MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
310
ABU RAYHON BERUNIYNING “QADIMGI XALQLARDAN QOLGAN
YODGORLIKLAR” ASARIDAGI AYRIM ANTROPONIMLARNING
GRAMMATIK TUZILISHI
UrDU mustaqil izlanuvchisi
Hamida Orislanova
Annotatsiya. Ushbu maqolada Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar” asaridagi antroponimlarning grammatik tuzilishi
o‘rganiladi.
Asardagi shaxs nomlari grammatik jihatdan sodda, yasama va qo‘shma nomlarga
ajratilib
tahlil
qilinadi.
Antroponimlarning
lug‘aviy
o‘zagi,
ularning semantik va morfologik xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.
Аннотация: В данной статье изучается грамматическое строение
антропонимов в труде Абу Райхана Беруни «Памятники минувших поколений».
Личные имена в произведении классифицируются на простые, производные и
сложные антропонимы. Рассматриваются лексическая основа антропонимов,
их семантические и морфологические особенности.
Annotation: This article examines the grammatical structure of
anthroponyms in Abu Rayhan al-Biruni’s work
"Monuments of Past Generations"
.
Personal names in the work are classified into simple, derived, and compound
anthroponyms.
The
lexical
roots
of
anthroponyms,
as well as their semantic and morphological features, are analyzed.
Kalit so‘zlar: Antroponimika, Beruniy, qadimgi xalqlar, grammatik tuzilish,
sodda antroponimlar, yasama antroponimlar, qo‘shma antroponimlar, etimologiya.
Ключевые слова: Антропонимика, Беруни, древние народы,
грамматическая
структура,
простые
антропонимы,
производные
антропонимы, сложные антропонимы, этимология.
Keywords: Anthroponymy, Biruni, ancient peoples, grammatical structure,
simple anthroponyms, derived anthroponyms, compound anthroponyms, etymology.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
311
1. Kirish.
Bugungi kunda
jahon tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida
ham antroponimika sohasi ko‘plab tadqiqotlar uchun o‘rganish obyekti bo‘lib
kelmoqda. Antroponimika [antropo..+yun. onyma] onomastikaning kishi ismlari,
ularning kelib chiqishi, tarqalishi va sh.k masalalarni o‘rganuvchi bo‘limi
[A.Madvaliyev, D.Xudoyberganova − O‘zbek tilining izohli lug‘ati – I tom A-D, 89].
Antroponimlar xalq tili, madaniyati va ma’naviyatining eng qadimiy merosi bo‘lib,
ularda shu xalqning o‘tmish tarixi, tili, turmush tarzi, diniy-falsafiy qarashlari,
e’tiqodi, orzu-armonlari aks etadi. Tilshunos olim E.Begmatov ham buni alohida
ta’kidlab quyidagicha fikr yuritadi: “Antroponimlar xalqning tarixi va ma’naviyatini
o‘zida mujassamlashtirgan leksik birliklar hisoblangani uchun ularning ma’no,
yuzaga kelish, rivojlanish, qo‘llanish xususiyatlarini tadqiq etish muhim ilmiy
ahamiyatga ega” [Бегматов Э.A.,2013:78]. Shu sababali ham antroponimika xuddi
toponimika, zoonimika, etnonimika kabi onomastikaning ajralmas tarkibiy qismi
hisoblanadi. Antroponimlarga qiziqish, ularni tahlil qilib o‘rganish uzoq tarixga borib
taqaladi. Dastlabki ilmiy asarlarda shaxs ismlarining kelib chiqishi, ularning ma’no
qatlamlari va ijtimoiy ahamiyati haqida fikr yuritilgan. Masalan, yunonistonlik
mashxur faylasuf Platonning “Kratil” asarini antroponimikaning tarixiy poydevori
sifatida ko‘rish mumkin, ammo u ismlarni tadqiq qilishda falsafiy nuqtai nazardan
tahlil qilganligi ta’kidlanadi. Antroponimika XIX-XX asrlarda onomastikaning
tarkibiy qismi sifatida shakllandi. O‘zbek tilshunosligida ham bu yo‘nalish o‘tgan
asrning 60-70 yillarida rivojlanib, qator ilmiy asarlar yaratildi. Shunga qaramay,
tilshunos olim E.Begmatov aytganidek: “…o‘zbek antroponimlarning bir qator
nazariy va amaliy muammolari o‘zining ilmiy asosi va teran tadqiqini kutmoqda.
Masalan, antroponimlar semantikasi va motivatsiyasi, antroponimlarni tasnif
qilishning ilmiy tamoyillari, antroponimlarni qardosh va noqardosh tillar bilan
qiyosiy o‘rganish, antroponimlarni davrlashtirish tamoyillari, o‘zbek tarixiy
antroponimiyasi, antroponimlarning turli uslublarida, ayniqsa, antroponimiya fondiga
ijtimoiy-lisoniy, milliy-madaniy, falsafiy-etnik jihatdan yondashish masalalari,
antroponimlarning izohli, imloviy transkriptsiya lug‘atlarini tuzishning leksikografik
talab va tamoyillari, tarixiy yozma obidalar tilidagi antroponimlarni o‘rganish, o‘zbek
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
312
tili antroponimikasini yaratish muammolari va boshqalar” [Бегматов Э.A.,2013:4,5].
Ushbu maqolamizda Abu Rayhon Beruninyning “Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar” asaridagi bazi antroponimlarni grammatik tuzilishini tahlil qilishga
harakat qildik.
2. Metodologiya.
Malumki,
inson hayotining bir qismi bo‘lgan antroponimlar
jamiyat hayotida ham muhim o‘rin tutadi, shu sababli kishi nomlari xalq tarixining
bir qismidir. Ularda xalqlarning turmush tarzi, tarixi, tili, madaniyati o‘z aksini topadi.
Shu tufayli tarixiy asarlarni antroponimik tahlil qilish shu davrda yashagan
xalqlarning dunyoqarashi haqida qimmatli ma’lumot beradi. Chunki har bir xalqning
urf-odatlari, turmush tarzi, diniy ishonchlari ularning ismlarida namoyon bo‘ladi.
Asardagi antroponimlarni tahlil qilish jarayonida tasviriy va tasniflash metodlaridan
foydalanildi. Bilamizki, tasviriy metod barcha ijtimoiy-tarixiy va tabiiy fanlarda keng
qo‘llaniladi. Shunga ko‘ra bu metod boshqa metodlar orasida qo‘llanish ko‘lami
jihatidan eng yuqori o‘rinda turadi. “Tasviriy metodning asosiy vazifasi shundaki, u
muayyan sinxron aspektga tegishli lisoniy birliklarni, hodisalarni tasvirlash,
tavsiflash jarayonida ularni tahlil qilib boradi, tildagi vazifasini, oʻrnini, qoʻllanishini,
tuzilishini, oʻziga xosliklarini aniqlaydi, umumlashtiradi, xulosalar chiqaradi”
[Rasulov Ravshanxoʻja, 257].
3. Natijalar.
Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar” asarida qo‘llanilgan antroponimlarni grammatik tuzilishi jihatidan
tahlil qilish, o‘sha davr antroponimika ko‘lamini belgilashga va uni hozirgi davr
antroponimlarining tuzilishi bilan taqqoslab tadqiq etish uchun boy manba bo‘la
oladi. O‘tgan asrda o‘zbek nomshunosligi mustaqil soha sifatida shakllanganligi bois
uning tarkibiga kiruvchi antroponimikaga oid ilmiy tadqiqotlar ham kengaydi. Shu
davrdan boshlab o‘zbek antroponimiyasi xilma-xil yo‘nalishda o‘rganila boshlandi.
O‘zbek antroponimiya sohasini tadqiq qilishda E.Begmatov va uning shogirdlari
tomonidan qilingan ilmiy izlanishlar bu sohaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi.
Xususan, N.Husanov, M.Norqulova, G‘.Sattorov va S.Rahimovlarning tadqiqotlarida
o‘zbek ismlarining lisoniy tarkibi, o‘z va o‘zlashgan qatlamlari, ismlarning lisoniy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
313
tuzilishi va yasalishi, ismlarning ma’nosi, ismlar imlosi, mintaqaviy antroponimiyaga
xos ba’zi xususiyatlar va boshqalar yoritib berilgan.
4. Muhokama.
Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar” asaridagi antroponimlar negizida yotgan lug‘aviy o‘zaklar, yasama va
qo‘shma leksema kabi so‘z shakllari turli-tumandir. Mana shu xususiyat asardagi
antroponimlarni grammatik tuzilishiga ko‘ra o‘rganishni va ularning lisoniy tabiatini
ochishni talab qiladi. Beruniy asaridagi antroponimlarni grammatik tuzilishiga ko‘ra
3 guruhga ajratish mumkin:
1. Sodda tuzilmali (tub) antroponimlar.
2. Yasama tuzilmali antroponimlar.
3. Qo‘shma tuzilmali antroponimlar.
Sodda tuzilmali antroponimlar.
Sodda tuzilmali antroponimlar grammatik
strukturasiga ko‘ra yasama va qo‘shma tuzilmali antroponimlarga qarama-qarshi
qo‘yiladi. Bunda asosiy mezon antroponim tarkibi bitta so‘zdan iborat ekanligidir.
“Sodda antroponimlar ular uchun asos bo‘lgan leksemaning tuzilishiga mos keladi va
mohiyatan tub nomlardir” [Бегматов Э.A.,2013:217]. Asardagi antroponimlarning
bir qismini sodda tub nomlar tashkil qiladi. Masalan, Adnon, Adrian, Bilqis, Varvara,
Galen, Gomer, Daniyol, Dovud, Doro, Yevklid, Yelisey, Dosifey, Jafna, Zevs, Ioann,
Iraj, Konstantin, Kambiz va boshqalar.
Yasama tuzilmali antroponimlar.
Antroponimlarning kelib chiqishi,
shakllanishi va ma’nosi insoniyatning madaniyati, dini, urf-odatlari va tili bilan
chambarchas bog‘liq. Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida
sodda tuzilmali antroponimlar bilan bir qatorda yasama tuzilmali nomlarni ham
uchratamiz. Yasama antroponimlar boshqa so‘zlardan yoki so‘z qismlaridan hosil
qilinadi. Asarda uchrovchi ayrim yasama antroponimlar nisbiylikni, mansublikni yoki
biror joyga, hududga, makonga oidlikni ifodalovchi –iy qo‘shimchasidan hosil
bo‘lganini ko‘ramiz.
Balxiy, Bobiliy, Saraxsiy va Ko‘hiy kabi antroponimlarda asos qism joy
nomini bildirib, shaxsning o‘sha joyga mansubligini ko‘rsatadi. Buxturiy
antroponimida -iy qo‘shimchasi ismning ijtimoiy mansubligini bildirsa, Sufyoniy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
314
antroponimida mazkur qo‘shimcha shaxsning kelib chiqishi, qaysi avlodga yoki
qabilaga tegishliligini ifodalagan.
Qo‘shma tuzilmali antroponimlar.
Qo‘shma
antroponimlar ikki yoki undan
ortiq so‘zning birlashuvidan tashkil topadi va bu qismlar birgalikda yangi ma’no hosil
qiladi. Ko‘pincha shaxsning nasl-nasabi, ijtimoiy mavqeyi yoki diniy e’tiqodini aks
ettiradi. Asarda Beruniy tilga olgan xalqlar, xususan, hind, fors, arab va boshqa
madaniyatlarda ikki yoki undan ortiq so‘zning birlashuvi orqali hosil qilingan
qo‘shma ismlar keng tarqalgan. Masalan,
Ardashir
antroponimi fors tilidan olingan
bo‘lib, qadimgi Eron shohlaridan birining nomidir. Ism ikki asosiy qismdan iborat:
1.
“Arda” – bu qadimgi fors tilida “adolatli”, “pok” yoki “toza” ma’nosini
anglatadi.
2.
“Shir” – bu forscha so‘z bo‘lib “sharaf”, “qahramon” yoki “shoh”
ma’nosini bildiradi. Ism umumiy ma’noda “adolatli shoh” yoki “pok shoh” degan
ma’nolarni ifodalagan.
Amirtayus
ismi sanskrit tilidan olingan bo‘lib, buddaviylik madaniyatida
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tushunchani ifodalaydi. Bu ism ham ikki qismdan:
1.
Amrita – sanskritcha so‘z bo‘lib “o‘lmaslik”, “abadiylik” ma’nosini
anglatadi.
2.
Ayus – sanskrit tilida “hayot” yoki “umr” degan ma’noni bildiradi.
Umumiy ma’noda “abadiy hayot” yoki “cheksiz umr” deb talqin qilingan.
Afrosiyob
antroponimi ham fors-tojikcha qo‘shma ism hisoblanib, ikki
qismdan iborat:
1.
Afro
– bu so‘z qadimgi fors tilida “yuqori”, “baland”, “ulug‘”
ma’nolarini bildiradi.
2.
Siyob (Siyavush)
– forscha “Siyovush” yoki “Siyob” so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, “qora otliq”, “zulmat otliq” yoki “zodagon” ma’nolarini anglatadi.
5.Xulosa.
Beruniy asaridagi antroponimlarni grammatik tuzilishiga ko‘ra
tahlil qilish natijasida ularning tarixiy, lingvistik va madaniy jihatlari aniqlandi.
Sodda, yasama va qo‘shma antroponimlar orqali qadimgi xalqlarning nomlash
tamoyillari
va
ismlarning
shakllanish
xususiyatlari
ochib
berildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
315
Bu tadqiqot Beruniyning ilmiy merosini chuqurroq o‘rganish hamda o‘zbek
antroponimikasining rivojlanishiga hissa qo‘shish imkonini beradi.
FODALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Begmatov E.A. O‘zbek antroponimikasining nazariy asoslari. – Toshkent: Fan,
2013.
2.
Rasulov
R.
Umumiy
tilshunoslik.
– Toshkent: O‘zMU, 2010.
3. Husanov N. O‘zbek onomastikasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2004.
4. Norqulova M. O‘zbekcha antroponimlarning struktur-semantik xususiyatlari. –
Toshkent:
O‘zMU,
2017.
5. Sattorov G‘. O‘zbek ismlarining lisoniy tadqiqi. – Samarqand: SamDU, 2015.
6. Rahimov S. O‘zbek tarixiy antroponimlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
