MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
27
BOSHLANG’ICH TA’LIMDA FANLAR INTEGRATSIYASINING
NAZARIYASI VA AMALIYOT
I
Shahrisabz davlat pedogogika instituti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi talabasi
Maxammadiyeva Sevara Otabek qizi
E-mail:
sevaramaxammadiyeva74@gmail.com
Boshlangʻich taʼlim nazariyasi kafedrasi
Assistent oʻqituvchisi
Umarova Dilafruz Anvarovna
E-mail:
umarovadilaftuz@gamil.com
Annotatsiya:Ushbu
maqolada boshlang‘ich ta’lim tizimida fanlar
integratsiyasi jarayoni, uning didaktik asoslari, shakllari va zamonaviy ta’limdagi roli
tahlil qilinadi. Shuningdek, integratsiyalashgan ta’limning afzalliklari, muammolari
va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqola amaliy misollar asosida
boyitilgan hamda ilg‘or xorijiy tajribalar bilan solishtirilgan.
Kalit so‘zlar: integratsiya, boshlang‘ich ta’lim, tarmoqlararo bog‘liqlik,
kompetensiya, ta’lim texnologiyalari, integrallashgan dars
Abstract: This article analyzes the process of subject integration in the primary
education system, its didactic foundations, forms and role in modern education. It also
considers the advantages, problems and ways to overcome them of integrated
education. The article is enriched with practical examples and compared with
advanced foreign experiences.
Keywords: integration, primary education, cross-sectoral connectivity,
competence, educational technologies, integrated lesson
Аннотация: В статье анализируется процесс предметной интеграции в
системе начального образования, ее дидактические основы, формы и роль в
современном образовании. В статье также рассматриваются преимущества,
проблемы и пути их преодоления интегрированного образования. Статья
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
28
обогащена практическими примерами и сопоставлена с передовым зарубежным
опытом.
Ключевые слова: интеграция, начальное образование, межсекторальная
связь, компетентность, образовательные технологии, интегрированный урок
KIRISH.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimiga
qo‘yilayotgan talablar tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’limda bilimlar
bir butunlikda, o‘zaro aloqadorlikda berilishi lozim. Shu jihatdan fanlar integratsiyasi
— bolalarning hayotiy tajribasini boyitish, ularning tafakkurini rivojlantirish va
bilimlarni uzviylikda shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Boshlangʻich sinflarda fanlar integratsiyasi muhim hisoblanadi. Masalan,
Fanlar integratsiyasi — bu o‘quv fanlari o‘rtasidagi mavzular, kompetensiyalar,
faoliyat turlari va natijalarning uyg‘unlashuvi asosida o‘quv jarayonini tashkil etishdir.
Bu jarayon o‘quvchida umumiy manzara, yaxlit bilim tizimimi chuqurroq oʻrganishga
xizmat qiladi. Taʼlimni tarbiyadan ajratib boʻlmaganidek integratsiyani ham fanlardan
ajratib boʻlmaydi. Chunki, bu oʻquvchi uchun ham dars jarayoning qiziqarli bolishiga
ham muhimdir. Shunday ekan Integratsiyaning zarurati quyidagilardan iborat.
Bilimlarni hayot bilan bog‘lash. Oʻquvchilarni fanlarga qiziqtirish. Õzlari qiziqmagan
fanlarini boshqa õzlari qiziqqan fan bilan integratsiyalashgan holda darslarni tashkil
etish. Hozirgi kunda õqituvchida oldindan kōra olish qobiliyati rivojlangan boʻlishi
zarur. Chunki bazi bir õquvchilar fanga qiziqishmasa boshqa sohalarda isteʼdodi
boʻladi. Ona tili matematika yoki shunga oʻxshash aniq fanlarga qiziqmagan ishtiyoqi
yõq õquvchilarning sport boʻyicha rasm chizish boʻyicha musiqa texnologiya narsa
yasashlar boʻyicha isteʼdodi yuqori boʻladi . Oʻqituvchi esa buni kura olishi tõğri
yunalatira olishi zarur. Bola shaxsini har tomonlama rivojlantirish insoniyat yaratgan
barcha madaniy boyliklarni bilish "õz xotirangni boyitsanggina madaniyatli bõlasan"
degan fikrga asoslangan. Ayniqsa tasavvurni uyğotuvchi ruhiy kechinmalarni
faollashtiruvchi, shu bilan birga fikrlarni uyğotuvchi asarlar juda tarbiyaviydir. Bunday
umumlashtirish bolani bilish va ruhiy rivojlanishning yangi pogʻonasiga koʻtaradi. Shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
29
asosda shakl mantiqiy tafakkur turli voqea hodisalar oʻrtasida aloqalar va boğliqliklarni
koʻra bilish oʻrgana olish kõnikmalari mustahkamlanadi va rivojlanadi. Oʻquvchi
qarama qarshiliklarni topa bilish, ularning rivojlanish yoʻnalishlarini toʻgʻri tushunish
va
ularni
oʻz
vaqtida
yechish
yoʻllarini
topishni
oʻrganadi.
Integratsiya-õquvchilarni oʻqitish va tarbiyalashga yangicha yondashuv belgilab
beradi. Õquv jarayonida integratsiyalashgan talimdan foydalanishga katta ahamiyat
berilyapti . Integratsiyalangan darslarning tuzilishi oʻrganishning barcha bosqichlarida
oʻrganilayotgan mavzularning aniqligini va izchilligini puxta oʻrganilganligini va
oʻzaro mantiqiy aloqalarini talab qiladi. Bunga dasturdagi oʻquv materialining ixcham
va yiğiq ekanligi undan tashqari, oʻquv materialini oʻrganishni tashkil etishning baʼzi
zamonaviy usullarini kiritish orqali erishish mumkin. Masalan 1-va 2-sinfdagi "Atrof-
olam bilan tanishish" kursining barcha mavzulari bir biri bilan chambarchas boğliq. 3-
va 4- sinfdagi "Tabiatshunoslik" darslari "Atrof olam bilan tanishish" kursini davom
ettiradi. Uning dasturiga tabiat va insonlar mehnatdagi mavsumiy oʻzgarishlarni
kuzatish kiritilgan. Oʻquvchilar tomonidan atrof olamni oʻrganish oʻqish nutq oʻstirish,
matematika, mehnat ta'limi darslarida davom etadi. Hozirgi kunda axborot oqimi
jadallashgan texnika taraqqiyotining yuqori darajada rivojlanganligi inson aqlini
shoshirib qõymay iloji yõq. Bu olamda oʻz oʻrnini topish muhim va shu bilan birga
juda qiyin masaladir. Oʻquvchida oʻqish faoliyati davrida juda koʻp maʼlumotlar olishi,
atrofdan kelayotgan axborotlarning bosimi yuqorililigi uning ongiga taʼlim tarbiyasiga
taʼsir koʻrsatmay qolmaydi. Bu maʼlumotlar va axborotlarning qay biri birlamchi qay
biri ikkilamchi ekanligini baʼzida oʻquvchi anglamaydi ham. Shu sababdan oʻquvchi
mukammal bilim koʻnikma va malakalarga ega bõlishi mexanizmlarini ishlab chiqish
zarur. Aynan integratsion darslarda olam haqidagi uzuq yuluq parchalangan
bilimlardan farqli oʻlaroq bilimlar bir butun yaxlit tizimda beriladi. Dunyoni bir butun
koʻrish yaxlit anglash muhim oʻrin tutmoqda va bu yerda oʻqituvchi bilimlarni bir
biriga boğlab tizim asosida bermoğini taqazo etmoqda. Bu vazifani integratsion
darslarda amalga oshirish mumkin. Bundan tashqari, oʻquv yuklamasini
optimallashtirish maqsadga muvofiq. Ko‘p fanli
kompetensiyalarni shakllantirish (masalan: matematik savodxonlik + texnologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
30
tafakkur + til ko‘nikmalari). Integratsiyalashgan fanlarda o‘qitish shakllari judayam
koʻp Boshlang‘ich ta’limda integratsiya quyidagi shakllarda namoyon bo‘lishi
mumkin.
1.Mavzuli integratsiya: Bir nechta fanlar bitta umumiy mavzu asosida
uyg‘unlashtiriladi. Masalan: “Oltin kuz” mavzusi atrofida tabiatshunoslik, adabiyot
o‘qish, rasm va mehnat darslari uyg‘unlashtiriladi. Matematika va jismoniy tarbiya
fanlarini estafetali musobaqalar bilan birlashtirib integratsiya qilish mumkin. Masalan:
Karra jadvalini oson õrganish tezroq va qiziqarli tarzda oʻtkazish uchun 2 ta
oʻquvchini chiqarib karra jadvalidan savol javob qilib belgilangan joyga kim birinchi
yetib kelish musobaqasini oʻtkazsak boʻladi. Bu integratisiyalangan dars karra
jadvalini õquvchilar ongida esda qolarli boʻlishiga va oson oʻrganishlariga yordam
beradi.
2.Faoliyatli integratsiya: O‘quvchilar mustaqil loyihalar orqali turli fanlardan
foydalanadi. Masalan, “O‘zbekiston bo‘yicha sayohat” loyihasi geografiya,
matematika, texnologiya
va ona tili fanlarini qamrab olishi mumkin.
3. Kompetensiyaviy integratsiya: Asosiy ta’lim kompetensiyalarini shakllantirishga
yo‘naltirilgan darslar tashkil etiladi. Bunda integratsiyaning afzalliklari yaxshi samara
beradi.
O‘quvchilarda fanlararo bog‘liqlikni anglash shakllanadi.
Yaxlit dunyoqarash va tanqidiy fikrlash rivojlanadi.O‘quv jarayonining
samaradorligi
ortadi.Fanlarga
qiziqish
kuchayadi.Dars
jarayonida
zerikish
kuzatilmaydi. O‘qituvchi uchun darsni boyitish imkoniyati yaratiladi. Masalan, Amaliy
misol: integrallashgan dars modeli.
Mavzu: “O‘zbekiston tabiati”.
Fanlar: Ona tili, tabiatshunoslik, texnologiya, rasm. Dars shakli: loyiha asosida
integratsiyalashgan dars.
Faoliyatlar: Matnga asoslangan o‘qish va tahlil (ona tili).
Hududlarning relyefi va hayvonot dunyosini o‘rganish (tabiatshunoslik).
Xarita chizish, kollej (rasm, texnologiya).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
31
Prezentatsiya tayyorlash. Bu jarayondagi barcha ishlar integratsiyalashgan dars
jarayonining samarali oʻtishini taʼminlaydi. Yuqoridagi amaliy misollar orqali berilgan
loyihalar integratsiyalashgan axborot texnologiyalariga ham misol boʻla oladi.
Finlandiya, Singapur va Kanada kabi rivojlangan ta’lim tizimlarida fanlar
integratsiyasi asosiy yondashuv sifatida tan olingan. Ular o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashi, loyiha asosida ishlashi va kompetensiyalarni rivojlantirishga katta e’tibor
qaratadi. O‘zbekiston ta’lim tizimi ham bu borada yangi o‘quv dasturlar, metodik
qo‘llanmalar asosida bosqichma-bosqich yangilanmoqda. Yaqin yillardan buyon
Oʻzbekiston taʼlim tizimiga koʻpgina oʻzgartirishlar kiritilmoqda. Integratsiyalashgan
talim ham xorijiy davlatlar orqali kirib kelgan.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’limda fanlar integratsiyasi ta’lim samaradorligini oshirish,
o‘quvchilarda chuqur, hayotga yaqin bilimlar shakllantirish, kompetensiyalarni
rivojlantirish uchun muhim vositadir. Uni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
o‘qituvchilarning malakasini oshirish, darsliklarni moslashtirish, metodik
yondashuvlarni takomillashtirish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abdullayeva S. "Innovatsion ta'lim texnologiyalari", Toshkent, 2020. 2.Karimov A.
"Integratsiyalashgan o‘qitish metodikasi", Samarqand, 2021. 3. Vygotskiy L.S.
"Pedagogik psixologiya", Moskva, 2005.
4. Dewey J. "Experience and Education", New York, 1938. UNESCO report on
education for sustainable development, 2020. Shodmonov Yo.G'. "Ta'limda
zamonaviy metodlar", Toshkent, 2019.
5. .R. Mavlyanova, N. Raxmanqulova "Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi innovatsiya
va integratsiya integratsiya" Toshkent "Voris-nashriyot" 2013.
Anvarovna, Umarova Dilafruz. "INTEGRATSIYALASHGAN TA'LIMDA O'YIN
TEXNOLOGIYALARI."
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE TEUmarova,
6. Dilafruz Anvarovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF SOCIO-
EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
32
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES." Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal 5.03 (2024): 394-403.SOLUTIONS 1.2 (2024): 23-
25.
7.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJTIMOIY
USTANOVKALARNI
RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYASI."
TADQIQOTLAR 31.4 (2024): 3-6.
8.Umarova, Dilafruz Anvarovna. "BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA TEXNOLOGIK
TA’LIM
JARAYONIDA
O
‘QUVCHILARNI
IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH."
GOLDEN
BRAIN 1.30 (2023): 46-49.
