MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_Март –2025
84
BADIIY ASARLARNING PSIXOLOGIK TAHLILI VA UNING
AHAMIYATI
Maxammadanjonova Nilufar Muydinjon qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti 4-kurs talabasi
Xolikova Nafosat Shermuhammad qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti 4-kurs talabasi
Aminova Sohila Abduhalimovna
Chirchiq davlat pedagogika universiteti o’qituvchisi
ANNOTATSIYA.
Ushbu maqolada badiiy asalarning psixologik tahlili va
uning ahamiyati haqida ma’lumotlar beriladi. Dunyo adabiyotining ilg’or
namoyandalari ijod laboratoriyasiga teran nazar tashlaydigan bo’lsak, shu
chog’gacha yashab, asrlardan-asrlarga o’tib, ruhoniy olamimizdagi savollarga
javob bo’lgulik adabiy merosning fazilatlari haqida so’z yuritganda, avvalo, inson
psixikasini, xarakterini to’laqonli ochib berishi, obrazlilikni jiddiy ishlashi natijasi
ekanligi ayonlashadi. Obrazli tafakkur - ruhiy tafakkurdan oziqlanadi. Ruhiy tafakkur
- insonning "men"ida shakllanadi.
Kalit so`zlar:
Adabiyot, badiiy asarlar, psixologik, ilg’or namoyondalar,
ruhiy tahlilar, psixik xarakter, obrazlilik, adabiy meros, ijod labaratoriyasi, teran
nazar.
ABSTRACT
. This article provides information on the psychological analysis
of artistic works and their significance. If we take a closer look at the laboratory of
creativity of the leading figures of world literature, it becomes clear that when we talk
about the qualities of the literary heritage that has lived up to this time, passed
through works and centuries, and answered questions in our spiritual world, it is, first
of all, the result of a full disclosure of the human psyche and character, and the
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_Март –2025
85
serious work of imagery. Figurative thinking is nourished by spiritual thinking.
Spiritual thinking is formed in the "I" of a person.
Keywords
: Literature, works of art, psychological, leading figures, spiritual
analysis, psychic character, imagery, literary heritage, laboratory of creativity, deep
look.
АБСТРАКТНЫЙ.
В статье дана информация о психологическом
анализе художественных произведений и его значении. Если внимательнее
рассмотреть лабораторию творчества корифеев мировой литературы, то
станет ясно, что когда мы говорим о качествах литературного наследия,
дожившего до наших дней, прошедшего через произведения и века,
ответившего на вопросы в нашем духовном мире, то это, прежде всего,
результат полного раскрытия человеческой психики и характера, и серьезной
работы образности. Образное мышление питается духовным мышлением.
Духовное мышление формируется в «Я» человека.
Ключевые
слова:
Литература,
произведения
искусства,
психологический, корифеи, духовный анализ, психический характер,
образность, литературное наследие, лаборатория творчества, глубокий
взгляд.
KIRISH.
XX asr faqat fan-texnika asri bo’libgina qolmay, uning oxirgi
choragi ayniqsa, o’zbek adabiyoti uchun inson ruhiyati, “qalb dialektikasi”ni
badiiy tadqiq qilish, uning ichki va tashqi holatini sintezlashgan tarzda ifodalash
asri ham bo’lib qoldi. Psixologiya, ruhiyat, ichki dunyo, ruhiy kechinma kabi so’zlar
bir-biriga yaqin ma’noni anglatadigan sinonim so’zlar sifatida tushuniladi. Chunki
bu so’zlarning barchasi insonning subyektiv dunyosi – idrok, xotira, tafakkur, xayol,
his-tuyg’u va uning qobiliyati, iste’dodi, temperamenti, xarakteriga xos ruhiy
hodisalarni ifodalaydi. “Badiiy adabiyotni ruhiy faoliyat turlaridan biri deb atashga
imkon beradigan narsa shuki, ijodkor o’zining “faoliyati” yo’naltirilgan predmetni
o’z ongida o’zgartiradi va badiiy obrazda aks ettiradi”. Bunda asosiy masala asar
mazmunining subyektiv tomoni bo’lib, adabiyot va san’atning tarixiy taraqqiyotidan
keyingi o’rinlarda turadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_Март –2025
86
ASOSIY QISM:
Inson gapirmagan lahzalarda ham nimadirlarnidir o’ylab,
so’zlab turgan bo’ladi, deydi buyuk mutafakkir, domishmand, hikmatlar egasi
Jaloliddin Rumiy. Mana qariyb yetti yuz yildirki, muazzam Sharqu G’arb badiiy-
falsafiy, estetik tafakkurini, o’zining diniy-ilohiy, ma’naviy-ma’rifiy qarashlari bilan
to’yintirib kelayotgan Rumiy hazratlarining butun insoniyatga yozib qoldirgan
bebaho merosi haqida bosh qotirganda, bugungi real va noreal badiiy asarlar
voqeligiga singib ketgan, siz va biz, umuman hammamiz haqimizdagi eng latif
tuyg’ularning
qalblarimizga
taskin
beruvchi
mutafakkirona
qarashlarning
haqqoniyligini hamda o’lmasligidan dalolat beradi. “Psixoanaliz” meditsinaning
psixatriya va psixologiya sohalarida qo’llaniladigan yangi yo’nalish, alohida termin
hisoblanadi. Unga ko’ra, insonning xatti–harakatlari va intilishlari aql va ongdan
ko’ra, irratsional – ya’ni aqldan tashqari ong ostida ro’y beradigan xohish-istaklar
bilan ko’proq bog’langandir. Bir qancha olim faylasuflar tomonidan Freydizm
nazariyasi fanning turli sohalari – falsafa, siyosat, yuridik, san’at, ta’lim
yo’nalishlariga tatbiq etishga qaratilgan. Shuningdek, tibbiyotda ruhiy bemorlarni
psixoanaliz usulida muolaja qilish bilan ham shug’ullanadi.
Jahon adabiyotida psixologik tahlil metodi XIX asr 70-80-yillarida G’arbiy
Yevropa va Rossiya ilmiy muhitida yuzaga keldi. Xususan, frantsuz olimi Emil
Ennekin adabiy tanqidning estopsixologik tamoyillarini ilgari suradi. U badiiy
matn ma’nosini idrok etishda o’quvchi psixologik jihatdan kitoblari yoqqan
yozuvchiga o’xshash bo’ladi, degan g’oyani ilgari suradi. Adabiyotshunoslikda XIX
asr oxiri, XX asr boshlarida “psixoanaliz” nazariyasiga asos solgan avstriyalik
olim Zigmunt Freyd qarashlariga ham e’tibor ancha kuchli. “Psixoanaliz”
“psixologik analiz”ning qisqartmasi emas. “Psixologik analiz” adabiyotshunoslikka
xos termin bo’lib, tadqiqotchining badiiy asarni psixologik metod asosida tadqiq
etishidir. Psixoanaliz nisbatan keng tushuncha hisoblanib, XX asrning 1-
choragigacha bo’lgan inson va uning ruhiyati haqidagi qat’iy qarashlarni rad etdi,
shaxs ruhiy olamining aqlga sig’maydigan murakkab jihatlarini farqlab berdi.
Xossatan, ongli jarayonlar ortida yashirin faoliyat – ong osti psixologiyasi
mavjudligini kashf etdi. “Inson faoliyatining Freydgacha bo’lgan psixologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_Март –2025
87
talqinlarida tadqiqot obyekti vazifasini asosan, ong va u bilan bog’liq jarayonlar
bajarar edi. Freyd esa mana shu ongli jarayonlar ortida yashirin faoliyat
mavjudligini kashf etdi va uni ong osti psixologiyasi, deb nomladi.
XULOSA.
Bizning fikrimizcha, yuqorida ta’kidlangan printsiplar ham
ko’proq yozuvchining uslubiga xos xususiyatlardir. Psihologik tahlilda esa
“Yozuvchi – matn – o’quvchi” muammosi turar ekan, badiiy asarni psixologik
jihatdan o’rganishda quyidagi tamoyillar inobatga olinishi lozim:
1. Psixologizm tabiatining murakkabligini hisobga olish; Psixologizmning
etika-estetika, falsafa, ijtimoiy tarix, fiziologiya va boshqa sohalar bilan o’zaro
aloqadorligi, psixologik metodning biografik, sotsiologik, struktural, germenevtik
tahlil metodlari bilan bog’liqlikda o’rganish usullarini tadbiq etish.
2. Muallif, xarakter (yoki matn), o‘quvchi munosabatlarining o’zaro
bog’liqligi; Avvalambor, badiiy asar yaratishda muallifning niyati, asarning ramziy
ma’nosi, muallif qanday shakl va vositalar asosida qahramon shaxsini yaxlit idrok
etishga erishishi mumkin, asarning asosiy ziddiyatlari – konflikt holatlari,
psixologik muhit - byurokratlik, keskinlik, tanglik, tajovuzkorlik kabi
muammolarga javob izlash. Tuyg’ular, fikrlarni muallif o’quvchiga qanday
yetkazadi, qahramonning hissiyotlari va ichki kechinmalari, imo-ishoralar,
fiziognomiya kabi holatlarning talqinini qahramonlar shaxsiyatida tahlil etish lozim.
O’quvchi asarni o’qir ekan, o’ziga keraklicha estetik zavq oladi. Lekin tadqiqotchi
muallif niyatini, asarning psixologik jarayonlarini anglamoqchi bo’lsa matnlarni
amaliy tahlil qilishda faol ishtirok etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Botirova Shahlo Isomiddinovna “Noan’anaviy qissalar badiiyati”
.”Renesans sari” Toshkent-2024. Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.:
Navoiy universiteti, 2018 Yo‘ldoshev Q. O’zbek adabiy tanqidi: antologiya. –
T.:Turon-Iqbol, 2011. Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. – T.: O’zbekiston,
2002. Quronov D., Z.Mamajonov, M.Sheralieva. Adabiyotshunoslik lug’ati. – T.:
Akademnashr, 2010. Umarov H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. – T.: A.Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.
