologik
muhit masalasi ikki nuqtai nazardan ko‘rib
chiqilishi mumkin. Birinchi nuqtai nazar,
jamoaning psixologik muhitini keng ma'noda,
ijtimoiy-psixologik jarayon sifatida talqin
qilishdir. Ikkinchi nuqtai nazar esa, pedagogik
jamoaning o‘ziga xos xususiyatlari, murakkab
ijtimoiy-psixologik va pedagogik jarayonlar
asosida
yuzaga
keladigan
psixologik
fenomenlarni o‘rganishdir. Shuni ta'kidlash
kerakki,
jamoaning
ijtimoiy-psixologik
muhiti
guruhning
faoliyatining
samaradorligini bevosita ta'sir qiladi.
Sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitning asosiy belgilariga quyidagilar
kiradi:
Guruh a'zolarining o‘zaro ishonchi va yuqori talabchanligi;
O‘zaro do‘stona muloqot va konstruktiv tanqid;
Jamoa ichidagi masalalarni muhokama qilishda erkin fikr bildirish
imkoniyati;
Menejerlarning xodimlarga bosim o‘tkazmasligi va muhim
qarorlarni qabul qilishda ularga ishonish;
Xodimlarning vazifalari va ishlash jarayonlaridan to‘liq
xabardorligi;
Jamoa a'zolarida o‘z ish joyida bo‘lishdan mamnunlik hissi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
254
Jamoa a'zolarining ko‘ngilsizlikka sabab bo‘ladigan vaziyatlarda
(aldanish, umidsizlik, rejalar buzilishi) bir-birlariga yordam berish;
Har bir guruh a'zosining ish jarayonida javobgarlikni o‘z
zimmasiga olishga tayyorligi.
Shunday qilib pedagogik jamoalarda sog‘lom psixologik muhit yaratish
nafaqat o‘qituvchilar va xodimlarning kasbiy mahoratini oshiradi, balki ta'lim
jarayonining sifatini ham sezilarli darajada yaxshilaydi. Bunday muhitda ish olib
borish har bir jamoa a'zosining o‘z ishidan rozi bo‘lishiga, o‘zaro hurmat va
hamkorlikni rivojlantirishga imkon beradi.
Ushbu dasturni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun quyidagi qo‘shimcha
tadbirlar amalga oshirilishi zarur:
1.
Rahbarlarning kasbiy mahoratini oshirish
: Mehnat jamoasini
boshqarish va psixologik muhitni normallashtirish bo‘yicha adabiyotlarni
o‘rganish, tashkiliy va tarbiyaviy ishlar uslublari va metodologiyalarini
takomillashtirish;
2.
Personal malakasini oshirish
: Xodimlarning kasbiy malakasini
oshirish, ularning karera rejalashtirish imkoniyatlarini yaratish va kadrlarni
rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish;
3.
Jamoaning tajribalarini tahlil etish
: Jamoa a'zolari o‘rtasida
yutuq va muvaffaqiyatsizliklarni aniqlash, ulardan saboq olish va kelajakda
yaxshilanish uchun tahlil qilish;
4.
Rahbarlik usulini takomillashtirish
: Agar kerak bo‘lsa,
rahbarlik uslubini o‘zgartirish va tashkilotdagi sog‘lom ijtimoiy-psixologik
muhitni yanada rivojlantirish;
5.
Psixologik muvofiqlik asosida jamoa shakllantirish
: Psixologik
moslashuv va jamoaviy ishda muvaffaqiyatni ta'minlash uchun mos kadrlarni
tanlash;
6.
Boshqaruv
qarorlarini
qabul
qilishda
xodimlarning
salohiyatidan foydalanish
: Xodimlarning fikr va takliflarini tinglash, ularni
boshqaruv jarayoniga jalb qilish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
255
7.
Rasmiy va norasmiy aloqalarni mustahkamlash
: Xodimlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni kuchaytirish, ularning kasbiy o‘sishiga
ko‘maklashish, jamoada mustahkam munosabatlarni rivojlantirish;
8.
Jamoaning bo‘sh vaqtlarini birgalikda tashkil etish
: Jamoa
a'zolari o‘rtasida sport musobaqalari, teatrlarga, kinolarga va konsertlarga
tashriflar kabi birgalikda vaqt o‘tkazish imkoniyatlarini yaratish;
9.
Jamoaning havaskor chiqishlarida ishtirok etish
: Xodimlarni
jamoaviy tadbirlarda faol qatnashishga rag‘batlantirish, ularning individual va
jamoaviy ijtimoiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash;
10.
Psixologik yengillashtirish xonasi yaratish
: Xodimlarga
psixologik qo‘llab-quvvatlashni taqdim etish, stressni kamaytirish va mehnat
muhitini sog‘lomlashtirish;
11.
"Takliflar va istaklar qutisi" tashkil etish
: Xodimlar o‘z fikr va
takliflarini erkin ifoda etishlari uchun maxsus platforma yaratish;
12.
Psixologik treninglar
: Tashkilotning psixologi tomonidan davriy
va doimiy treninglar o‘tkazish, jamoaning psixologik holatini yaxshilash,
mehnat unumdorligini oshirish va sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni
yaratish.
Dasturni amalga oshirish natijasida kutilayotgan ijtimoiy-psixologik
o‘zgarishlar:
Jamoada
ishbilarmonlik
muhitining kuchayishi, ish davomida
ijodiy kayfiyat, xodimlar o‘rtasida ijobiy va konstruktiv munosabatlar
o‘rnatilishi;
Jamoa a'zolari o‘rtasida
hamkorlik
, o‘zaro yordam va xayrixohlik
tamoyillari asosida qurilgan mustahkam munosabatlar;
Xodimlar o‘rtasida
optimizm
va ijobiy kayfiyatning hukmronligi,
konstruktiv tanqid va o‘zaro qo‘llab-quvvatlashning rivojlanishi;
Jamoaning yutuqlari va muvaffaqiyatsizliklariga
hamdardlik
va
samimiy ishtirok, muvaffaqiyatga erishganlar o‘z hamkasblari bilan
faxrlanishadi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
256
Xodimlarning yuqori salohiyati
, o‘zaro yordamda tezda javob
berish, tashkilot uchun qiyin paytlarda jamoaning hissiy birligi va jipsligi
("bitta – hamma uchun, hamma – bitta uchun");
Tashkilotdagi bo‘linmalar o‘rtasida
hamkorlik
va
o‘zaro
tushunish
ning kuchayishi;
Kadrlar qo‘nimsizligi
ning pasayishi, xodimlarning boshqa
tashkilotlarga o‘tish istagining kamayishi.
Ushbu tadbirlar orqali jamoada sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni yaratish
va ta'lim muassasasining umumiy samaradorligini oshirish mumkin.
Muhitni sog‘lomlashtirishda psixokorreksion yordamning samaradorligi
P
sixokorreksion
yordamning
muhitni
sog‘lomlashtirishdagi
samaradorligini baholash, bugungi kunda,
ta'lim va ish faoliyatini optimallashtirishda
muhim
ahamiyat
kasb
etmoqda.
Psixologning ta'sir eta olish darajasi va
psixokorreksion ishning sifati, uning
samaradorligini
aniqlashda
asosiy
omillardir. Korreksion ishda ishlatiladigan
metodlarni oldindan belgilab olish qiyin,
chunki psixologlar turli metodlarni qo‘llashadi va har bir mutaxassisda bir xil
metodning natijasi turlicha bo‘lishi mumkin. Bu jarayonni baholashda, ekspertlarning
metodni chuqur tushunishi va psixologning kasbiy sifatlarini hisobga olish zarur.
Psixokorreksion
yordamning samaradorligini baholashda, mijozning
psixologik ta’sirdan keyingi holati e'tiborga olinadi. Bu quyidagi omillar orqali
aniqlanadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
257
Shuningdek
psixofiziologik
metodlar
yordamida
psixologik
ta’sirning
samaradorligini o‘lchash mumkin. Ular insonning vegetativ, somatik, fiziologik va
psixik funksiyalarini baholashga asoslanadi. Psixokorreksion ta’sirning
samaradorligi, har bir shaxsdagi salbiy o‘zgarishlarni aniqlash va ularni
psixokorreksion metodlar orqali to‘g‘rilashga qaratilganligini hisobga olish bilan
baholanadi.
Maqsad va vazifalar
Maqsad
— profayling o‘tkazuvchi xodimlarning kuzatuvchanlik sifatini
shakllantirish va uning psixologik jihatlarini rivojlantirish. Bunga erishish uchun
quyidagi vazifalar belgilanishi kerak:
Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirish orqali quyidagi natijalarga erishish
mumkin:
1.
Kuzatuvchanlik sifatining oshishi
, o‘qituvchi xodimda namoyon
bo‘layotgan kuzatuvchanlik darajasining yaxshilanishi;
2.
Xodimning o‘z-o‘zini anglash, shu bilan birga o‘z-o‘ziga to‘g‘ri
baho berishning shakllanishi;
Ichki kechinmalarning
sub’ektiv mohiyatining
o‘zgarishi;
Respondentning ijobiy
o‘zgarishlari va psixologik
holatining yaxshilanishi.
Kuzatuvchanlik sifatining ahamiyatini anglash va uning
muhim xususiyatlarini tushuntirish;
Tabiiy kuzatish usullarini o‘rgatish
va ob'ektiv xulosalar chiqarish
ko‘nikmalarini shakllantirish;
Nizoli vaziyatlarda o‘z xulq-atvorini
korreksiya qilish va ijobiy natijalarga
erishish;
O‘z emotsiyalarini to‘g‘ri namoyon
qilish, agressiv reaktsiyalarni
jilovlashni o‘rgatish;
Shaxslararo nizolarni konstruktiv
xal etish va boshqalar bilan
hamkorlikni rivojlantirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
258
3.
Nizoli vaziyatlarda xulq-atvorni meyorida ushlab turish
va
ijobiy muhitni yaratish;
4.
O‘zining va boshqalarning emotsional holatini solishtirish,
emotsional zo‘riqishlarni kamaytirish;
5.
Xulq-atvor normalariga rioya qilish
va ijtimoiy me'yorlarga
mos kelish.
Psixokorreksiyani o‘tkazish shartlari
Psixokorreksiya
jarayonining
samarali bo‘lishi uchun quyidagi shartlar
mavjud:
Xodimning psixologik yordam
olishga ixtiyoriy roziligi;
Psixologga
bo‘lgan
xodim
ishonchi
va
ijtimoiy
aloqalarni
rivojlantirishga tayyorlik;
Korreksion dasturning faolligi
va xodimlarning undagi ishtirokini ta'minlash.
Psixokorreksion guruh faoliyatining asosiy tamoyillari
Mas'uliyatlilik
tamoyili
Har bir ishtirokchi o‘zining vazifalarini to‘liq bajarishga
mas’ul bo‘ladi.
Yaqinlik
tamoyili
Psixologik yordamingizda ochiq va samimiy muhit
yaratish.
Qo‘llab-
quvvatlash
tamoyili
Guruh a'zolarini bir-birini qo‘llab-quvvatlashga o‘rgatish.
Maxfiylik
tamoyili
Psixologik yordamda maxfiylikni saqlash,
Shu yerda va
hozir tamoyili
Psixokorreksiya jarayonida joriy holatni eng yaxshi tarzda
tushunish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
259
Psixokorreksiyaning asosiy strategiyalari:
Vaziyatni o‘zgartirish
: Muammoli holatni to‘g‘rilash va yangi
yondoshuvlar ishlab chiqish.
O‘zini o‘zgartirish
: Psixologik ta’sirni o‘zgarishlar qilish orqali
amalga oshirish.
Vaziyatdan chiqib ketish
: Agar kerak bo‘lsa, muammoli
holatdan chiqish usullarini ishlab chiqish.
Hayotning yangi jihatlariga etibor berish
: Psixokorreksiyadan
keyingi yangi qarashlarni shakllantirish.
Psixokorreksion ishlarning samarali bo‘lishi o‘qituvchi va psixologning
hamkorligi, o‘zaro tushunishiga asoslanadi. O‘qituvchilar, odatda, psixolog bilan
ishlashga tayyor bo‘lishadi, lekin bu hamkorlik psixologning o‘z pozitsiyasiga va
uning pedagoglarga nisbatan egallagan o‘rniga bog‘liq.
Bu pozitsiya ta'lim jarayonida konstruktiv hamkorlikni ta'minlashga xizmat
qiladi va psixokorreksion ishlarning samaradorligini oshiradi.
XULOSA
Pedagogik jamoalarda psixologik muhitni sog‘lomlashtirish va ta'lim-tarbiya
sifatini yaxshilashda psixokorreksion yordamning o‘rni katta. Psixokorreksiya
jarayonining samaradorligi psixologning kasbiy malakasi, metodik yondoshuvi va
P
six
olog
ning
poz
it
siy
asi
quy
idag
icha
bo‘l
ish
i ker
ak:
Pedagog bilan bo‘lgan munosabatlar
:
Konstruktiv va hamkorlikka asoslangan
munosabatlar;
Pedagoglarni qanday bo‘lsa, shunday qabul qilish
:
O‘qituvchilarning o‘ziga xos xususiyatlarini hurmat
qilish;
Subyekt-subyekt munosabatlar
: Tenglik va hamkorlik
asosida ijobiy muhit yaratish
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
260
jamoa a'zolarining faolligiga bog‘liq. Jamoadagi sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhitni
yaratish uchun rahbarlarning kasbiy mahorati, xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro ishonch,
hamkorlik, va konstruktiv tanqid muhim ahamiyatga ega. Psixokorreksion yordam
orqali xodimlarning emotsional holatini boshqarish, nizoli vaziyatlarda ijobiy xulq-
atvorni shakllantirish va jamoa a'zolarining o‘zaro yordamni oshirish mumkin.
Bundan tashqari, psixokorreksion ishlar jamoa ichidagi o‘zaro tushunish va
hamkorlikni rivojlantirib, xodimlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashga yordam
beradi. Shuningdek, psixokorreksiya orqali o‘qituvchilarning professional
qobiliyatlari yaxshilanadi, shaxsiy va kasbiy o‘sishiga turtki bo‘ladi. Agar
psixokorreksiya jarayonida zarur shartlar, tamoyillar va strategiyalar to‘g‘ri amalga
oshirilsa, natijada ta'lim muassasalarida ijobiy psixologik muhit, yuqori samarali
ta'lim-tarbiya jarayoni va jamoaning birligi ta'minlanadi. Boshqacha aytganda,
psixokorreksion yordam ta'lim muassasalaridagi mehnat muhiti va jamoaning
ijtimoiy-psixologik holatini yaxshilashga xizmat qiladi, bu esa ta'lim sifatining
oshishiga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Djurayev R. Ta’lim menejmenti. T.: Voris-nashriyot. 2006 yil.
2. Safarova R. O‘quvchilarda o‘zaro do‘stona munosabatlarga asoslanib hamkorlikda
faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonini tashkil etish tamoyillari va
parametrlari. T.: Fan-texnologiya. 2013.
3. Turg‘unov S. O‘qituvchilarning kasbiy mahorat va kompetentligini rivojlantirish.
T.: Sano-standart. 2012. T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali
http://tadqiqotlar.uz/ 55 38-son_4-to’plam_May-2024 ISSN:3030-3613
4. Safarova R. O‘quvchilarda o‘zaro do‘stona munosabatlarga asoslanib hamkorlikda
faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalarini shakllantirishga oid nazariy-amaliy yondoshuvlar.
T.: Fan-texnologiya. 2012.
5.
Turopovna,
Baratova
Nasiba.
"PEDAGOGIK
JAMOA
VA
UNI
SHAKLLANTIRISH YO ‘LLARI, USLUBLARI." INTEGRATION OF SCIENCE,
EDUCATION AND PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL JOURNAL 3.5
(2022): 283-290.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
261
6. Abdusamatova, Osiyo Olimjanovna, and Mekhriddin Mukhiddin Ugli
Xusniddinov.
7. G‘oziyev, E. (2010). Umumiy psixologiya. Yangi asr avlodi.
8. Davletshin, M. (2002). Umumiy psixologiya. TDPU.
