MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
10
REAKTIV QUVVATNI BOSHQARISH TEXNOLOGIYALARI
Qarshi davlat texnika universiteti Stajyor o‘qituvchi
Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva
muhabbatbobokulova820@gmail.com
Annotatsiya:Mazkur maqolada elektroenergetika tizimlarida reaktiv quvvatni
boshqarish masalasi tahlil qilinadi. Reaktiv quvvatning paydo bo‘lish sabablari, uni
kamaytirish va kompensatsiya qilish texnologiyalari, zamonaviy uskunalar (masalan,
STATCOM, SVC, UPFC, kondensatorlar, sinxron kompensatorlar), ular yordamida
quvvat sifati va tizim barqarorligini oshirish yo‘llari keng yoritilgan. Shuningdek,
raqamli boshqaruv tizimlari va sun’iy intellektning bu sohadagi qo‘llanilishi, ilmiy
manbalar asosida adabiyotlar sharxi berilgan.
Kalit so‘zlar. reaktiv quvvat, kompensatsiya, STATCOM, SVC, sinxron
kompensator, FACTS, elektr energiya tizimi, kuchlanish barqarorligi, quvvat
elektronika, energiya samaradorligi, raqamli tarmoqlar, sun’iy intellect.
Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы управления
реактивной мощностью в электроэнергетических системах. Освещаются
причины возникновения реактивной мощности, технологии её снижения и
компенсации, а также современные устройства (например, STATCOM, SVC,
UPFC, конденсаторы, синхронные компенсаторы), с помощью которых
улучшается качество электроэнергии и повышается устойчивость системы.
Кроме того, рассматривается применение цифровых систем управления и
искусственного интеллекта в данной области, а также приведён обзор научной
литературы.
Ключевые слова: реактивная мощность, компенсация, STATCOM, SVC,
синхронный компенсатор, FACTS, система электроснабжения, устойчивость
напряжения, силовая электроника, энергоэффективность, цифровые сети,
искусственный интеллект
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
11
Abstract: This article analyzes the issue of reactive power control in power
systems. It covers the causes of reactive power, technologies for its reduction and
compensation, and modern devices (such as STATCOM, SVC, UPFC, capacitors,
synchronous compensators) that help improve power quality and system stability. In
addition, the use of digital control systems and artificial intelligence in this field is
discussed, along with a review of scientific literature.
Keywords: reactive power, compensation, STATCOM, SVC, synchronous
compensator, FACTS, power system, voltage stability, power electronics, energy
efficiency, digital networks, artificial intelligence
Kirish
Reaktiv quvvatni kompensatsiyalashning zamonaviy texnologiyalari va
usullari energiya tizimlarining samaradorligini oshirishda katta rol o‘ynaydi. Ushbu
usullarni qo‘llash orqali tarmoqlarda ortiqcha energiya sarfini kamaytirish, tizimni
ishonchli va barqaror ishlashini ta’minlash, shuningdek, ekologik ta’sirni
minimallashtirish mumkin. Hozirgi kunda reaktiv quvvatni kompensatsiyalash uchun
turli metodlar ishlab chiqilgan, jumladan, statik va dinamik kompensatsiya tizimlari,
kondensatorli va induktiv kompensatsiya usullari, avtomatik boshqarish tizimlari.
Ushbu texnologiyalar energiya tizimlarining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi
va energiya tarmog‘ining ishlashini yaxshilaydi.
Reaktiv quvvat — elektr energiya tizimlarida kuchlanish va tok orasidagi faza
burchagi mavjud bo‘lganda hosil bo‘ladigan quvvat turi bo‘lib, u foydali ish
bajarmaydi, biroq elektr uskunalarning ishlashi uchun zarurdir. Bu quvvat liniyalarda
oqib, energiya yo‘qotishlariga, kuchlanish pasayishiga olib keladi. Shuning uchun uni
boshqarish orqali tizim ishonchliligini, barqarorligini va samaradorligini oshirish
mumkin. Hozirgi kunda reaktiv quvvatni boshqarish elektroenergetika tarmoqlarining
ajralmas bo‘lagi hisoblanadi va bu yo‘nalishda turli texnologiyalar ishlab chiqilgan.
Reaktiv quvvatning manbalari va ta’siri
Reaktiv quvvatning asosiy manbalari induktiv va sig‘imli xarakterga ega
bo‘lgan yuklardir. Elektr dvigatellar, transformatorlar, uzun kabel liniyalari hamda
kompensatsiyalovchi qurilmalar tizimda reaktiv quvvatning hosil bo‘lishiga olib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
12
keladi. Reaktiv quvvat kuchlanish darajasini pasaytiradi, aktiv quvvat tashishni
cheklaydi va tizim elementlarini haddan tashqari yuklaydi. Bu esa elektr tarmog‘ining
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Reaktiv Quvvat Formulasi:
Reaktiv quvvatning miqdori quyidagi formulada ifodalanadi:
Q=V
⋅
I
⋅
sin(φ)
Bu yerda:
Q — reaktiv quvvat (volt-amper reaktiv yoki VAR),
V — kuchlanish (voltda),
I — tok kuchi (amperda),
φ — kuchlanish va tok o'rtasidagi faza farqi (gradus yoki radianlarda).
Reaktiv quvvatni o'lchashda faqatgina tok va kuchlanish o'rtasidagi faza farqi
hisobga olinadi.
Real Quvvat (P) va Reaktiv Quvvat (Q) orasidagi munosabat:
Real quvvat (P)
— tizimda ishlatilayotgan, haqiqiy energiyani ifodalaydi va
formula bilan hisoblanadi:
P=V
⋅
I
⋅
cos(φ)
Yekun quvvat (S)
— tizimning umumiy quvvatini ifodalaydi, ya'ni real va
reaktiv quvvatlarning vektorik yig'indisi:
S=P2+Q2S .
Reaktiv Quvvat Jadvali: Reaktiv quvvatning ta’sirini yaxshiroq tushunish
uchun turli faza farqlari va ularga tegishli quvvatlar haqida jadval tuzish mumkin.
Quyidagi jadvalda faza farqi (φ) ning turli qiymatlari uchun reaktiv
quvvatning qanday o‘zgarishini ko‘rish mumkin.
Faza Farqi (φ) Real Quvvat (P) Reaktiv Quvvat (Q) Yekun Quvvat (S)
0°
P
0
P
30°
P
Q = P * tan(30°)
S = P / cos(30°)
45°
P
Q = P * tan(45°)
S = P / cos(45°)
60°
P
Q = P * tan(60°)
S = P / cos(60°)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
13
Faza Farqi (φ) Real Quvvat (P) Reaktiv Quvvat (Q) Yekun Quvvat (S)
90°
0
Q
S = Q
Jadvalda:
P — real quvvat,
Q — reaktiv quvvat,
S — yekun quvvat,
φ — kuchlanish va tok o‘rtasidagi faza farqi.
Faza farqi 0° bo‘lganda faqat real quvvat mavjud, reaktiv quvvat esa 0 ga teng
bo‘ladi. Faza farqi 90° bo'lsa, faqat reaktiv quvvat mavjud bo'lib, real quvvat 0 bo‘ladi.
Reaktiv quvvatni boshqarish texnologiyalari
-Passiv kompensatsiya usullari: Kondensatorlar induktiv yuklarning reaktiv
quvvatini kompensatsiya qilish uchun ishlatiladi. Shuningdek, reaktorlar sig‘imli
yuklarda ishlatiladi. Bu qurilmalar arzon va samarali, biroq yukning o‘zgarishiga
avtomatik moslasha olmaydi.
- Aktiv kompensatsiya usullari: Sinxron kompensatorlar — sinxron mashinalar
yordamida reaktiv quvvat ishlab chiqaruvchi va iste’mol qiluvchi manbalar. Ular
tizimdagi kuchlanish va quvvat oqimlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Ularning
asosiy afzalligi — keng boshqaruv diapazoniga ega.
- FACTS texnologiyalari:STATCOM — kuchli yarim o‘tkazgich elementlari
asosida qurilgan aktiv kompensator bo‘lib, u o‘zgaruvchan sharoitlarda kuchlanishni
barqarorlashtiradi. SVC — o‘zgaruvchan yuklarga moslashuvchi shunt kompensator
bo‘lib, tizimni dinamik boshqaradi. UPFC esa aktiv va reaktiv quvvat oqimini
birgalikda boshqaradi.
- Raqamli boshqaruv va sun’iy intellekt:Bugungi kunda raqamli boshqaruv
tizimlari orqali reaktiv quvvat avtomatik ravishda optimallashtirilmoqda. Smart Grid
texnologiyalari va AI algoritmlari yordamida tizim holatini real vaqtda monitoring
qilish va optimal boshqaruv qarorlarini qabul qilish mumkin.
Reaktiv quvvatni boshqarish usullari
1.
Statik kompensatsiya uskunalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
14
Kondensator banklari – induktiv yuklamalar hosil qiladigan reaktiv quvvatni
kompensatsiya qilish uchun keng qo‘llaniladi.
Reaktorlar – haddan tashqari sig‘imli yuklamalar bilan ishlashda foydali.
Avtomatik kuchlanish regulyatorlari – kuchlanishni barqarorlashtirish orqali
reaktiv quvvat taqsimotini optimallashtiradi.
2.
Sinxron kompensatorlar.
Sinxron mashinalar asosida ishlaydi. Ular o‘zgaruvchan yuk sharoitlarida
yaxshi moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Ishlash qimmatroq bo‘lsa-da, katta quvvat
tizimlarida foydalidir.
3.
Zamonaviy elektron boshqaruv texnologiyalari
SVC (Static Var Compensator) – kuchli yarim o‘tkazgichli elementlar
yordamida yukka qarab reaktiv quvvatni avtomatik tarzda boshqaradi.
STATCOM (Static Synchronous Compensator) – quvvat elektronikasining eng
ilg‘or ko‘rinishi bo‘lib, tez javob berish xususiyatiga ega. U kuchlanish barqarorligini
yuqori darajada ta’minlaydi.
UPFC (Unified Power Flow Controller) – faqat reaktiv emas, balki aktiv quvvat
oqimini ham boshqarish imkonini beradi.
Amaliy qo‘llanilish holatlari
Sanoat korxonalarida yuqori quvvatli elektromexanik uskunalar mavjudligi
sababli reaktiv quvvat miqdori yuqori bo‘ladi. Bu holatda avtomatik kondensator
banklari yoki STATCOM qurilmalari ishlatiladi.Elektr energiyasi uzatish tarmoqlarida
kuchlanishni barqarorlashtirish uchun yuqori kuchlanishli liniyalarga SVC yoki
sinxron kompensatorlar o‘rnatiladi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarida (shamol
va quyosh) STATCOM va UPFC orqali kuchlanish sathining barqarorligi
ta’minlanadi.
Qisqacha xulosa
Reaktiv quvvatni boshqarish — zamonaviy elektroenergetika tizimining
ajralmas qismi. Kompensatsiya usullarining to‘g‘ri tanlanishi nafaqat tizim
barqarorligi, balki energiya tejashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. FACTS
texnologiyalarining keng joriy etilishi va sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
15
boshqaruv tizimlari ushbu sohaga yangi ufqlar ochmoqda. Kelajakda raqamli
tarmoqlar va aqlli energiya tizimlari asosida reaktiv quvvatni boshqarish yanada
samaraliroq bo‘ladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
Kundur, P. (1994). Power System Stability and Control. McGraw-Hill – elektr
tizimlaridagi kuchlanish va quvvat barqarorligi haqida chuqur tahlil.
2. Hingorani, N. G., & Gyugyi, L. (2000). Understanding FACTS. IEEE Press –
FACTS texnologiyalarining nazariyasi va amaliyoti bayon qilingan.
3. IEEE Std 1036-2010 – Shunt kondensatorlardan foydalanish bo‘yicha xalqaro
standartlar.
4. Bollen, M. H. J., & Hassan, F. (2011). Integration of Distributed Generation in the
Power System – qayta tiklanuvchi manbalar bilan bog‘liq reaktiv quvvat masalalari.
5. CIGRE Brochures – global tajriba va texnologik yechimlar sharhi.
6. Slootweg, J.G., Kling, W.L. (2003). The impact of distributed generation on power
system operation – tarqoq generatsiya va uning reaktiv quvvatga ta’siri.
7. IEEE Transactions on Power Systems – ushbu jurnalning ko‘plab maqolalarida
STATCOM, SVC va UPFC qurilmalari bo‘yicha tajriba natijalari e’lon qilingan.
8.
Muxammadov, A. (2016).
Elektr energiya tizimlarida reaktiv quvvatni
kompensatsiyalashning asosiy metodlari
.
Toshkent: Fan va texnologiya.
9
. Jumaniyazov, D., & Yusupov, B. (2018).
Kondensatorli kompensatsiya tizimlari va
ularning energiya samaradorligiga ta’siri
.
Energetika jurnali, 32(5), 89-97.
10.
Qayumov, N. (2020).
Dinamik kompensatsiya tizimlari va ularning samaradorligi
.
Elektr texnikasi va energiya tizimlari, 44(3), 112-121.
11.
Ismoilov, Sh., & Zokirov, I. (2019).
Avtomatik boshqaruv tizimlari orqali reaktiv
quvvatni optimallashtirish
.
Elektr energetikasi va avtomatizatsiya, 37(2), 58-65.
12.
Iskandarov, R. (2017).
Reaktiv quvvatni kompensatsiyalashda ekologik va
iqtisodiy samaradorlik
.
Energiya va tabiiy resurslar, 25(1), 123-130.
