MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
151
OLIM TOSHBOYEVNING "ULTONTOZ" ROMANI POETIKASI
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat unversiteti Filologiya
fakulteti talabasi
Oltiboyeva Nodira
@oltiboyevanodira955@gmail.com +998993517753
Annotatsiya: Ushbu maqolada Olim Toshboyevning "Ultontoz" romani
badiiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Asarda mustamlakachilik davridagi ijtimoiy-
siyosiy muammolar, milliy o‘zlikni yo‘qotish xavfi va zamonaviy manqurtlik
masalalari yoritilgan. Qahramonlar obrazlari, syujet qurilishi va til vositalari orqali
asarning g‘oyaviy-badiiy qiymati ochib beriladi.
Аннотация: В данной статье анализируются художественные
особенности романа Олима Тошбоева "Ультонтоз". В произведении
освещаются социально-политические проблемы колониального периода,
опасность утраты национальной идентичности и современные проявления
манкуртизма. Через образы персонажей, построение сюжета и языковые
средства раскрывается идейно-художественная ценность произведения.
Annotation: This article analyzes the artistic features of Olim Toshboyev’s
novel "Ultontoz". The work addresses socio-political issues of the colonial period, the
threat of losing national identity, and contemporary manifestations of "mankurtism".
Through character portrayals, plot construction, and linguistic means, the
ideological and artistic value of the novel is revealed.
Kalit so‘zlar: Ultontoz, Alpomish, milliy o‘zlik, mustamlakachilik, manqurtlik,
badiiy uslub, obrazlar tizimi.
Ключевые слова: Ультонтоз, Алпомыш, национальная идентичность,
колониализм, манкуртизм, художественный стиль, система образов.
Keywords: Ultontoz, Alpomish, national identity, colonialism, mankurtism, artistic
style, system of images.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
152
Olim Toshboyev zamonaviy o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri
bo‘lib, uning ijodi milliy va tarixiy qadriyatlarni yuksak badiiy mahorat bilan
ifodalashi bilan ajralib turadi. Uning “Ultontoz” romani mazmun jihatidan boy, tasvir
vositalari bilan o‘ziga xos va poetik jihatdan yetuk asarlardan biridir. Ushbu maqolada
“Ultontoz” romani poetikasining asosiy xususiyatlari, badiiy vositalari va tasviriy
san’at unsurlarining o‘rni tahlil qilinadi.Olim Toshboyev "Ultontoz" romani orqali
zamonaviy o‘zbek romanchiligida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. "Ultontoz" romani
o‘zbek adabiyotidagi eng muhim asarlardan biri bo‘lib, u milliy o‘zlik,
mustamlakachilik va ijtimoiy o‘zgarishlar muammolarini badiiy yondashuv bilan
yoritadi. Romanda qahramonlar tizimi, til va uslub, xalq dostonlari bilan bog‘liqlik
kabi jihatlar chuqur tahlil qilingan. Asar o‘zbek adabiyotida milliy tarix, epik tasvir
va zamonaviy ijtimoiy muammolarni birlashtirgani bilan ahamiyatlidir. Ushbu asar,
nafaqat o‘z ma'nosida, balki poetikasi jihatidan ham o‘ziga xos xususiyatlar va
muallifning ijodiy dunyoqarashini aks ettiradi. Muallifning "Ultontoz" romani ana
shunday dolzarb masalalarni yoritadi. Asarda mustamlakachilik davridagi
zo‘ravonlik, milliy qadriyatlarning yo‘qotilishi va manqurtlik tushunchasi badiiy
yondashuv orqali aks ettirilgan. Yozuvchi romanning sarlavhasini juda ustalik bilan
tanlagan. "Ultontoz" so‘zi ikki ma’noni anglatadi: biri – "tagcharm" (ya’ni pastkash,
qadr-qimmatsiz odam), ikkinchisi esa "manqurt" (o‘z xalqiga qarshi chiqqan,
o‘zligidan voz kechgan kishi). Shu bois romandagi qahramonlar orasida aynan
shunday manqurtlar tasvirlangan. Romanning syujeti ikki asosiy davrni qamrab oladi:
Birinchi qismida amirlikning tugatilishi va mustamlakachilar kirib kelishi – bu davrda
jamiyatda keskin o‘zgarishlar yuz beradi. Ikkinchi qismida sho‘ro tuzumining
kuchayishi va milliy qadriyatlarning yo‘qolishi – yangi siyosat jamiyat hayotini
tubdan o‘zgartirishi haqida. Romandagi voqealar Asqartog‘, Murodtepa singari
tarixiy hududlarda kechadi. Asarda ikki avlod vakillarining taqdiri yoritiladi: birinchi
avlod
– mustamlakachilikka qarshi kurashganlar, ikkinchi avlod esa
mustamlakachilikka moslashganlar. Qahramonlar tizimi va ularning badiiy talqini.
Qaynar – bosh qahramon, Umar yuzboshining qizi. Otasining vafotidan keyin Sho‘ro
tuzumiga xizmat qilib, milliy qadriyatlarni yo‘q qilish siyosatini qo‘llab-quvvatlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
153
U hatto o‘g‘liga ham sho‘ro mafkurasiga mos ravishda Revo deb ism qo‘yadi. Ammo
u ich-ichidan tanlovining noto‘g‘riligini his qiladi. Kurash – Qaynarni qattiq hurmat
qiluvchi akasi bo‘lib, milliy g‘urur va qadriyatlar uchun kurashadi. U sho‘ro hukumati
zulmiga chiday olmay, Afg‘onistonga qochishga majbur bo‘ladi. Uning taqdiri milliy
qahramonlarning fojiali yo‘lini eslatadi. Ko‘chkin Asranqulovich – mustamlakachilar
xizmatidagi amaldor. U xalq manfaatidan voz kechib, o‘z shaxsiy manfaatlarini ustun
qo‘yadi.
"Ultontoz" va "Alpomish" dostoni o‘rtasidagi bog‘liqlik
.
Asarda "Alpomish"
dostoni bilan bog‘liq ramziy parallel mavjud. "Alpomish" dostoni milliy g‘urur va
jasorat timsoli bo‘lsa, "Ultontoz" millatning o‘zligini yo‘qotgan holatini aks
ettiruvchi asar sifatida talqin qilinadi. Asosiy o‘xshashliklar:
Qaynar va Alpomish –
har ikkisi ham qahramonlik sinovlaridan o‘tadi, lekin Qaynar o‘zligini yo‘qotadi.
Kurash va xalq himoyachilari – milliy qadriyatlar va ozodlik uchun kurashadi.
"Ultontoz" romanining asosiy mavzularidan biri – insonning ichki kechinmalari,
o‘zligini qidirish jarayoni va zamon bilan yuzma-yuz kelgan muammolaridir.
Toshboyev, o‘z qahramonlari orqali zamonaviy jamiyatning muammolariga, ijtimoiy
adolatsizlik va individualizatsiya jarayonlariga e’tibor qaratadi. Bu jihat o‘quvchida
chuqur mulohazalar paydo qiladi va insoniyatning abadiy savollariga javob topishga
olib keladi. Adib "Ultontoz" da turli poetik vositalardan foydalanadi. Asarda badiiy
tasvirlarni, simvolizm va metaforalarni ko‘rish mumkin. Muallif muayyan dramatik
vaziyatlarni tasvirlashda chuqur hissiyotlar va badiiy obrazlar yaratar ekan,
o‘quvchini o‘sha holatga bog‘laydi. Shuningdek, yozuvchi qahramonlarining ichki
monologlari orqali ulardagi psixologik burchlarni ko‘rsatadi. Bu usul, asarning
psixologik qirralarini ochib beradi va o‘quvchini qahramonlar bilan birga his qilishga
undaydi.
Ushbu romanda Toshboyev o‘zbek xalqining tarixi, urf-odatlari va
madaniyatiga ham katta e’tibor qaratadi. O‘zbek millatining urf-odatlari, qadriyatlari
va tarixiy tajribalari uzoq davom etgan muammolarni hal etishda qahramonlar uchun
asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, romanning ko‘plab qismlari
zamonaviy hayotning dinamikasini va ijtimoiy o‘zgarishlarni aks ettiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
154
Ijodkorning "Ultontoz" romani, o‘zining nafosati, tilining boyligi va ifodali uslubi
bilan ajralib turadi. Muallif badiiy til orqali yuqori darajadagi poetik qudratga
erishgan. Asarda serqirra lug‘at, original iboralar va nafosatli tasvirlar o‘quvchini jalb
etadi. Bu esa roman qahramonlarining ichki olamiga kirishga imkon beradi.
“Ultontoz” romanining poetikasi bir necha jihatdan tahlil qilinishi mumkin. Asarda
tarixiy voqealar, milliy ruh, shaxsiy kechinmalar hamda jamiyatga oid fikrlar o‘ziga
xos badiiy uslubda aks ettirilgan. Romanda xalqona iboralar, maqollar va nafis
tasviriy ifodalar keng qo‘llaniladi. Bu esa asarning o‘zbekona ruhini mustahkamlab,
o‘quvchini tarixiy davr muhitiga olib kiradi. Muallif o‘z qahramonlari nutqida oddiy
xalq tilidan tortib, tarixiy va poetik tildan ham samarali foydalanadi.
Romanda asosiy qahramonlar ichki kechinmalari, murakkab taqdirlari va ruhiy
o‘zgarishlari orqali yoritiladi. Har bir obraz o‘ziga xos metaforik tasvirlar orqali ochib
berilgan. Jumladan, bosh qahramon timsoli jasorat, adolat va milliy g‘ururni
ifodalovchi poetik qiyofa sifatida gavdalanadi. Uning harakatlari, qaror qabul qilish
jarayoni va ichki ziddiyatlari poetik tasvir vositalari orqali jonlantiriladi.
Romanda tabiat tasvirlari keng o‘rin olgan bo‘lib, ular qahramonlarning ichki
kechinmalarini yanada chuqurlashtiradi. Quyosh botishi, yel esishi, suvning
shovullashi kabi poetik tafsilotlar muallifning mahoratli badiiy tasvirchilik uslubidan
dalolat beradi. Roman poetikasida ramz va metaforalar muhim o‘rin tutadi. Masalan,
“ultontoz” so‘zi ham bevosita, ham ramziy ma’noga ega bo‘lib, voqealar rivojini
yanada teran anglashga yordam beradi. Shuningdek, qahramonlarning harakati va
taqdiridagi o‘zgarishlar ramziy tasvirlar orqali aks ettirilgan.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Olim Toshboyevning “Ultontoz” romani
poetik jihatdan boy, badiiy tasvir vositalari bilan sermazmun va ifodaviy jihatdan
yetuk asardir. Roman poetikasi xalqona iboralar, obrazli tasvirlar, ramz va
metaforalar, tabiat manzaralari hamda tilning ohangdorligi bilan ajralib turadi. Ushbu
asar milliy o‘zlik va tarixiy xotira tushunchalarini poetik ifodalash orqali o‘zbek
adabiyotida muhim o‘rin egallaydi. Asar insoniyatning mavjud muammolarini, o‘zlik
va qadriyatlarni qidirish jarayonini o‘quvchiga yetkazishda ajoyib bir vosita bo‘lib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
155
xizmat qiladi, badiiy tili va poetikasi esa ushbu asarni o‘zining yuksak badiiy
mahorati bilan ajratib turadi. "Ultontoz" nafaqat o‘zbek romanining bir namunasi,
balki uning o‘rta asrlardan zamonaviylikka qadar olib boradigan doimiy va dolzarb
savollarini ochib beruvchi bir asardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Toshboyev O. Ultontoz. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2019.
2. "Ultontoz" – zamonaviy manqurtlar haqida roman. Kun.uz, 28-sentabr 2023.
3. Qodiriy A. O‘zbek romanchiligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1998.
4. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
5. Alpomish. O‘zbek xalq qahramonlik dostoni. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 2019.
