MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
391
TA’LIM JARAYONLARINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH
podpolkovnik Beysenov Kenjabay Sarsanbayevich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish instituti Kasbiy tayyorgarlik
fakulteti Maxsus fanlar sikli o‘qituvchisi.
+998988 339 7071
bisenovkenjaboy@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada ta’lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar
asosida takomillashtirishning muhim jihatlari ko’rsatib o’tilib, amaliyot tajribalariga
tayangan holda ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar: Internet, axborot texnologiyalari. differensiyalashtirish,
raqamli texnologiyalar, axborotni saqlash va yig’ish; axborotni tizimlashtirish,
sun’iy intellekt, komp’yuter tarmoqlari.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ
НА ОСНОВЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ
Аннотация: В данной статье показаны важные аспекты
совершенствования образовательных процессов на основе цифровых
технологий и приведены научно обоснованные предложения и рекомендации,
основанные на практическом опыте.
Ключевые
слова:
Интернет,
информационные
технологии.
дифференциация, цифровые технологии, хранение и сбор информации;
систематизация информации, искусственный интеллект, компьютерные
сети.
IMPROVING EDUCATIONAL PROCESSES ON THE BASIS OF
DIGITAL TECHNOLOGIES
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
392
Annotation: This article shows important aspects of improving educational
processes on the basis of digital technologies and provides scientifically based
proposals and recommendations based on practice experiences.
Keywords: Internet, Information Technology. differentiation, digital
technologies, storage and collection of information; systematization of information,
artificial intelligence, computer networks.
O’zbekiston Respublikasi milliy iqtisodiyotining ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
munosabatlariga bosqichma-bosqich o’tishi hamda ilmiy texnika taraqqiyoti
jamiyatimiz
ijtimoiy-iqtisodiy
hayotining
barcha
jabhalariga
axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi yutuqlarni tadbiq qilish darajasini
tezlashtirib yubordi. Mamlakatimiz milliy iqtisodiyoti tarmoq va sohalarini
axborotlashtirish jamiyat rivojlanishining ob’yektiv jarayoni va zarur bo’lgan
axborotlarni yig’ish, saqlash, uzatish, qayta ishlash va taqdim etishning tabiiy
davomidir. Hozirgi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) iboralari
kundalik turmushda eng ko’p qo’llaniladigan tushunchalar desak mubolag’a
bo’lmaydi. Chunki hayotning qaysi sohasini olmaylik, qanday amallarni bajarmaylik,
albatta, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan ish ko’ramiz. Zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, axborot almashish, ularni
uzatish, o’zlashtirish inson faoliyatining asosiy negizini tashkil etadi. Zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari imkoniyatlari juda keng tizim bo’lib, unga
ma’lum bo’lgan komp’yuter, mul’timedia vositalari, komp’yuter tarmoqlari, Internet
kabi tushunchalardan tashqari qator yangi tushunchalar ham kiradi. Bularga axborot
tizimlari, axborot tizimlarini boshqarish, axborotlarni uzatish tizimlari, ma’lumotlar
ombori, ma’lumotlar omborini boshqarish tizimlari, bilimlar ombori kabilar misol
bo’lishi mumkin. “XXI asr - axborotlashtirish asri”da ta’lim sohasiga elektron
ta’limni joriy etish, har bir ta’lim muassasasida: o’qitish va o’qish jarayonining; ta’lim
muassasasi boshqarilishining; ta’lim muassasasi bo’linmalarining; ta’lim muassasasi
faoliyati muhitining axborotlashtirilishini talab qiladi. Axborot texnologiyalari –
ob’yekt, jarayon yoki hodisa (axborot mahsuloti)ning holati to’g’risida yangi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
393
sifatdagi axborot olish uchun ma’lumotlarni to’plash, ularga ishlov berish va uzatish
vositalari hamda usullarining majmuidan foydalanuvchi jarayon. Axborot
texnologiyalari mavjud usullar va vositalardan foydalanib ma’lum axborotlarga
ishlov berib, qayta ishlab yangi ko’rinishdagi inson faoliyati uchun zarur bo’lgan
axborotlarni yaratish jarayonidir. Axborot texnologiyasining maqsadi – inson
tomonidan tahlil qilish va uning asosida qandaydir xatti-harakatni bajarish bo’yicha
qaror qabul qilish uchun axborot ishlab chiqarish. Zamonaviy axborot
texnologiyalarining ta’lim jarayonlariga joriy etilishi: talabaga kasbiy bilimlarni
egallashiga; o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarni modellashtirish orqali fan
sohasini chuqur o’zlashtirilishiga; o’quv faoliyatining xilma-xil tashkil etilishi
hisobiga talabaning mustaqil faoliyati sohasining kengayishiga; interaktiv muloqot
imkoniyatlarining joriy etilishi asosida o’qitish jarayonini individuallashtirish va
differensiyalashtirishga; sun’iy intellekt tizimi imkoniyatlaridan foydalanish orqali
talabaning o’quv materiallarini o’zlashtirish strategiyasini egallashiga; axborot
jamiyati a’zosi sifatida unda axborot madaniyatining shakllanishiga; o’rganilayotgan
jarayon va hodisalarni komp’yuter texnologiyalari vositasida taqdim etish, talabalarda
fan asoslariga qiziqishni va faollikni oshirishga olib kelishi bilan muhim ahamiyat
kasb etadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, shu jumladan, ushbu ta’lim
vositasining didaktik imkoniyatlariga ob’yektning tabiiy jihatlari, texnik va
texnologik fazilatlari, o’quv va tarbiyaviy jarayonida didaktik maqsadlarda
qo’llanilishi mumkin bo’lgan aspektlari sifatida qaralishi mumkin. Axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining tasniflanishiga mos ravishda didaktik
imkoniyatlarini uchta guruhga ajratish mumkin: O’quv ma’lumotlarini taqdim etish.
Ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalarni joriy etish. O’quv ma’lumotlarini uzatish.
O’quv jarayonini tashkil etish. O’quv ma’lumotlarini taqdim etish va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari: axborotlarni ta’limga
oid elektron resurslar orqali matn, grafika, audio, video, animatsion formatda
ko’rsatish va uzatish; qiziqtiruvchi ma’lumotlarni taqdim etish imkoniyati; qabul
qilingan bilimlar asosida ko’nikmalarni mustahkamlash va ko’nikmalarni amalda
qo’llash imkoniyati; o’quv, o’quv-uslubiy, ilmiy axborotlarni tayyorlash, tartibga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
394
solish va ishlov berish; axborotni saqlash va yig’ish; axborotni tizimlashtirish. O’quv
ma’lumotlarini uzatish axborot-kommunikatsiya texnologiyalarning didaktik
imkoniyatlari: axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida axborotlarni turli
shakllarda tarqatish; ma’lumotlardan keng foydalanishni ta’minlash; qiziqtiruvchi
ma’lumotlarni olish uchun biron-bir elektron ma’lumotlar bankiga va maqsadli o’quv
ma’lumotlar bazalariga ulanish imkoniyati; turli xil axborot tashuvchi vositalardan
ma’lumotlarni yuklash; kurs o’qituvchisi bilan muloqotni tashkil etish; bir vaqtning
o’zida ko’p sonli o’quvchilarga xabarlarni yuborish; o’qituvchi va talabalar o’rtasida
asinxron ma’lumot almashish (matn, grafik, audio). konsul’tatsiyalar, nazorat qilish
va hokazolarni tashkil etish imkoniyati.
Ta’lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida takomillashtirish — bu
zamonaviy ta’lim tizimlarini ilg’or texnologiyalar bilan rivojlantirish va innovatsion
o’qitish metodlarini tatbiq qilish jarayonidir. Bu jarayon bir necha muhim
yo’nalishlarda amalga oshirilmoqda:
Onlayn ta’lim platformalari va resurslari
: Raqamli ta’lim platformalari
(misol uchun, Moodle, Google Classroom, Zoom) yordamida o’quvchilar va
o’qituvchilar o’rtasida qulay aloqa o’rnatish mumkin. Bu platformalar elektron
darslar, videolar, testlar va boshqa o’quv materiallarini taqdim etish imkonini beradi.
Maxsus dasturiy ta’minot va mobil’ ilovalar
: Mobil qurilmalarda
ishlaydigan ta’lim dasturlari (matematika, til o’rganish, fanlar bo’yicha interaktiv
vazifalar) o’quvchilarga o’qishni interaktiv va qiziqarli qilishga yordam beradi.
Virtual va aralash ta’lim
: Ta’lim jarayonida virtual va aralash (onlayn va
oflayn) ta’lim formatlari birlashtiriladi. Bu, ayniqsa, pandemiya davrida muhim
bo’ldi va bu formatlardan foydalanish kundalik amaliyotga aylanib boryapti. Virtual
ta’lim (onlayn ta’lim) butunlay internet orqali amalga oshiriladi. O’quvchilar va
o’qituvchilar bir-biri bilan faqat internet orqali aloqa o’rnatishadi. Bu shaklning
asosiy xususiyatlari:
Fleksiblik:
Ushbu turdagi ta’lim har qanday joydan va vaqtda olish mumkin.
Onlayn platforma:
O’quvchilar kurslar, video leksiyalar, testlar va boshqa
ta’lim materiallarini internet orqali olishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
395
Qulaylik:
Oqituvchi va o’quvchi o’rtasida geografik cheklovlar yo’q, har
qanday joydan ishtirok etish mumkin
Umumta’lim va kasbiy bilimlar uchun yetuk platformalar
:
Masalan, kursira, edX, Udemy kabi platformalar orqali kasbiy bilimlar va
yangi ixtisosliklarni o’rganish imkoniyati mavjud.
Coursera-
Mazkur platformada dunyodagi eng yirik universitetlar va ta’lim
muassasalari bilan hamkorlikda onlayn kurslar, sertifikatlar va magistratura dasturlari
taklif etilgan. Kurslar turli sohalardagi bilimlarni qamrab oladi, shu jumladan
komp’yuter fanlari, biznes, sog’liqni saqlash, san’at va boshqalar.
Udemy-
Udemy – onlayn kurslarni taklif etadigan katta platforma. Har kimga
moslashadigan turli darajadagi kurslar mavjud. Bunda ko’plab kasbiy va ijtimoiy
sohalardagi bilimlar olish mumkin.
edX-
edX – MIT va Garvard universiteti tomonidan ta’sis etilgan platforma
bo’lib, onlayn kurslar va diplomlar taklif qiladi. Kurstar asosan ilmiy va texnik
sohalarga yo’nalgan.
LinkedIn Learning -
LinkedIn Learning kasbiy mahoratlarni rivojlantirish
uchun kurslar, videolar va treninglar taklif etadi. Tarmoq qurish, biznes strategiyalari
va texnologiyalar bo’yicha turli ko’nikmalarni o’rganish mumkin.
Khan Academy-
Khan Academy onlayn ta’lim platformi bo’lib, asosan
maktab va oliy ta’lim uchun tegishli kurslarni taklif qiladi. Matematika, fanlar, tarix
va boshqa fanlar bo’yicha materiallar mavjud.
FutureLearn -
FutureLearn turli xil onlayn kurslar va magistratura
dasturlarini olish imkoniyatini yaratib, ilm-fan, sanoat va kasbiy rivojlanish
sohalarida bilimlar berishni maqsad qiladi.
Skillshare -
Skillshare ijodiy va kasbiy ko’nikmalarga yo’nalgan
platformadir. Dizayn, fotoredaktorlik, videomontaj va boshqa ijodiy sohalarda turli
kurslar mavjud.
Pluralsight -
Pluralsight ayniqsa IT va texnologiya sohalarida bilim olishni
istaganlarga mo’ljallangan. Bunda kodlash, dasturlash va tizimlar boshqaruvi kabi
sohaga oid kurslar mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
396
Bu platformalardan har biri turli sohalar va talablarga mos keladi, shuning
uchun o’z ehtiyojlaringizga mosini tanlash muhim.
Uyg’onish va samaradorlik uchun yordamchi texnologiyalar
: Bozorda
sun’iy intellekt va mashina o’rganish asosida ishlaydigan ta’lim texnologialari ham
mavjud. Bu texnologiyalar o’quvchilarning individual talablariga muvofiq maxsus
ta’lim jarayonlarini yaratishga yordam beradi.
Maqsadli ma’lumotlarni tahlil qilish
: Ta’lim jarayonlarini takomillashtirish
uchun ta’lim ma’lumotlarini tahlil qilish va natijalarga asoslanib, ta’lim usullarini
optimizatsiya qilish zarur. Raqamli texnologiyalar o’quvchilarning faoliyatini
monitoring qilish va o’quv dasturlarini to’g’rilash imkonini beradi.
Maqsadli ma’lumotlarni tahlil qilish — ma’lumotlarning muayyan maqsad
yoki vazifa asosida to’planishi, tahlil qilinishi va ularga asosan qarorlar qabul qilinishi
jarayoni. Bu tahlil turi ko’pincha biznes, marketing, ilmiy tadqiqotlar, davlat
boshqaruvi va boshqa sohalarda qo’llaniladi.
Maqsadli tahlil qilishning asosiy bosqichlari quyidagilar:
Ma’lumotlarni to’plash
: Taxlil maqsadlariga muvofiq ma’lumotlarni
to’plash. Bu ma’lumotlar sotsiologik tadqiqotlar, savolnoma, bozor tahlili, internet
manbalari va hokazo orqali olinishi mumkin.
Ma’lumotlarni tuzish va ishlash
: Ma’lumotlarni tuzish, ishlash va ularni
mavjud holatga keltirish. Bu jarayonda xatolarni tuzatish, hududlashtirish va
o’lchovlar bo’yicha ma’lumotlar bir xil formatga keltiriladi.
Tahlil qilish
: Ma’lumotlarni tahlil qilib, u yoki bu jihatlar bo’yicha patternlar,
tendensiyalar yoki munosabatlarni aniqlash. Bu jarayonda statistik usullar, grafiklar,
diagrammalar va boshqa vizualizatsiyalar qo’llanilishi mumkin.
Qarorlar qabul qilish
: Tahlil natijalariga asosan maqsadli qarorlar qabul
qilinadi. Bular qaror qabul qilish jarayonida asos bo’ladi va tizimga yangi strategik
yo’nalishlar kiritishga yordam beradi.
Xulosalar va tavsiyalar
: Tahlildan olingan xulosalar va tavsiyalar ishlab
chiqiladi. Bu hamkorlik, savdo yoki marketingni takomillashtirish uchun muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
397
Ma’lumotlarni tahlil qilish uchun yangi tahlillar, mashinali o’rganish va
sun’iy intellektning qo’llanilishi ham kengayib bormoqda. Bu kabi yondashuvlar
ma’lumotlardan samarali va tezda natija olishga yordam beradi.
Xulosa o’rnida, ta’limning raqamlashtirish jarayoni jahonda ta’limning
sifatini oshirish va uni yanada yetuk qilishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
https://lib.bimm.uz/items/download/7449.
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/04/Ta’limda-axborot-
https://lib.jdpu.uz/storage/uploads/files/Pedagogik%20ta’limda%20zamonavi
y%20axborot%20texnologiyalarini%20joriy%20etishning%20ilmiy%20nazariy%20
https://staff.tiiame.uz/storage/users/649/presentations/CjWNaPAvaUcUxRpT
https://iqtisodiyot.tsue.uz/elonlar/“Milliy-iqtisodiyotni-modernizatsiyalashda-
axborot-kommunikatsiya-texnologiyalarining-roli”.
