MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
365
BEMORLARNI SUN’IY OVQATLANTIRISHDA HAMSHIRALIK
PARVARISHI
Asaka Abu Ali Ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatlik texnikumi
Hamshiralik ishi kafedrasi o’qituvchisi
Maxammatova Oltinoy Iskandar qizi
Annotasiya: Bemorlarni sun’iy ovqatlantirish – og‘iz orqali oziqlanish
imkoni bo‘lmaganda bemorlarga oziq moddalar yetkazib berish usuli. Bu usul og‘ir
kasalliklar, jarrohlik amaliyotlari, komatoz holat yoki yutish refleksi buzilgan
bemorlar uchun qo‘llaniladi. Sun’iy ovqatlantirish organizmning energiya, oqsil,
yog‘ va vitaminlarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga yordam beradi. U bemorlarning
sog‘lig‘ini saqlash, tezroq tiklanish va oziq yetishmovchiligini oldini olishda katta
ahamiyatga ega. Ushbu jarayon shifokor nazorati ostida olib borilishi kerak, chunki
noto‘g‘ri ovqatlantirish asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Kalit soʻzlar: Sunʼiy ovqatlantirish,energiya, enteral, zond, gastrostoma,
parenteral.
Kirish
Sun’iy Ovqatlantirishning Muhimligi. Hayotiy Zarur Moddalarni Yetkazib
Berish
- Energiya va ozuqa moddalarini qabul qila olmaydigan bemorlar uchun
muhim.
- Oqsillar, yog‘lar, uglevodlar, vitaminlar va minerallar yetishmovchiligining
oldini oladi.
Sog‘ayish Jarayonini Tezlashtirish
- Jarrohlikdan keyin yoki travmadan so‘ng tiklanish jarayonini tezlashtiradi.
- Immunitetni mustahkamlaydi va infeksiya xavfini kamaytiradi.
Ozib Ketish va Oziq Yetishmovchiligini Oldini Olish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
366
- Katta yoshdagi yoki surunkali kasalliklarga chalingan bemorlarda mushak
massasining kamayib ketishini oldini oladi.
- Surunkali kasalliklar (onkologiya, nevrologik kasalliklar) bilan og‘rigan
bemorlarning hayot sifatini yaxshilaydi.
Sun’iy Ovqatlantirishning Afzalliklari. Qanday Holatlarda Sun’iy
Ovqatlantirish Muhim?
- O‘tkir va surunkali kasalliklar.
- Insult yoki nevrologik kasalliklar (yutish buzilishi)
- Og‘ir shikastlanishlar va jarrohlik operatsiyalaridan keyin
- Oshqozon-ichak traktining og‘ir kasalliklari.
Adabiyotlar Tahlili
Sun’iy ovqatlantirishga oid ilmiy va klinik tadqiqotlar tibbiyotning muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, asosan intensiv terapiya, gastroenterologiya va parenteral
ovqatlantirish sohalarida chuqur o‘rganilgan.Sun’iy ovqatlantirish haqida dastlabki
ilmiy izlanishlar XX asr boshlarida boshlangan. Biroq, zamonaviy tibbiyotda bu
sohaga oid eng muhim tadqiqotlar oxirgi 50 yil ichida olib borilgan. Muhim ilmiy
manbalar: ASPEN (American Society for Parenteral and Enteral Nutrition) va ESPEN
(European Society for Clinical Nutrition and Metabolism) tomonidan nashr etilgan
ko‘rsatmalar sun’iy ovqatlantirishning asosiy klinik tamoyillarini belgilaydi.
Kudsk KA (2003) tadqiqotida enteral ovqatlantirish immunitetga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishi va infektsiya xavfini kamaytirishi ta’kidlangan.
McClave SA et al. (2016) tomonidan olib borilgan tadqiqotda, enteral va
parenteral ovqatlantirishning intensiv terapiya bo‘limlarida qo‘llanilishi chuqur tahlil
qilingan.
Enteral va Parenteral Ovqatlantirish Bo‘yicha Tadqiqotlar.Enteral va
parenteral
ovqatlantirishning
samaradorligi
klinik
tadqiqotlar
orqali
tasdiqlangan.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, enteral ovqatlantirish oshqozon-ichak
tizimi faol bo‘lsa afzalroq, parenteral ovqatlantirish esa faqat enteral usul imkonsiz
bo‘lsa qo‘llanilishi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
367
Sun’iy
Ovqatlantirishning Asoratlari Bo‘yicha Tadqiqotlar.Sun’iy
ovqatlantirish noto‘g‘ri amalga oshirilganda, bemorlarda turli asoratlar yuzaga kelishi
mumkin.
Mualliflar tahlili:
Reignier J. et al. (2018) tadqiqotida noto‘g‘ri enteral ovqatlantirish aspiratsion
pnevmoniya xavfini oshirishi ko‘rsatilgan.
Buchman AL (2006) tomonidan olib borilgan tadqiqotda parenteral
ovqatlantirish uzoq muddat davom etsa, jigar funksiyasiga salbiy ta’sir qilishi
aniqlangan.
Van Gossum et al. (2011) sun’iy ovqatlantirishning uzoq muddatli ta’sirini
o‘rganib, bemorlarda metabolik buzilishlar (giperglikemiya, elektrolitlar
nomutanosibligi) rivojlanishi mumkinligini qayd etgan.
Sun’iy Ovqatlantirish Bo‘yicha Zamonaviy Yondashuvlar. So‘nggi yillarda
shaxsiy yondashuv va texnologik innovatsiyalar sun’iy ovqatlantirish sifatini
yaxshilashga qaratilgan. Zamonaviy yondashuvlar:
- Individual ovqatlantirish rejasi – bemorning metabolik ehtiyojlari hisobga
olinadi.
- Prebiotik va probiotik qo‘shimchalar – ichak mikroflorasini saqlash uchun.
- Sensorli boshqaruv tizimlari – avtomatlashtirilgan enteral oziqlantirish
tizimlari joriy etilmoqda.
ESPEN (2021) tavsiyalari: Sun’iy ovqatlantirishda bemorning ahvoliga mos
keladigan texnologiyalar qo‘llanilishi kerak.
Asosiy qism
Sun’iy ovqatlantirish ikki asosiy turga bo‘linadi:
Enteral (ichki) ovqatlantirish. Bu usulda bemor oshqozon yoki ichaklar orqali
maxsus oziq moddalar bilan ta’minlanadi. Enteral ovqatlantirish tabiiy ovqatlanishga
yaqin bo‘lib, oshqozon-ichak trakti faoliyatini saqlab qolish imkonini beradi. Enteral
ovqatlantirish usullari:Burun orqali zond bilan ovqatlantirish – maxsus yupqa naycha
burun orqali oshqozonga kiritiladi. Gastrostomiya (PEG-sonda) – oshqozonga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
368
bevosita kiritilgan naycha orqali oziqlantirish. Ichak orqali ovqatlantirish – oziq
moddalar bevosita ichakka yuboriladi.
Burun orqali zond bilan ovqatlantirish (nazogastral zond orqali) bemorning
oshqozon yoki ichagiga maxsus oziq moddalar yuborish usulidir. Ushbu usul yutish
qobiliyati buzilgan, og‘ir jarohatlar yoki komada bo‘lgan bemorlar uchun qo‘llaniladi.
Jarayonni to‘g‘ri bajarish muhim, chunki noto‘g‘ri qo‘llash asoratlarga olib kelishi
mumkin.
Metodologiya
Kerakli asbob-uskunalar: Nazogastral zond (eng mos o‘lcham tanlanadi,
odatda 8-12 Fr kattalar uchun), Steril shprits (50-100 ml), Suyuqlantirilgan oziq
moddalar yoki maxsus enteral aralashmalar, Steril suv (zondni yuvish uchun), Plastik
yoki rezina qo‘lqoplar, Yopishqoq plastir (zondni mahkamlash uchun).
Zondni kiritish tartibi.
1. Bemorni to‘g‘ri joylashtirish. Bemorni yarim o‘tirgan holatda yoki yostiq
bilan tikka yotqizish kerak. Agar bemor hushsiz bo‘lsa, boshi biroz yon tomon
buriladi.
2. Zond uzunligini o‘lchash. Burun uchi → quloq bo‘shlig‘i → kindik
oralig‘idagi masofa hisoblanadi. Shu uzunlik zondga belgi bilan qo‘yiladi.
3. Zondni burun orqali kiritish
Qo‘lqop kiyiladi. Zond uchiga bir oz steril yog‘ yoki suvli gel surtiladi.Bemor
og‘iz orqali chuqur nafas olib, asta-sekin zond burundan oshqozonga yo‘naltiriladi.
Agar bemor hushyor bo‘lsa, yutish harakatlari qilishni so‘raladi (bu zondning to‘g‘ri
tushishiga yordam beradi).
4. Zond joylashganligini tekshirish
Shprits orqali havo yuborish: 10-20 ml havo yuboriladi va stetoskop bilan
oshqozon sohasida shovqin eshitiladi. Shprits bilan oshqozon shirasini tortib olish:
Oshqozon shirasi kelsa, zond to‘g‘ri joylashgan.Rentgen tekshiruvi (agar kerak
bo‘lsa).
5. Zondni mahkamlash. Burun ustiga plastir bilan mustahkam bog‘lanadi,
shunda u harakatlanmaydi. Ovqatlantirish jarayoni. Oziq moddalarni tayyorlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
369
Suvga aralashtirilgan maxsus oziq moddalar yoki suyuq taomlar (pyure, bulyon, sut
mahsulotlari).Aralashmaning harorati 35-40°C bo‘lishi kerak.Ovqatni yuborish.
Shprits yoki tomchilatuvchi tizim orqali yuboriladi. Sezilarli tezlik bilan
yuborilmasligi kerak – 5-10 ml/min. Har bir ovqatlantirish 15-30 daqiqa davom etishi
kerak. Har bir ovqatlantirishdan keyin zondni yuvish. 20-30 ml steril suv bilan
yuviladi, bu zond ichida qoldiq ovqat qolmasligi uchun zarur. Muqarrar muammolar
va ularni bartaraf etish.
Gastrostoma Orqali Ovqatlantirish Tartibi
Gastrostoma orqali ovqatlantirish – oshqozonga bevosita ochilgan teshik
(gastrostoma) orqali oziq moddalar yuborish usuli. Bu usul og‘iz yoki burun orqali
ovqatlana olmaydigan bemorlar uchun qo‘llaniladi.Gastrostoma O’rnatilish Sabablari
- Insult yoki nevrologik kasalliklar natijasida yutish refleksi buzilishi
- Og‘iz yoki qizilo‘ngach kasalliklari (o‘smalar, jarohatlar)
- Surunkali holatlar (Parkinson, Altsgeymer kasalligi)
- Og‘ir jarrohlik yoki shikastlanishlar
Kerakli Asbob-uskunalar. Gastrostoma naychasi (PEG – perkutan endoskopik
gastrostomiya),Steril shprits (50-100 ml), Enteral oziq moddalar yoki suyuq ovqat,
Steril suv (naychani yuvish uchun), Qo‘lqoplar va antiseptik vositalar.
Ovqatlantirish Tartibi. Bemor yarim yotgan yoki o‘tirgan holatda
joylashtiriladi. Qo‘llar yuviladi va steril qo‘lqoplar kiyiladi. Gastrostoma atrofi
antiseptik bilan tozalanadi. Naycha Tekshirilishi. Naycha to‘g‘ri joylashganligini
tekshirish uchun 20 ml havo yuboriladi va oshqozondan shovqin eshitiladi. Oshqozon
suyuqligini shprits bilan tortib ko‘rish ham mumkin.
Ovqatni Tayyorlash.Oziq moddalar iliq (35-40°C) bo‘lishi kerak.Suyuqlik
pyure shaklida yoki maxsus enteral aralashmalar bo‘lishi lozim. Juda quyuq taomlar
naychani tiqilib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.Ovqatni Yuborish. Shprits orqali
yuborish:50 ml shprits yordamida oziq sekin-asta kiritiladi.Har 10-15 ml yuborilgach,
ozgina pauza qilinadi. Butun jarayon 15-30 daqiqa davom etishi kerak. Tortish kuchi
orqali yuborish (gravitatsiya usuli):Oziq moddalar maxsus idishda osilgan holda
naycha orqali tushadi. Oziq 20-30 daqiqada oshqozonga tushishi kerak.Naychani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
370
Yuvish. Har bir ovqatlantirishdan keyin 30-50 ml steril suv yuboriladi.Bu naychaning
tiqilib qolishining oldini oladi.Ehtiyot Choralari va Asoratlar
Parenteral (vena orqali) ovqatlantirish. Agar bemorning oshqozon-ichak
tizimi ishlamasa yoki enteral ovqatlantirish mumkin bo‘lmasa, oziq moddalar
bevosita vena orqali yuboriladi. Maxsus tayyorlangan eritmalar bemorning
organizmiga tomir ichiga yuborilib, ularning hayotiy zarur moddalar bilan
ta’minlanishini ta’minlaydi. Parenteral ovqatlantirishda nimalar qo‘llaniladi?
Glyukoza va lipid eritmalari – energiya manbai. Aminokislotalar – oqsil
yetishmovchiligini qoplash. Vitamin va minerallar – organizm faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash.Qachon qo‘llaniladi?
-
Oshqozon yoki ichak faoliyat ko‘rsatmasa
-
Og‘ir ichak kasalliklari (Kron kasalligi, ichak tutilishi)
-
Yallig‘lanish yoki jarrohlik asoratlari mavjud bo‘lsa.
Natijalar
Sun’iy ovqatlantirishning afzalliklari
-
Bemorning oziq moddalar yetishmovchiligini oldini oladi
-
Organizmning energiya va oqsilga bo‘lgan ehtiyojini qoplaydi
-
Sog‘ayish jarayonini tezlashtiradi
-
Infektsiyalar va asoratlarning oldini oladi
Biroq, noto‘g‘ri bajarilgan sun’iy ovqatlantirish oshqozon buzilishi,
infektsiya, venalarda tromblar va boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shuning uchun bu jarayon shifokor nazorati ostida amalga oshirilishi lozim.
Xulosa
Bemorlarni sun’iy ovqatlantirish – og‘ir kasalliklar yoki jarrohlik
amaliyotlaridan keyin hayotiy zarur muolaja hisoblanadi. Enteral va parenteral
ovqatlantirish usullari bemorning umumiy ahvoliga qarab tanlanadi. To‘g‘ri va
nazorat ostida bajarilgan sun’iy ovqatlantirish bemorning tezroq sog‘ayishiga va
hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
371
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. McCoy, L., et al. (2016). "The Role of Nursing in Medication Administration: A
Literature Review." Journal of Nursing Practice.
2. Anderson, R., et al. (2018). "Monitoring Patient Responses to Medications: The
Role of Nursing." International Journal of Nursing Studies.
3. Zhang, Y., et al. (2020). "Innovative Approaches to Medication Administration in
Nursing Practice." Journal of Healthcare Technology.
4. Smith, J., et al. (2019). "Interprofessional Collaboration in Medication
Management: A Review." Nursing Outlook.
5. Hesselink, G., et al. (2012). "Improving Patient Handoffs: A Systematic Review."
Journal of Nursing Management.
6. Krska, J., et al. (2013). "The Role of Community Pharmacists in Medication
Management: A Review." Pharmacy World & Science.
7. Kuo, Y., et al. (2015). "Patient Safety in Medication Administration: The Role of
Nursing." Journal of Nursing Care Quality.
8. Coyle, J., et al. (2016). "Patient Engagement in Medication Management: A
Review of the Literature." Journal of Patient Safety.
9. Ben Natan, M., et al. (2017). "The Impact of Nursing Education on Medication
Administration Errors." Nurse Education Today.
10. McGowan, J., et al. (2018). "The Importance of Communication in Medication
Administration: A Systematic Review." Journal of Clinical Nursing.
