MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
139
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIDA INKLYUZIV
TA’LIMMI TASHKIL ETISH YO‘LLARI
Bozorova Ziyoda SHuhratovna
Surxondaryo pedagogika texnekumi o’qituvchisi
Annotatsiya: Maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’lim
orqali bolalarga mehr va shu kabi axloqiy sifatlarni shakllantirish orqali ularda
axloqiy sifatlarni tarbiyalashning ahamiyati, shakllari va metodlari haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Bolalar, ta’lim, maktabgacha ta’lim tashkiloti, inklyuziv ta’lim,
axloqiy, tushuncha, ekologik bilim, tabiatga muhabbat.
Inklyuziv ta’lim – ta’lim muassasalari uchun barcha bolalarga ta'lim
berish imkoniyatidir.
Ushbu ta’lim insonning asosiy huquqi sifatida tushunishga
asoslanadi. Inklyuziya keng ma'noda ham, tor ma'noda ham qo’llaniladi. Keng
ma’noda - u urush qurboni bo'lgan alohida ehtiyojli bolalar, qochoq bo’lgan bolalar,
kam ta’minlangan oilalarning farzandlari, ijtimoiy zaif oilalaning bolalari, iste'dodli
bolalar, sog'ligida muammolari bo'lgan bolalar va boshqalani o'z ichiga oldi.
Inklyuziv ta'lim g'oyalari ijtimoiy - madaniy nazariyalarga asoslanadi.
Psixolog L.Vigotskiy (1986-1934) inklyuziv ta'lim g'oyasining asoschisi bo'lib, uning
ijtimoiy konstnrktivizm nazariyasi orqali bolalar ijtimoiy muhitda eng samarali bilim
oladilar. L.Vigotskiy oliy aqliy funksiyalarning rivojlanishi ijtimoiy hamkorlikdan
boshlanadi va keyin shaxsiy bo'ladi deb aytib o'tgan.
Shunday qilib, bu ijtimoiy hamkorlik har doim rivojlanish va o'rganishning
asosiy usuli hisoblanadi. Shuningdek, u ta'lim rivojlanishdan oldin ekanligiga
ishongan. Kattalar bolaning “bevosita rivojlanish zonasida" bo'lgan ko'nikma yoki
bilimlariga e'tibor berib, o'rganishni rag'batlantirishlari mumkin. L.Vigotskiy
"bunday rivojlanish zonasi"ni bolaning biladigan yoki qila oladigan va qobiliyatli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
140
odam yordamida nima qilishlari yoki tushunishlari mumkin bo'lgan maydon yoki
makon sifatida aniqladi.
L.Vigotskiyning ijtimoiy - madaniy rivojlanish nazariyasi pedagogning ro’lini
aniq belgjlaydi. Biz farzandlarimizni yaxshi bilishimiz va ulaming "yaqin rivojlanish
markazi" doirasida o'quv faoliyatini aniqlash uchun ular bilan faol muloqotda
bo'lishimiz kerak. Agar bolalar birinchi navbatda ijtimoiy hamkorlik orqali
o'rgansalar, biz pedagoglar bolaning boshqa bolalar va kattalar bilan o'zaro aloqada
bo'lgan vaqlini maksimallashtirishimiz kerak. Makrabgacha yoshdagi bolalaming
shovqinli (lekin baland bo'lmagan), band (lekin tartibsiz bo'lmagan) guruhi - bu
normal o'quv muhitidir.
Ko'pgina mamlakatlarda inklyuziv ta'lim amaliyoti bu nazariyaning
to'g'riligini ko'rsatib berdi Tadqiqotlarga ko'ra, alohida ehtiyojli bolalar o'z
tengdoshlari bilan birga o'qisalar. o'rganishda, ijtimoiy muloqotda ancha yaxshi
natijalami ko'rsatishga moyildirlar.
Barcha bolalar inklyuziv ta'lim amaliyotidan yaxshi foyda oladilar. Odatda,
alohida ehtiyoji bor bola rivojlanayotgan tengdosh bolalar bilan hir guruhda bo'lishi
ularga taqlid qilishga, ular bilan muloqot qilishga, ijtimoiy ko'nikmalarini
rivojlantirishga harakat qiladi. Rivojlanayotgan bolalar alohida ehtiyojlari bor
odamlar duch keladigan muammolarni tushunib boradilar. Ular boshqalarning
ehtiyojlariga sezgir bo'lib, farqlami yaxshiroq anglaydilar Ular barcha odamlar
muhim muammolarni bartaraf eta olishlariga va muvaffaqiyatga erishishlari
mumkinligini bilib oladilar.
Pedagoglarga guruhida alohida ehtiyojli bolalar bo'lishi ham manfaatlidir,
bunda ular o'quv uslublaridagi farqlarni kuzalishda malakaga ega bo'lishlari mumkin.
Ular, shuningdek, bolalarning individual kuchli tormmlarini baholashda o'zlarga
ko'proq ishonch orttiradilar va shu bilan birga qo'llab-quvvatlash kerak bo'lgan
tomonlarini aniqlaydilar. Bu barcha bolalarni o'qitihda tarbiyachilarga bolaning
individual kuchli tomonini va alohida ehtiyojlarini aniqlashga va shu asosida ta'lim
ulubini yaxshilashga imkon beradi. Inklyutiv ta'limning mavjudligi bolalar hir-biridan
ko'p jihatdan farq qilishini va bu farqlar to'siq emas, balki qimmatli manba ekanligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
141
tan olish demakdir. Bolalarning turli ta'lim ehtiyojlari va imkoniyatlari va ularning
turli rivojlanish sur'atlarini o'quv faoliyali va ta'lim straregiyasini individuallashtirish
va differensiallashtirish yo'li bilan qondirish mumkin.
Inklyuziv maktabgacha ta'lim tashkilotlarining o'ziga xos xususiyatlari:
alohida ehtiyojga muhtoj bolalarning umumiy ta'limi bilan muntazam
guruhlarda pedagoglar bilan birgalikda mutaxassislar jamoasi shug'ullanadllar;
alohida ehtiyojga muhtoj bolalarning qanchasini bir guruhga
muvaffaqiyatli kiritish mumkinligini aniqlab olish zarur. Odatda, bu miqdor har bir
bolaning xususiyatlari turiga va pedagogning o'z maktabgacha ta'lim tashkilotidan
oladigan yordamiga bog’liq. Masalan, boshqa mutaxassislar yordami bilan pedagog
faqat bitta og’ir kasallikka chalingan bolani yoki yengil tashxis qo'yllgan bir necha
bolani o'z guruhiga olishi mumkin. Guruhdagi bolalar umumiy sonining 5-10 % dan
ko'p bo’lmagan shtati bo’yicha alohida ehtiyojga muhtoj bolalarni ham o'z ichiga
olish amaliyoti mavjud. Agar guruhda 20 nafar bola bo'lsa, alohida ehtlyojga muhtoj
1-2 nafar bolani qabul qilish;
farzandlarining ta'lim-tarbiyasi va rivojlanishiga doir qaror qabul
qilishda ota - onalar va boshqa oila a'zolari foal ishtirok etishi;
barcha pedogoglar (guruh tarbiyachisi, maktabgacha ta'lim psixologi ya
defektologi, musiqa rahbari, jismoniy tarbiya yo’riqchisi) jamoa bo’lib ishlaydi va
ularning sa’y-harakatlarini muvofiqlashtiradi. Qarorlar bir-biri bilan samarali
hamkorlik qiladigan jamoa a 'zolari tomonidan qabul qilinadi;
strategiyalor va ta’lim berish butun bolalarning rivojlanishini
ta’minlaydi va har bir alohida bolaning maxsus rivojlanish ehtlyojlarini hisobga oladi;
moxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlash individual bolaning rivojlanish
xaritasi, bolalarning kuchli tomoni va ehtiyojlarini inobatga olgan holda tuzilgan;
dasturlarning samaradorligi muntazam baholanadi; barcha manfaatdor
tomonlar jalb etiladi (oila a’zolari, pedagoglar, boshqa mutaxassislar);
barcha pedagoglar maxsus ehtiyojli bolalarni o'qitish va rivojlanish
xususiyatlari haqida tushunchaga ega bo’ishlari, treninglar orqali maxsus
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
142
tayyorgarlikdan o’tib, malakalarini oshirish, maxsus adablyotlarni o’rganishlari
kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
"MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIDA BOLALARNI TABIAT BILAN
TANISHTIRISH ORQALI TARBIYALASH."
Analysis of world scientific views
International Scientific Journal
1.6 (2023): 48-50.
2. Vinogradova N.F., Kulikova T.A. Bolalar, kattalar va atrofdagi dunyo, M .: Ta’lim,
1993 yil.
3.. "MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIDA BOLALARNI TABIAT BILAN
TANISHTIRISH ORQALI TARBIYALASH."
Analysis of world scientific views
International Scientific Journal
1.6 (2023): 40-42.
4. Bolalar bog‘chasida bolalarni tabiat bilan tanishtirish usullari. ed. P. G.
Samorukova. - M.: Ma’rifat, 1981 yil
5
uz.denemetr.com
6
uz.infourok.ru
7
uz.delachive.com
