MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
153
TAʼLIM MUASSASASIDA SUITSIDAL HOLATLARNING OLDINI
OLISHDA MAKTAB PSIXOLOGINING VAZIFALARI
NAVOIY VILOYATI NUROTA TUMANI 11-UMUMTA’LIM MAKTABI
PSIXOLOGI
JUMAYEV HAMZA XASANOVICH
ANNOTATSIYA:
Maktab psixologi ta’lim muassasasida nafaqat
o‘quvchilarning psixologik holatini kuzatish, balki ularning psixologik
muammolarini hal etish va og‘ir holatlarning oldini olishga mas’ul shaxs
hisoblanadi. Yoshlar o‘rtasida depressiya, stress va zo‘ravonlik natijasida suitsidal
fikrlarning rivojlanish ehtimoli yuqori bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada maktab
muhitida suitsidal holatlarning oldini olish bo‘yicha psixologning asosiy vazifalari,
zamonaviy yondashuvlari va samarali profilaktika choralari yoritiladi. Tadqiqot
maktab sharoitidan kelib chiqib psixologik jihatlarni tahlil qiladi va amaliy tavsiyalar
beradi.
KIRISH.
Zamonaviy maktab sharoitida o‘quvchilarning psixologik salomatligi eng
dolzarb masalalardan biridir. Yosh bolalar va o‘smirlar turli omillar ta’sirida ruhiy
bosimga tushib, depressiya, tushkunlik, yolg‘izlik, ijtimoiy o‘z-o‘zini izolyatsiya
qilish kabi muammolarga duch kelishadi. Ba’zan bu holatlar suitsidal fikrlarning
shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Suitsidal holatlar nafaqat o‘quvchi hayoti uchun xavfli, balki jamiyat va ta’lim
tizimi oldida ham jiddiy muammo sifatida turadi. Shu bois maktab psixologi nafaqat
individual ravishda o‘quvchilar bilan ishlashi, balki o‘qituvchilar, ota-onalar va
maktab jamoasi bilan hamkorlik qilib, psixologik muhitni barqarorlashtirish bo‘yicha
ish olib borishi zarur.
ASOSIY QISM
1. Suitsidal holatlarning kelib chiqish sabablari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
154
Suitsidal fikrlarning shakllanishi ko‘pincha ichki va tashqi omillarga bog‘liq.
Bu omillar bolalar va o‘smirlarning ruhiy holatiga ta’sir qilib, ularning o‘z joniga qasd
qilishga moyilligini oshirishi mumkin.
1.1. Ichki omillar
Ichki omillar bolaning o‘z ichki dunyosidagi jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib,
ularning ruhiy salomatligini bevosita belgilaydi: past o‘ziga baho va o‘zini qadrsiz his
qilish – O‘quvchi o‘zini yetarli darajada yaxshi deb his qilmasa, atrofdagilarning unga
e’tibor bermayotganini o‘ylasa yoki o‘zining muvaffaqiyatsizliklariga haddan
tashqari ko‘p e’tibor qaratsa, u depressiyaga tushib, suitsidal fikrlarga moyil bo‘lishi
mumkin.
Depressiya va ruhiy tushkunlik – Ba’zi bolalar o‘z ichiga berkinib yashashadi.
Ular tashqaridan odatdagidek ko‘rinishi mumkin, ammo ichki dunyosida ular o‘zini
yolg‘iz va tushkun his qiladi.
Travmatik tajribalar – Bolalikda olingan ruhiy jarohatlar, zo‘ravonlik yoki
kamsitishlar bolaning kelajakda hayotga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishi mumkin.
Jismoniy yoki ruhiy kasalliklar – Ayrim ruhiy kasalliklar (masalan, bipolyar
buzilish, shizofreniya, doimiy stress sindromi) suitsidal xatti-harakatlarga olib kelishi
mumkin.
1.2. Tashqi omillar
Tashqi omillar bolaning atrofidagi muhit bilan bog‘liq bo‘lib, ular
o‘quvchining ruhiyatiga bevosita yoki bilvosita ta’sir qiladi: oilaviy muammolar –
Oilada doimiy ziddiyatlar, ota-onaning ajrashishi, oiladagi e’tiborsizlik yoki
zo‘ravonlik bolada ruhiy tushkunlikni kuchaytirishi mumkin.
Maktabdagi muhit – O‘qituvchilar yoki sinfdoshlar tomonidan qo‘llaniladigan
bosim, bullying (tazyiq) va kiberbulling (internet orqali kamsitish) suitsidal
fikrlarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Do‘stlar bilan muammolar – Yosh bolalar va o‘smirlar do‘stlikni juda
qadrlashadi. Ular do‘stlari tomonidan rad etilganda, ularning o‘rniga yangi do‘stlar
topa olmasa yoki do‘stlarining bosimi ostida qolganda, bu ruhiy tushkunlikni keltirib
chiqarishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
155
Akademik bosim – Ba’zi bolalar ota-onalarining yoki o‘qituvchilarining
yuqori talablariga javob bera olmaslikdan qo‘rqishadi. Ularning o‘zidan umidlari
katta bo‘lsa-da, natijalari past bo‘lsa, o‘zlarini muvaffaqiyatsiz his qilishlari mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’siri – Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi
salbiy kontent, o‘z joniga qasd qilishga undovchi guruhlar va ommaviy axborot
vositalarida suitsidni romantizatsiya qilish kabi omillar yoshlarning ruhiyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
2. Maktab psixologining suitsidal holatlarning oldini olishdagi asosiy
vazifalari
Maktab psixologi suitsidal holatlarning oldini olish uchun quyidagi muhim
vazifalarni bajarishi kerak:
2.1. Erta aniqlash va diagnostika
Erta bosqichda suitsidal fikrlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarni aniqlash psixolog
uchun muhim vazifadir. Bu quyidagi usullar orqali amalga oshirilishi mumkin:
muntazam monitoring – O‘quvchilarning xulq-atvorini doimiy kuzatish, ularning
kayfiyatidagi o‘zgarishlarni aniqlash. Psixologik test va so‘rovnomalar –
O‘quvchilarning psixologik holatini o‘rganish uchun maxsus testlar va anonim
so‘rovnomalar o‘tkazish. O‘qituvchilar va ota-onalar bilan suhbatlar – Maktab
jamoasi va ota-onalar bilan hamkorlik qilish orqali xavf guruhidagi bolalarni erta
aniqlash.
2.2. Ruhiy qo‘llab-quvvatlash va maslahat berish
Psixolog suitsidal xatti-harakatlarga moyil o‘quvchilar bilan individual va
guruhiy tarzda ishlashi kerak: O‘quvchiga o‘z fikrlarini va his-tuyg‘ularini ifoda etish
uchun qulay muhit yaratish. O‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirishga qaratilgan maxsus
mashg‘ulotlar tashkil qilish. O‘quvchilarni depressiyadan chiqarishga yordam
beradigan texnikalarni o‘rgatish.
2.3. O‘qituvchilar va ota-onalar bilan hamkorlik
Maktab psixologi o‘qituvchilar va ota-onalarni quyidagi jihatlarga e’tibor
qaratishga undashi kerak:ota-onalar farzandlari bilan do‘stona muloqot qilishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
156
uchun psixologik tavsiyalar berish. O‘qituvchilarga nozik ruhiy holatdagi bolalar
bilan qanday ishlash bo‘yicha seminarlar o‘tkazish.
2.4. Stress va tushkunlikning oldini olish bo‘yicha mashg‘ulotlar
Psixolog o‘quvchilar bilan muntazam ravishda quyidagi tadbirlarni o‘tkazishi
lozim: Stressni boshqarish bo‘yicha treninglar. Jismoniy faollikni oshirish orqali
ruhiy barqarorlikni mustahkamlash. Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun
maxsus mashg‘ulotlar o‘tkazish.
2.5. Favqulodda vaziyatlarda tezkor aralashuv
Agar o‘quvchi suitsidal xatti-harakatlarni namoyon qilsa, psixolog
quyidagilarni amalga oshirishi kerak: O‘quvchi bilan ochiq muloqot qilish.
O‘qituvchi va ota-onalarni ogohlantirish. Zarur bo‘lsa, psixoterapevt yoki psixiatrga
murojaat qilish.
3. Suitsidal holatlarning oldini olish bo‘yicha psixologik yondashuvlar
3.1. Kognitiv-hulqiy terapiya (KHT)
O‘quvchilarga o‘z salbiy fikrlarini aniqlash va ularni ijobiy tomonga
o‘zgartirishni o‘rgatish.
3.2. Emotsional qo‘llab-quvvatlash terapiyasi
Bolalarga o‘z his-tuyg‘ularini to‘g‘ri ifoda etishni va o‘zini boshqarish
ko‘nikmalarini o‘rgatish.
3.3. Ijtimoiy moslashuvni yaxshilash
O‘quvchilarga sog‘lom muloqot qilish va ijtimoiy hayotga moslashish
qobiliyatlarini rivojlantirish.
XULOSA
Maktab psixologi suitsidal holatlarning oldini olishda markaziy rol o‘ynaydi.
U erta aniqlash, ruhiy qo‘llab-quvvatlash, stressni boshqarish bo‘yicha treninglar
tashkil qilish va o‘quvchilar bilan individual ishlash orqali jiddiy muammolarni oldini
olishi mumkin. Ota-onalar va o‘qituvchilar bilan hamkorlikda ishlash maktab
muhitini yanada barqarorlashtiradi va o‘quvchilarni ruhiy sog‘lom rivojlanishiga
yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
157
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Абдукаримов, Х. "Мактаб психологияси" – Тошкент: Ўзбекистон, 2019.
2. Бехтерев, В. М. "Психика и жизнь" – Москва: Питер, 2017.
3. Виготский, Л. С. "Психология развития ребенка" – Санкт-Петербург: Питер,
2018.
4. Фрейд, З. "Введение в психоанализ" – Москва: Академический проект, 2020.
5. Нурмухаммедова, Д. "Болалар психологияси" – Тошкент: Фан ва технология,
2021.
6. Асадов, Ш. "Ёшлар психологик саломатлиги ва унинг ривожланиши" –
Тошкент: Mehnat, 2016.
7. Американская психиатрическая ассоциация. "DSM-5: Диагностическое и
статистическое руководство по психическим расстройствам" – Москва:
Медпресс-информ, 2019.
8. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). "Mental Health Action Plan 2013-2020"
– Geneva, 2013.
9. Walker, S. "Preventing Self-Harm and Suicide in Schools" – London: Routledge,
2019.
10. Joiner, T. "Why People Die by Suicide" – Cambridge: Harvard University Press,
2007.
