MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
139
TASVIRIY SAN’ATNING INSON HAYOTIDAGI OʻRNI
Buronboyeva Gulnoza Murotjonovna
Namangan viloyati Pop tumani MMTBga qarashli 39-sonli maktabning
Tasviriy san'at va muhandislik grafigi
ANNOTATSIYA: Maqola eng avvalo tasviriy sanʼat fanining bugungi kunda
umumtaʼlim maktablari oʼquvchilarining aqliy, maʼnaviy, ekologik tarbiyalangan,
intensiv fikrlaydigan hamda tashabbuskor boʼlib komil topishiga koʼmak beruvchi
omillar xaqida yozilgan. Maqolada shuningdek buyuk mutafakkirlarning fikrlari,
fanning yurtimizda olib borilayotgan izchil bunyodkorlik ishlariga kelajakda
qoʼshadigan xissasi xaqida xam yoritib ketilgan.
Kalit so’zlar: Rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, ranglar, qalam,
mo’yqalam, akvarel, palitra.
KIRISH
Tasviriy san’at o’quv predmeti har bir inson uchun zarur bo’lgan badiiy
estetik madaniyatga doir elementlar, bilim va malakalar beruvchi omildir, chunki har
bir o’quvchi kelajakda qaysi sohada ishlashidan qatiy nazar u go’zallikdan bahramand
bo’lishi, undan zavqlanib dam olishi, hordiq chiqarishi , ish vaqtida sarflangan
quvvatini tiklashi lozim.Bunga u yuksak badiiy saviyada ishlangan sanat asarlari bilan
muzey, ko’rgazmalar va boshqa joylarda tanishish, ularni idrok etish, ulardan
zavqlanish orqali erishadi.Shuningdek, ko’pchilik o’quvchilar o’zlarining kelajak
hayotlarida ma’lum miqdorda rasm ishlashlariga to’g’ri keladi.Rasm chizishni bilish,
faqat rassomlar, dizaynerlar, me’morlar uchungina emas, o’qituvchilar, injenerlar,
tibbiyot xodimlari, quruvchilar, agronomlar, harbiylar, olimlar uchun ham
zarurdir.Ularning har biri o'z f’oliyatlarida rasm, sxemalar, diagrammalar, eskizlar
orqaliso’z bilan tushuntirib bo’lmaydigano’z g’oya va fikrlarini tasvirlab ko’rsatishga
harakat qiladilar.Lekin bu tasviriy, amaliy va me’morchilik san’atlaridan chuqur va
keng bilim va malakalar berish kerak ekan, degan ma’noni anglatmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
140
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tasviriy san’at fanini o’qitishdan maqsad bolalarda kuzatuvchanlikni
o’stirish, borliqni ko’ra bilish, qolaversa shu orqali xotirani rivojlantirish
hisoblanadi.Ma’lumki, tevarak-atrofdan olayotgan axborotlarning deyarli 90 foizidan
ortig’ini ko’z orqali oladi, qolgan 10 foizini quloq, burun, og’iz va boshqa a’zolari
orqali o’zlashtiradi.Bu sifatlar borliqni udrok etish mashg’ulotlarida shuningdek,
naturadan tasvirlash, san’atshunoslik asoslari mashg’ulotlarida alohida ahamiyatlidir.
Tasviriy san'atni hamma umumiy ta'lim maktablarida o'qitilishining foydali ekanligi
buyuk chex pedagogi Ya.A.Komenskiytomonidan uning «Buyuk didaktika» asarida
rivojlantirildi.Hozirda umumta’lim maktablarining vazifalardan biri o’quvchilarni
turli kasb va hunarlarga yo’naltirish.
K.D Ushiniskiy shunday degan edi “Rasmni ko’rganda soqov ham tilga
kiradi”, Fransuz faylasufi Didro, bundan qariyb 300 yil avval, “Qaysi bir mamlakatda
rasm chizishni o’qish yozish kabi bilsalar, bu mamlakat barcha sohalarda har qanday
mamlakatni quvib yetadi va ortda qoldiradi” degan edi.
Ma’lumki ta’lim –tarbiya jarayonida boshlang’ich sinflar ta’limi alohida
bosqich bo’lib, bu davr bola shaxsini eng jadal rivojlanish davri hisoblanadi.Chunki
5-6 yoshdan 10-11 yoshgacha bo’gan davrda bola shaxsi yetuklik va o’smirlik davrida
bola shaxsi ko’rish, kuzatish, idrok etish, tasavvur va tafakkur qilishga o’rganish
jarayonidagi eng shiddatli bosqich bo’adi.
Tasviriy san’at fanining maktab o’quvchilarini o’qitishda eng avvalo
tasviriy san’at turlari: rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, rassomning ish qurollari,
chiziqlar va shakllar, bo’yoqlar , ranglar haqida boshlang’ich ma’lumot berilmaydi.
O’quvchilar bu ma’lumotlarni olgandan so’ng rasmni qanday chizish, rasm daftariga
qanday joylashtirish kerakligi haqida avval nazariy bilim berib so’ngra uni
amaliyotda qo’llash va bundan tashqari chizmoqchi bo’lgan biror narsani kuzatish,
o’lchash va to’g’ri joylashtirish kerakligi haqida afsuski ma’lumot berilmaydi.
Rassomlar haqida, uni hayoti va ijodi, yaratgan asarlari haqida o’quvchilarga gapirib
o’tilmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
141
Mamlakatimiz ko’plab maktablarida quyidagi muammolarga duch
kelamiz.Tasviriy san’at fanini boshlang’ich sinflarda o’z mutaxassisi o’tkazmaganligi
sababli o’quvchilar tasviriy san’at fani nimani o’rgatadi, ranglar haqida, rasm
chizishda nimalarga e’tibor beriladi, palitra nima, o’quv qurollarini yaxshi
bilishmaydi, chiziqlar, shakllar, bo’yoqlar, asosiy ranglar, rasm chizishda
ketmaketlikda ya’ni bosqichma-bosqich chizish kerakligi haqida ma’lumotga ega
emaslar.O’quvchilargatasviriy san’at fanini boshlang’ich sinfdan o’z mutaxassisi
o’tgani ma’qul.Bugungi kunda o’quvchilar rasm chizib bo’yashda faqat qalamlar
bilan chegaralanib qolmoqda.
Ko'pgina mamlakatlar bir necha yillardan beri tibbiy ta'limda 3D
texnologiyalardan foydalanishni amaliyotga tatbiq etmoqda. Masalan, Rossiyaning
ba'zi tibbiyot universitetlari inson tanasini tasvirlash uchun zamonaviy
texnologiyalardan foydalanadilar - Pirogovning interaktiv anatomik jadvali. Ushbu
dasturning imkoniyatlari orasida inson tanasining real o'lchamdagi 3D modeli,
shuningdek, inson tanasining 4000 dan ortiq ob'ektlarining lobar va segmentar
tuzilishi, intraorgan tuzilmalari va ligamentli apparatlar; 3D tanasi modelining 12 ta
tafsilotlar darajasi; 3D ob'ektlar bilan interfaol ishlash; ob'ektlarning nomi va tavsifi
bilan maslahatlar kiritilgan. Tasviriy san’at fanisiz mazkur dasturni ishlab chiqish
mutlaqo imkonsiz.
Tasviriy san’at fani haqida ma’lumotlar radio va televiniyelarda berilishi
sust.Maktablarda tasviriy san’at fani haftasiga boshlang’ich sinlardan to yuqori sinflar
o’quvchilari uchun 1 soatdan berilgan.O’quvchilar bilan savil-javob qilinganda
tasviriy san’at fanini ko’proq o’tilishini talab qilmoqda.
Tasviriy san’at fanini o’rganish orqali o’quvchilar borliqni idrok etadi va
estetik didi o’sadi.Hamda san’atni bilish orqali boshqa fanlarni o’zlashtirishda zamin
bo’adi.
Respubilkamizning qator viloyat, shahar, tumanlarida yoshlarga tasviriy
sana’tni o’qitish bo’yicha maxsus san’at va musiqa maktablari ochilib, iste’dodli
yoshlarga tasviriy sana’atdan chuqurlashtirilgan bilim va malakalar berish keng yolga
qo’yilgan.Bundan tashqari rasmni kompyuterda chizish turlari mavjud.Misol qilib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
142
aytadigan bo’lsak Corel DRAW, PHOTO SHOP, 3D MAX, Kompyuter dizayneri va
boshqalar.Oliy o’quv yurtlarida tasviriy sana’atni o’qitish metodikasi , nazariyasi va
tarixi bo’yicha magstratura va aspiranturalar ochilmoqda.U yerda xalqimizning
iste’dodli yoshlari bilim olib jahonga mashhur rassom, san’atshunos pedagog olimlar
bo’lib yetishib chiqib O’zbekiston tasviriy sa’natini jahon san’ati darajasiga olib
chiqishdek sharafli va ma’suliyatli vazifani amalga oshirmoqdalar.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytib o’tish kerak tasviriy san’at fanida borliqni idrok
etish,o’quvchilarning estetik idroki, didi, mazkur sohaga doir tushunchalari , tasavvur
va xotiralarni o’stirishda muhim rol o’ynaydi. Borliqni idrok etish mashg’ulotlari
odatda mavzuli kompozisiyalarni bajarishdan oldin o’tkazilib, unda tabiatdagi va
tevarak atrofdagi nafislik va go’zallikni ko’ra bilish, idrok etish natijasida olingan
tassurotlardan amaliy, badiiy-ijodiy faoliyatlarda foydalanish nazarda tutiladi.
San’atshunoslik bo’limi o’quvchi shaxsining estetik rivojiga ko’maklashib, uni jahon
madaniyatining buyuk durdonalari va san’at asrlari orqali tevarak-atrofdagi hayot
go’zalliklari bilan tanishtiradi.Badiiy didni shakllantiradi, san’atni sevishga o’rgatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T Sharq.1997
2.
Abdirasilov S. Tasviriy san’at fanini o’qitish metodikasi.T Ilm-Ziyo, 2011
3.
Abdirasilov S, Xasanov.M Rasm o’qitish metodikasi .T Iqtisod-moliya, 2010
4.
B.N.Oripov Tasviriy san’at va uni o’qitish metodikasi.Toshkent Ilm-Ziyo 2005
5.
Закиров, Д. У. (2020). ЭКОЛОГИК ТАЪЛИМДА МАНТИҚИЙ
ФИКРЛАШ
ВА
МУСТАҚИЛ
ТАЪЛИМДАН
УНУМЛИ ФОЙДАЛАНИШНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ УСУЛЛАРИ. Биология ва экология электрон журнали,
4(2).
6.
Д. А. Татаева, & Д. У. Закиров (2021). ЭФФЕКТЫ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО
ВОСПИТАНИЯ В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛАХ, ЭКСКУРСИЯ
ДЕТЕЙ К ПРИРОДЕ. Academic research in educational sciences, 2 (12), 14131418.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
143
7.
Алланазарова, И., & Закиров, Д. (2021). ЭФФЕКТИВНЫЕ СПОСОБЫ
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ 3D-ТЕХНОЛОГИЙ ПРИ ПРОВЕДЕНИИ ЗАНЯТИЙ
КУРСА:«АНАТОМИЯ ЧЕЛОВЕКА» В ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ВУЗАХ.
Academic research in educational sciences, 2(11), 404-411.
