MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
34
INSTINKTLAR VA GURUHIY PSIXOLOGIYA
Shamsiddinov Sadriddin Saparovich – TМС instituti o‘qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada instinktlarning inson psixologiyasiga va
guruhiy qaror qabul qilish jarayoniga ta’siri tahlil qilinadi. Guruhiy psixologiyaning
shakllanishi, individuallik va kollektiv ong o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda
instinktlarning ijtimoiy xatti-harakatlarga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, instinktlar guruh ichida muayyan naqshlarni shakllantirishi va
odamlarning guruh qarorlariga bo‘ysunishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek,
maqolada ommaviy xatti-harakatlar, yetakchilik va guruhiy bosim kabi hodisalar
instinktlar bilan bog‘liq holda tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: Instinkt, guruhiy psixologiya, kollektiv ong, yetakchilik, guruhiy
bosim, ijtimoiy xatti-harakat, ommaviy psixologiya
Kirish
Insoniyat tarixi davomida jamiyatning rivojlanishi va ijtimoiy tuzilmalarning
shakllanishi guruhiy psixologiya bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib kelgan. Inson
tabiatining muhim jihatlaridan biri – instinktlar, uning individuallik va guruhiy xulq-
atvoriga ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omillardan biri hisoblanadi. Instinktlar
odamlarning hayotiy qarorlarini shakllantirishda va guruhiy harakatlarga
moslashishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy jamiyatda ham instinktlar guruhiy psixologiyaga ta’sir qilishda
davom etmoqda. Masalan, odamlar turli jamoalar va ijtimoiy guruhlarga
qo‘shilganda, ular ko‘pincha atrof-muhitga moslashish va guruh me’yorlariga rioya
qilish instinktini namoyon etadilar. Ushbu maqolada instinktlarning guruhiy
psixologiyaga qanday ta’sir ko‘rsatishi, odamlarning ijtimoiy muhitda qanday
qarorlar qabul qilishi va guruh ichidagi o‘zaro ta’sir mexanizmlari muhokama
qilinadi.
Asosiy qism
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
35
XIX asr oxirida insonning tabiati haqidagi evolyutsion nazariyalar hamda
irqiy va jinsiy tafovutlar, imperiya tuzumi va elitalar hukmronligining tabiiyligiga oid
mustahkam ishonchlar bir-birini quvvatlab, kuchaytirib bordi. Ba’zan argumentlar
puxta oʻrganilmagan edi: masalan, Lebon bolalar, yovvoyilar va ayollarni bir xil
ko‘rib, ularning barchasini evolyutsion nuqtai nazardan ibtidoiy deb hisoblardi.
Shuningdek, Bolduin, Mak-Dugall, Freyd, Vundt va Yung kabi olimlar tomonidan
inson tabiatini instinktlar evolyutsiyasi yoki tug‘ma psixik tuzilmalar orqali
tushuntirishga intilgan murakkabroq nazariyalar ham mavjud edi. AQShda
zamonaviy fanning boshlanishi deb qaralgan eksperimental ijtimoiy psixologiya
1920-yillarda instinktlar va tug‘ma psixik tuzilmalarni birinchi o‘ringa qo‘yuvchi
nazariyalarga qarshi javob sifatida vujudga keldi; 1920-yillarda antropologlar ham
jamiyatga nisbatan evolyutsion yondashuvlarning nazariy qo‘llanilishiga qarshi
chiqib, buning o‘rniga g‘arbiy bo‘lmagan jamiyatlarning empirik dala tadqiqotlarini
taklif etdilar (Malinovskiyning Trobriand orollaridagi ishlari shularning
dastlabkilaridan edi).
Shimoliy Amerikada psixologiya fanining asoschilari orasida bo‘lgan Jeyms
Bolduin (James M. Baldwin, 1861-1934) o‘zining psixik rivojlanish bo‘yicha
tadqiqotlarida, xususan "Bola va irqning psixik rivojlanishi" (Mental Development in
the Child and the Race, 1894) kitobida nemis, fransuz va ingliz asarlarining
unsurlarini uyg‘unlashtirdi. Uning yondashuvi ilmiy va amaliy psixologiya talablarini
muvofiqlashtirar edi. Psixik taraqqiyotning nazariy tadqiqotlari bolalarning qanday
qilib jamiyatning ma’rifatli a’zosiga aylanishi haqidagi amaliy masalaga qaratilgan
edi. Bolduin ijtimoiylashuvni o‘rganishda Tardning taqlid qonunlarining ahamiyatini
tan oldi; u bu qonunlarga fransuz sotsiologidan mustaqil ravishda erishganini
ta’kidladi. Ilk bolalik davrida u uch bosqichni ajratdi: birinchi - passiv bosqichda
bolalar obrazlarni idrok etadilar. Ikkinchi, faol bosqichda ular idrok qilayotgan
narsalarning xususiyatlarini takrorlaydilar - Bolduinning ta’kidlashicha, bolalar
"haqiqiy nusxa ko‘chirish mashinasi" kabi taqlid qiladilar. Nihoyat, yanada yetuk
bosqichda bolalar dunyoni o‘zlaridan alohida idrok eta boshlaydilar [35, 29-bet]. U
shaxsning psixologik rivojlanishini uning jamiyatga kirib borish jarayoni bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
36
bog‘liqligini aniqladi. Bolduin ta’kidlaganidek, "Men" boshqalarning obrazi sifatida
shakllanadi, boshqalar haqidagi tasavvur esa ongning rivojlanishi bilan paydo bo‘ladi.
Garchi u tadqiqot maktabiga asos solmagan bo‘lsa-da, Bolduinning ishi Piajening
keyingi va juda ta’sirli tadqiqotlari uchun asosiy manbalardan biri bo‘ldi. Bolduinning
karyerasi to‘satdan tugadi - u Jons Xopkins universitetidan iste’fo berdi.
Bolduinning ijtimoiylashuv borasidagi ishlari ijtimoiy islohotlar, jumladan
ta’lim islohoti bilan shug‘ullanayotgan ilmiy dunyoga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Ijtimoiy fanlar professori va islohotchi, faoliyatining aksariyat qismini Viskonsin
universitetida o‘tkazgan Edvard Ross (Edward A.Ross, 1866-1951) keng shuhrat
qozongan "Ijtimoiy nazorat" (Social Control, 1901) va "Ijtimoiy psixologiya" (Social
Psychology, 1908) asarlarini nashr etdi. Bu asarlarda olomonlar va taqlid haqidagi
zamonaviy qarashlar aks ettirilgan edi. Uning kitoblarida shaxslar o‘rtasidagi
munosabatlarga bag‘ishlangan ijtimoiy fan mavjud bo‘lishi kerakligi ta’kidlangan,
biroq psixologiya va sotsiologiya o‘rtasida aniq chegaralar belgilanmagan: ularning
ikkalasi ham sanoatlashgan, urbanistik va ommaviy jamiyat muammolariga javob edi.
Rossning o‘zi "psixosotsiologiya" atamasi haqida so‘z yuritgan. Boshqa olimlarning
ishlarida ham fanlar o‘rtasidagi aniq intellektual chegaralar kuzatilmagan.
Ijtimoiy munosabatlarga psixologik yondashuv Buyuk Britaniya va AQShda,
ayniqsa, Uilyam Mak-Dugall (William Mc-Dougall, 1871-1938) asarlarida yaxshi
namoyon bo‘lgan. U tibbiyot talabasi bo‘lgan paytidayoq psixologiyaga qiziqishni
boshlagan va keyinchalik Kembrij universitetida Torres bo‘g‘ozi orollaridagi
"ibtidoiy ong"ni o‘rganish bo‘yicha Haddon ekspeditsiyasida ishtirok etgan. So‘ngra
u Oksford universitetida lavozim egallagan, ammo ish sharoitlari va shakllangan
munosabatlardan qoniqmay, 1920-yilda AQShga ko‘chib ketgan. Mak-Dugall
shunday shikoyat qilgan: "Olimlar meni metafizik deb gumon qilishdi, faylasuflar esa
meni fanning imkonsiz va mavjud bo‘lmagan sohasining vakili sifatida ko‘rishdi"
[167, 207-bet]. U Amerika hayotiga to‘liq moslasha olmadi: Garvard universitetidan
Dyuk universitetiga o‘tib, u yerda Raynga eksperimental parapsixologiyani
yaratishda ko‘maklashdi. Mak-Dugall hali Oksfordda o‘qiyotgan paytidayoq
"Ijtimoiy psixologiyaga kirish" (An Introduction to Social Psychology, 1908) asarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
37
nashr ettirgan edi. Bu kitob ikki jahon urushi oralig‘ida ingliz tilida yozilgan eng
mashhur psixologik asarlardan biriga aylandi.
Mak-Dugall o‘zi yaratgan tizimli psixologiyani gormik deb atadi (yunoncha
"gorme" - impuls, ma’lum bir maqsadga erishishga undash; bu nom xulq-atvor
harakati doimo ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilganligini anglatardi; maqsadga
muvofiq xulq-atvorga instinkt misol bo‘lardi). Garchi o‘quvchilar doirasi keng
bo‘lsa-da, akademik dunyoda Mak-Dugall o‘zini yakkalanib qolganday his etardi.
Uning g‘oyalari ko‘proq urushdan oldingi davrga xos bo‘lib, asarlari tor ma’nodagi
psixologiyadan ko‘ra ko‘proq tabiiy falsafaga o‘xshab ketardi. U axloq va ijtimoiy
fanlar uchun asos sifatida tabiatning evolyutsion falsafasini yaratdi; bunda inson
tabiati narsalarning tabiiy tartibining bir qismi sifatida qaralardi. Mak-Dugall
evolyutsiya jarayonlarini mexanik tarzda tushunib bo‘lmaydi, deb hisoblab, animizm
tushunchasiga - tabiatdagi o‘zgarishlar ruhiy kuchlar ta’sirida sodir bo‘ladi, degan
e’tiqodga murojaat qildi. Bu falsafiy nuqtai nazar Mak-Dugallning psixologik
qarashini mustahkamladi, ya’ni instinktlar yoki shaxsga ichki xos bo‘lgan moyilliklar
tajriba va xulq-atvorning asosiy belgilovchilaridir. Ushbu g‘oyalar asosida qurilgan
ijtimoiy psixologiya keng jamoatchilik e’tiborini tortdi. Mak-Dugall fikricha, aynan
tug‘ma kuchlar inson hayotini belgilaydi. Uning "Kirish" qismida umuman insonga
xos bo‘lgan asosiy instinktlar va his-tuyg‘ular tavsiflanib, shular asosida shaxsning
fe’l-atvori va qobiliyatlari tushuntiriladi. Jamoatchilik psixologlardan aynan shuni
kutayotgandek edi. O‘zining elitaga mansubligiga va siyosatda uning manfaatlarini
himoya qilishga tayyorligiga qaramay, Mak-Dugall odamlar o‘rtasidagi farqlarni
muhokama qilishda oddiy fuqarolar aytadigan oddiy gaplarning ifodachisiga aylandi.
Instinktlarga aniq ta’rif berish yoki ularning to‘liq ro‘yxatini tuzish mushkul
edi; bu atamaning noaniqligini amerikalik psixolog Nayt Danlap (Knight Dunlap,
1875-1945) ning 1919-yilda e’lon qilingan maqolasi hammaga yaqqol ko‘rsatib berdi.
Mak-Dugallning umumiy ta’rifiga ko‘ra, instinkt - bu "meros yoki tug‘ma psixofizik
moyillik bo‘lib, u egasini ma’lum turdagi obyektlarni ilg‘ash va tanishga, bunday
obyektni idrok etishda muayyan hissiy qo‘zg‘alishni his qilishga va unga nisbatan
ma’lum tarzda harakat qilishga undaydi" [117, 25-bet]. Uning asosiy maqsadi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
38
xarakterni shakllantiruvchi moyilliklarni aniqlash, shu orqali odamlar o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlarni va, pirovardida, umumiy ijtimoiy aloqalarni tushunish edi.
Psixologiya, deb yozgan edi u, "guruh ongi"ni yoki "uning a’zolari psixik
hayotlarining oddiy yig‘indisi bo‘lmagan ruhiy hayot"ni o‘rganishga olib keladi [118,
7-bet]. Ijtimoiy psixologning asosiy vazifasi guruhiy ongni uning oliy ko‘rinishida,
ya’ni "milliy ong"da tadqiq etishdir. Hozirgi nuqtai nazardan qaraganda, Mak-Dugall
guruh ongini o‘rganish orqali o‘z sinfi va muhitidagi milliy va irqiy xurofotlarni
beixtiyor takrorlagan ko‘rinadi.
1930-yillardagi bunday qarashlar tug‘ma milliy va irqiy farqlarga asoslangan
siyosatni qo‘llab-quvvatlashga olib keldi. Oxir-oqibat, Mak-Dugallning o‘zi "guruh
ongi" iborasini ishlatganidan afsus qildi, chunki bu ibora noto‘g‘ri talqin qilinishi
mumkin edi. U hech qachon individual ongdan tashqari boshqa ong mavjudligini
nazarda tutmagan, balki faqat "individual onglarning tuzilishida ularni bir xil tarzda
javob berishga undaydigan o‘xshashliklar mavjudligini" ta’kidlamoqchi bo‘lgan [35-
manbadan iqtibos, 54-bet]. Shunday bo‘lsa-da, u ham, boshqalar ham bu umumiy
tuzilma alohida shaxs ongiga bog‘liq bo‘lmagan o‘ziga xos mentalitetni
shakllantiradi, deb yozishgan. Antropologlar va sotsiologlar esa, aksincha, bu
mentalitetni psixologik hodisadan ko‘ra ko‘proq tarixiy, lingvistik va ramziy
shakllarda namoyon bo‘ladigan madaniyat sifatida tasvirlaganlar.
Instinkt, siyosiy hayot va milliy xarakter o‘rtasidagi munosabatlar keng
qiziqish uyg‘otgan. Britaniyada, masalan, so‘l Fabian jamiyatining faol a’zosi va
keyinchalik London Iqtisodiyot maktabining siyosiy fanlar professori bo‘lgan
Grexem Uolles (Graham Wallas, 1858-1932) "Siyosatda inson tabiati" (Human
Nature in Politics) kitobini Mak-Dugall "Ijtimoiy psixologiya"ni nashr etgan yili chop
etdi. Siyosatni tushunishda Mak-Dugalldan ko‘ra teranroq bo‘lgan Uolles ham inson
tabiatidagi ibtidoiy va instinktiv kuchlarni o‘rganishni ijtimoiy fanlar dasturiga
kiritdi. Bunday tadqiqotlar bilan Uolles siyosiy hayotni tartibga solishga olib
keladigan ijtimoiy muhandislikka umid bog‘lagan bo‘lsa, Mak-Dugall o‘z umidlarini
jamiyatning boshqa qatlamlaridan biologik jihatdan tabiiy ravishda ustun bo‘lgan
elitaga bog‘ladi. Birinchi jahon urushining boshlanishida londonlik jarroh Uilfred
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
39
Trotter (Wilfred Trotter, 1872-1939) "Urush va tinchlik davrida poda instinktlari"
(The Instincts of the Herd in Peace and War, 1914; 1908-1909 yillardagi maqolalar
asosida) asarini nashr etdi. Unda odamlarni guruhlarida birlashishga va harakat
qilishga to‘da instinkti undaydi, degan fikr muhokama qilindi. Trotter uchun bu
instinkt odamlarga birgalikda yashashga imkon beradigan ijobiy kuchdir; usiz
"xudbinlik irqni uning aqlsizlarcha "lazzatlar ketidan quvish"ida tezda halokatga olib
kelgan bo‘lardi" [iqtibos: 89, 360-bet]. Uning ta’kidlashicha, psixologiya va ijtimoiy
fanlar ijtimoiy hayvonlar deb ataladigan jonivorlarni qiyosiy o‘rganishni o‘z ichiga
olishi kerak (uning sevimli misollari asalarilar, qo‘ylar va bo‘rilar edi). Mak-Dugall
va Freyddan farqli o‘laroq, u insoniyat istiqbollarini "poda"da - yetakchisi tenglar
orasida teng bo‘lgan guruhda ko‘rdi va Trotter uni yetakchisi guruh ustidan
hukmronlik qiladigan "to‘da"dan ajratdi. Urushning boshlanishi va unga yakdillik
bilan ko‘rsatilgan hissiy munosabat u tasvirlagan instinktlar haqiqatining kuchli isboti
sifatida qabul qilindi. Faqat chuqur mulohaza yuritgandan so‘ng odamlar instinkt
nima ekanligini va his-tuyg‘ularni ifodalashda madaniy qadriyatlar qanday rol
o‘ynashini o‘zlaridan so‘ray boshladilar.
Trotterning ishi Freydning ijtimoiy psixologiyaga yondashuviga qiziqarli
tarzda bog‘liq. Trotter Jonsning singlisiga uylangan va u bilan birgalikda shifokorlik
amaliyotini olib borgan paytda, Jons Freyd bilan tanishib, psixoanalizga qiziqib
qolgan. Bu Freyd o‘z konsultatsiyasi doirasidan tashqariga chiqib, antropologiya va
ijtimoiy psixologiyaga murojaat qilishga jur’at etgan davrga to‘g‘ri keladi. Freyd
ijtimoiy munosabatlarni har bir bolada mavjud bo‘lgan va oilaviy ijtimoiylashuv
jarayonida o‘zgaradigan dastlabki instinktlar bilan bog‘lagan. "Totem va tabu"
(Totem und Tabu, 1912-1913) kitobida u "xalqlarning ruhiy hayotidagi ko‘plab
muammolar... faqat otaga bo‘lgan munosabatdan kelib chiqib hal qilinishi mumkin"
degan ishonchni bildirgan [78, 157-bet]. U umuman ijtimoiy munosabatlarni va,
xususan, guruh jipsligini evolyutsion konsepsiya ruhidagi nazariy tuzilmalar asosida
tushunishga intilgan, bunga klinik materiallar, tushlar va bolalar jinsiy rivojlanishi
nazariyasida tasdig‘ini topgan. Freydning ta’kidlashicha, sivilizatsiyaning - tartibli
ijtimoiy munosabatlarning boshlanishi O‘g‘illarning Otaga qarshi qo‘zg‘oloni,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
40
Otaning o‘ldirilishi va keyinchalik aka-ukalar o‘rtasidagi qotillikni taqiqlash bo‘lgan.
Bu ijtimoiy tartibsizlikni - O‘g‘illar Otaning xotinlarini olish uchun bir-birini
o‘ldiradigan faraziy holatni - aybdorlik hissini ichki o‘zlashtirish va qon-qarindoshlar
o‘rtasidagi jinsiy aloqani taqiqlash orqali bartaraf etishga olib kelgan. Shunday qilib,
Freydning fikricha, ibtidoiy to‘da Ota o‘ldirilgandan so‘ng O‘g‘illarning Ona bilan
yotish istagini bostirib, ijtimoiy tartibni o‘rnatgan va qonun asosini yaratgan. Bu
qadimgi o‘tmishning unsurlari zamonaviy inson ongida meros qolgan ruhiy tuzilma
sifatida yashab kelmoqda.
Tushlarimizda boshdan kechiradigan bolalikka qaytish holatini nazarda tutib,
u shunday deb yozgan edi: "Alohida shaxsning bu bolaligidan tashqari, bizga
filogenetik bolalik manzarasi [ya’ni jamoaviy evolyutsiyamizning bolalik davri] -
insoniyat zotining rivojlanish tasviri va’da qilingan. Bunga nisbatan individual
rivojlanish hayotning tasodifiy holatlari ta’sirida o‘zgartirilgan qisqartirilgan va qisqa
takrorlanishdir" [76, 548-bet, 1919-yil]. Freyd bu yerda o‘sha davrda keng tarqalgan,
ammo keyinchalik rad etilgan e’tiqodga asoslangan: individual rivojlanish turning
evolyutsion rivojlanishini takrorlaydi (ontogenez filogenezni takrorlaydi).
Keyinchalik kitobxonlar Freydning bu nazariyasini, garchi u XIX asr oxiridagi
dinning kelib chiqishi haqidagi antropologik farazlarga asoslangan bo‘lsa-da, g‘alati
deb topdilar. Biroq, aynan shu nazariy qarashlar empirik asosning yo‘qligi tufayli
antropologlar tomonidan tanqidga uchradi. Freydning antropologik qarashlari uning
ishining eng kam ta’sir ko‘rsatgan qismi bo‘lib qoldi.
Freyd urushda o‘z aksini topgan jamoaviy ruhiy kuchlarni tushunishga intildi.
U "Guruh psixologiyasi va men tahlili" kitobida Lebon va Trotter asarlarini ham
qo‘shgan holda guruh xulq-atvori haqidagi adabiyotlarni tanqidiy ko‘rib chiqdi. Freyd
mustaqil ijtimoiy instinkt mavjudligini inkor etib, ijtimoiy birdamlik manbalarini
sublimatsiyalangan jinsiylikda - "dunyodagi barcha narsani birlashtiruvchi eros"da
ko‘rdi [30, 791-bet]. Uning fikricha, "omma dangasa va johildir", va olomon faqat
undagi odamlar yetakchiga bo‘lgan umumiy muhabbat va yetakchi ularni sevadi
degan xomxayol bilan bog‘langan taqdirdagina barqaror bo‘ladi [94, 130-bet]. Biroq,
Freyd Birinchi jahon urushi oxirida nemis, avstriya, venger va rus jamiyatlari kabi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
41
guruhlar parchalanganda, bostirilgan hasad va tajovuzkorlik tuyg‘ulari yuzaga
chiqishini ta’kidladi. Ota bilan jamoaviy aynanlik yo‘qolganda, agar madaniy tartib
ruhiy bosimga bardosh bera olmaydigan darajada bo‘lsa, o‘g‘illar o‘zaro janjallasha
boshlaydilar. Freyd sivilizatsiya instinktlarni shunchalik qattiq bostirganidan
xavotirda ediki, 1917-1923 yillardagi notinch davrda bo‘lgani kabi, og‘ir sinov vaqti
kelganda, ular tashqariga otilib chiqishidan qo‘rqardi.
Freyd va Yung ikkalasi ham umumiy evolyutsion o‘tmishda meros qilib
olingan psixologik tuzilmalar mavjudligini ta’kidlashgan. Bunday qarashlar keng
tarqalgan bo‘lsa-da, aynan nimaning meros bo‘lib o‘tishi borasida turli fikrlar mavjud
edi. 1900-yilda irsiyat - bu odamga ma’lum bir xarakter yoki xulq-atvorning muayyan
shakllarini belgilab beradigan, organizmda mujassam "ko‘rsatmalar" ekanligi haqida
aniq tasavvur shakllanmagan edi. Nemis tilida ijod qiluvchi mualliflar odatda hayotiy
kuchlar yoki ma’naviy meros haqida so‘z yuritib, irsiyatning tabiatan moddiy yoki
ruhiy ekanligiga oydinlik kiritmaganlar. Buni Freyd va Yungning irsiyat
tushunchasini qo‘llash uslubida ko‘rish mumkin.
Meros qilib olinadigan psixologik tuzilma g‘oyasi Vundtning oliy ruhiy
funksiyalar - tafakkur va til haqidagi ta’limotiga ham kiritilgan. Boshqa nemiszabon
mualliflar kabi, Vundt ham bu tuzilmalarning xususiyatlariga ma’lum bir xalqning
tajribasi va tarixi ta’sir ko‘rsatadi, deb hisoblagan va shu munosabat bilan "xalq ruhi"
- Volksgeist haqida so‘z yuritgan. 1860-yilda psixologlar va madaniyat
tadqiqotchilari Latsarus va Shteyntal (2-bobga qarang) Volksgeistni "[xalqning]
barcha a’zolari ichki faoliyati uchun umumiy bo‘lgan narsa" deb ta’riflaganlar [58-
bet, 305-betdan iqtibos]. Germaniyada ijtimoiy fanlar nazariyotchilari Georg Zimmel
(1858–1918), Maks Veber (1864–1920) va Ferdinand Tyonnis (1855–1936) ijtimoiy
harakatning psixologik jihatlarini muhokama qilishgan, bu esa sotsiologiyaning
rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Zimmel sotsiologiya bilan psixologiyani
ajratmagan, chunki uning fikricha, alohida shaxslar tabiatan ijtimoiy mavjudotlardir.
O‘zini psixolog deb atagan tadqiqotchilardan biri bo‘lgan Vundt afsonalar, urf-odatlar
va tilni o‘rganib, o‘zining o‘n jildlik "Xalqlar psixologiyasi muammolari"
(Volkerpsychologie, 1900–1920) asarida psixikaning jamoaviy tuzilishini qayta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
42
tiklashga harakat qilgan. Bu asar Vundtning fikricha, insoniyat o‘z madaniy
evolyutsiyasida bosib o‘tgan bosqichlar tavsifini ham o‘z ichiga olgan; u bundan
totemizm kabi ijtimoiy hodisalarni tushuntirish uchun foydalangan. Leypsigda
o‘tkazgan eksperimental psixologik usullarni o‘rgatishdan farqli o‘laroq, Vundt
ishining bu qismi ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda asosan noma’lum bo‘lib
qolgan. Biroq, madaniyatni ruhiy irsiyat orqali tushuntirish mumkinligi haqidagi
shunga o‘xshash g‘oya inglizzabon dunyoda ham keng tarqalgan edi. Bu nuqtai
nazarni ba’zi antropologlar, jumladan, Kembrijga ko‘chib o‘tgan shotlandiyalik
Jeyms Frezer (1854–1941) ham qo‘llab-quvvatlagan. Uning butun umri davomida
yozgan "Oltin novda: sehrgarlik va dinni o‘rganish" (12 jild, 1907–1915 yillardagi 3-
nashr, 1935-yilda to‘ldirilgan) asari klassik mifologiya va dinni qadimgi va ibtidoiy
ruh haqidagi tasavvurlar nuqtai nazaridan o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda "inson
tafakkurining yovvoyilikdan sivilizatsiyaga qadar bosqichma-bosqich rivojlanishi"
tasvirlangan [93-bet, 114-betdan iqtibos]. Bu va shunga o‘xshash boshqa asarlar keng
jamoatchilikni o‘ziga jalb qilgan, chunki qadimgi xalqlarning marosimlari va
e’tiqodlarini o‘rganish orqali inson tabiatining dastlabki asoslarini tushunish
mumkindek tuyulgan.
Olimlar klassik tadqiqotlar, antropologiya va psixologiya sohalarini hamda
usullarini doimiy ravishda chegaralab kelishgan. Shunday sharoitda Frezer singari
chegaralarni kesib o‘tgan olimlar noprofessional ko‘rinib qolish xavfiga duch
kelishgan. Bundan tashqari, Frezernikiga o‘xshash ishlar kuchli inkor reaksiyasini
uyg‘otgan, chunki ularda empirik qat’iylik yetishmagan va umumiy psixologik
tushuntirishlar aniq ijtimoiy kontekstni hisobga olmasdan berilgan. Britaniyalik
antropolog Rivers bu tanqidiy yondashuvni 1920-yilda shunday ifodalagan: "Ijtimoiy
psixologiya deb ataladigan fanning katta qismi shaxs psixologiyasi xulosalarini
jamoaviy xulq-atvorga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llashdan iborat. Bu jamiyat alohida
odamlardan tashkil topgani uchun, alohida shaxsga to‘g‘ri keladigan narsa, albatta,
odamlar guruhiga ham to‘g‘ri kelishi kerak, degan farazga asoslanadi" [94-manba,
132-bet]. Rivers psixologik ma’lumotlarni ijtimoiy faktlardan ajratmoqchi bo‘lgan va
birinchisi ikkinchisini tushuntiradi degan fikrga qo‘shilmagan. Antropologlar ibtidoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
43
ongni qayta tiklash o‘rniga dala tadqiqotlariga yo‘nalishgan. Biologlar ham tanqidiy
muhitni kuchaytirganlar, chunki ularning ishlari ruhiy meros g‘oyalari noto‘g‘ri
bo‘lmasa-da, haddan tashqari noaniq ekanligini ko‘rsatgan. Biologlar irsiyatni
genlarning fizik xususiyatlari natijasi sifatida statistik jihatdan o‘rgana boshlaganlar
va orttirilgan xususiyatlarning irsiylanishi mumkinligini inkor etganlar. Natijada,
psixik irsiyatga bo‘lgan ishonch ilmiy fikr nufuzi bilan shubha ostiga olingan.
Psixologlarning qiziqishlari yangi yo‘nalishlarga yo‘naldi: tadqiqotchilar
odamlarga testlar berib yoki ularni laboratoriyalarga joylashtirgan holda,
kuzatilayotgan sharoitlarda ularning xatti-harakatlari qanday o‘zgarishini ko‘rishga
harakat qildilar. Ular guruh ongi haqida umumiy tushunchalar doirasida mulohaza
yuritishni to‘xtatdilar. Ijtimoiy psixologiyada empirik yondashuv, ayniqsa, AQShda
kuchli rivojlandi. Bu mamlakatda e’tibor alohida shaxslar bilan tajribalar o‘tkazishga
qaratildi, bu esa siyosiy individualizmni va ijtimoiy hodisalarga hal qiluvchi ta’sir
aynan shaxslarga tegishli, degan e’tiqodni aks ettirgan bo‘lishi mumkin. Shaxsni
ijtimoiy psixologiyaning predmeti sifatida o‘rganish psixologiyaning kasb sifatida
mustaqillik huquqini e’lon qilish va o‘z rivojlanishining zarurligini asoslash
usullaridan biri edi. Shu bilan birga, Amerika sotsiologiyasi ham kengayib bordi va
jamoatchilik nazarida bu ko‘pincha ushbu fanning ham shaxs va jamiyat
integratsiyasiga xizmat qilishi bilan oqlandi. Natijada psixologiya va sotsiologiya
o‘rtasida tushunarsiz va har doim ham qulay bo‘lmagan munosabatlar yuzaga keldi,
chunki ikkala fanning intellektual mazmuni qandaydir umumiy yaxlitlik edi, undan
tor fan manfaatlari yo‘lida "shaxs" va "jamiyat" tushunchalari mavhumlashtirilgan
edi.
Xulosa
Maqolada instinktlarning guruhiy psixologiyaga ta’siri tahlil qilinib,
odamlarning jamoa ichidagi xatti-harakatlari instinktiv omillar bilan bog‘liqligi
ko‘rsatib o‘tildi. Guruhiy qarorlar ko‘pincha individuallikdan ko‘ra jamoaviy
manfaatlarga asoslanib qabul qilinadi, bu esa insonning moslashuvchanligi va
ijtimoiy instinktlariga bog‘liqdir. Yetakchilik, guruhiy bosim va ommaviy xatti-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
44
harakatlar instinktlar orqali shakllanadigan muhim hodisalardan biri ekanligi
ta’kidlandi.
Shunday qilib, instinktlar nafaqat shaxsiy xulq-atvorga, balki butun
jamiyatning shakllanishiga ham ta’sir qiladi. Ushbu mavzu bo‘yicha kelajakdagi
tadqiqotlar odamlarning instinktiv xatti-harakatlarini yanada chuqurroq o‘rganish va
ijtimoiy muhitda samarali qaror qabul qilish strategiyalarini ishlab chiqishga xizmat
qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1.
Baldwin, J. M. (1894). Mental Development in the Child and the Race:
Methods and Processes. Macmillan.
2.
Le Bon, G. (1895). The Crowd: A Study of the Popular Mind. Fischer.
3.
Tarde, G. (1903). The Laws of Imitation. Henry Holt and Company.
4.
Allport, F. H. (1924). Social Psychology. Houghton Mifflin.
5.
McDougall, W. (1908). An Introduction to Social Psychology. Methuen & Co.
6.
Dewey, J. (1922). Human Nature and Conduct: An Introduction to Social
Psychology. Holt.
7.
Mead, G. H. (1934). Mind, Self, and Society. University of Chicago Press.
8.
Watson, J. B. (1913). Psychology as the Behaviorist Views It. Psychological
Review, 20(2), 158–177.
9.
Sherif, M. (1936). The Psychology of Social Norms. Harper.
10.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
11.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
12.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
45
13.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
14.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
15.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
16.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
17.
Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda
Boburnoma asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-
12.
