MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
371
YETTI YOSHLI BOLALARDA KUZATILADIGAN KRIZISLARNING
SABABLARI VA ULARNI BARTARAF ETISH USULLARI
Xasanova Madinabonu Soyibjon qizi
Andijon Davlat Pedagogika Instituti Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
2-bosqich talabasi
Annotatsiya: Yetti yoshli bolalarda o’sish jarayonida krizislar yuzaga keladi.
Sabablari ichki va tashqi o’zgarishlar bilan bog’liq. Ushbu maqola bolalardagi
krizislarning sabablari va va ularni bartaraf etish usullarini ko’rib chiqadi,hamda ota-
onalarga va tarbiyachilar uchun tavsiyalar beradi.
Kalit so’zlar: Yetti yoshli bolalar,rivojlanish krizisi,psixologik o’zgarishlar,
adabtatsiya jarayoni
Аннотация: Семилетние дети переживают кризисы роста. Причины
связаны с внутренними и внешними изменениями. В статье рассматриваются
причины возникновения кризисов у детей и пути их преодоления, а также
даются рекомендации для родителей и лиц, осуществляющих уход.
Ключевые слова:
Дети семи лет, кризис развития, психологические
изменения, процесс адаптации.
Abstract: Seven-year-old children experience growth crises. The reasons are
related to internal and external changes. The article examines the causes of crises in
children and ways to overcome them, and also provides recommendations for parents
and caregivers.
Keywords: Seven-years-old children, developmental crisis, psychological
changes, adabtation process.
Har bir bolaning shaxs sifatida shakllanishida muayyan davriy bosqichlar
mavjud bo’lib, ulardan biri-yetti yoshdagi o’tish davridir. Bu yoshda bola endi
maktabga qadam qo’yadi,ijtimoiy muhit o’zgaradi, mas’uliyat, talab va intizomga
bo’lgan qarashlar shakllana boshlaydi. Aynan shu o’zgarishlar fonida bola psixologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
372
jihatdan ichki ziddiyatlarga, ya’ni krizislarga duch keladi. Yetti yoshdagi krizis
bolaning rivojida muhim burilish nuqtasi bo’lib,bu davrda to’g’ri yondashuv bo’lmasa,
bola salbiy xulq-atvor shakllanishi, o’qishga, o’z-o’zini baxolashga nisbatan noto’g’ri
qarashlar paydo bo’lishi mumkin. Shu sababli, ushbu maqolada yetti yoshli bolalarda
kuzatiladigan krizislarning sabablari va ularni bartaraf etish usullari haqida so’z
yuritiladi.
Maqola mavzusining mazmunidan kelib chiqib, yetti yoshli bolalarda
kuzatiladigan krizis holatlarini chuqurroq tahlil qilish maqsadida, avvalo ushbu yosh
davrining psixologik va jismoniy xususiyatlariga e’tibor qaratish zarur.
Hayotning yettinchi yilida bolaning rivojlanishidagi juda muhim integral
davrning davomi bo’lib,u besh yoshda boshlanadi va yeti yoshda tugaydi. Yettinchi
yilda besh yoshda paydo bo’lgan yangi aqliy shakllanishlar davom etmoqda. Shu bilan
birga, bu shakllanishlarning yanada yangi yo’nalishlari va rivojlanish uchun psixologik
sharoit yaratadi. Olti yoshdan tana faol ravishda yetuklashadi. Bolaning vazni oyiga
200 grammga, bo’yi 0,5sm ga oshadi, tana nisbatan o’zgaradi. 7 yoshli bolaning
o’rtacha bo’yi 113-122sm, o’rtacha vazni 21-25 kg. Miya sohasi deyarli kattalarnili
kabi shakllanadi. Ossifikatsiya jarayonlari davom etmoqda, ammo umurtqa
pog’onasihali ham beqaror. Katta va ayniqsa kichik mushaklar rivojlanmoqda. Qo’l
mushaklarining koordinatsiyasi jadal rivojlanadi. Umumiy jismoniy rivojlanish
bolaning nozik motorika ko’nikmalarini rivojlantirish bilan chambarchas bog’liq.
Barmoqlarni o’rgatish-bu bolaning aql-zakovatini oshirish,nutqni rivojlantirish va
yozishga tayyorgarlik ko’rish vositasi. Shaxsiy rivojlanish ongdagi o’zgarishlar ichki
harakat rejasi deb ataladigan narsaning paydo bo’lishi bilan tavsiflanadi-nafaqat visual
tarzda, balki ongdagi turli g’oyalar bilan ishlash qobiliyatidir.[1,136-137] Bundan
tashqari yeti yoshli bola shaxsiyati yanada barqarorlashadi va “men” tushunchasi ancha
chuqurlashadi. Bu yoshda bola o’zini mustaqil inson sifatida anglay boshlaydi-u endi
faqat o’yinda yoki harakatda emas, balki ichki dunyosida ham o’ziga xos bo’lgan fikr
va his-tuyg’ular borligini tushunadi. U o’zini boshqa odamlardan ajrata oladi, o’z
qobiliyatlari, kamchiliklari va kuchli jihatlari haqida fikr yuritadi. Bu esa o’z-o’zini
baxolash, o’ziga nisbatan ijobiy yoki salbiy munosabat shakllanishiga olib keladi. Shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
373
bilan birga, bola o’zgalar fikrigaham e’tibor bera boshlaydi-ya’ni “men qandayman?”
savoli bilan bir qatorda “boshqalar meni qanday ko’radi?” degan savol ham paydo
bo’ladi. Bu o’z navbatida bolaning o’zini tutishiga, o’ziga ishonchiga va ijtimoiy
muomalasiga sezilarli ta’sir qiladi. ”Men” tushunchasining shakllanishi bolaning
shaxsiy qarorlar qabul qilishiga, javobgarlikni tushunishiga ham zamin yaratadi.
“Men” tushunchasi kuchaygani sayin,u o’zini avvalgidan ko’ra mustaqilroq his
eta boshlaydi. Bu ichki o’zgarishlar bolaning tashqi xulq-atvorida ham namoyon
bo’ladi. Bola endi ota-ona yoki kattalarning aytkanini so’zsiz bajarishga harakat
qilmaydi, balki ularning talablariga nisbatan tanqidiy qarash, savollar berish yoki
qarsgilik ko’rsatish holatlari ko’payadi. Bu holat yeti yosh krizisining asosiy
belgilaridan biri. Bola o’zining ichki dunyosini, qarashlari va shaxsiy fikrini himoya
qilishga intiladi. Uning xatti-harakatlarida keskinlik, o’zgaruvchanlik, ba’zida esa
isyonkorlik ko’zga tashlanadi. Bu davrda hissiyotlari chuqurlashadi, u o’z holatini
atrofdagilarga tushuntirishga harakat qiladi, lekin bu har doim ham muvaffaqiyatli
chiqmaydi. Natijada, bola o’zini tushunilmagan his qilishi, norozilik bildirishi
mumkin. Bu inqiroz davrining yana bir muhim jihati-bolaning ichki va tashqi hayoti
o’rtasida tafovut yuzaga keladi. U ichki dunyosida mustaqil bo’lishni xohlaydi, biroq
tashqi
muhit-oila,maktab,
jamiyat-hali
undan
ko’proq
itoatkorlik
va
moslashuvchanlikni kutadi, natijada bolaning ichki va tashqi dunyosi o’rtasida
ziddiyatlar yuzaga keladi. Bu borada Erik Erikson o’zining rivojlanish nazariyasida,
aynan 7 yoshda bolalar ishonch va mustahkamlik bosqichidan ijtimoiy
moslashuvchanlik bosqichiga o’tishga harakat qiladi, ammo ijtimoiy tizimdan
kelayotgan talablar bu jarayonni qiyinlashtiradi[2] degan. Shuningdek, Lev Vygotskiy
ham bolaning ijtimoiy o’rganish jarayonida tashqi muhitning ta’sirini va muvozanatni
topish zarurligini ta’kidlagan.[3]
Endi maqolaning asosiy maqsadiga o’tsak, Yetti yoshli bolalarda kuzatiladigan
krizisni qanday bartaraf etish mumkin? Birinchi navbatda boladagi empatiyaga e’tibor
qaratish kerak. Empatiya-bu boshqalar hissiyotlarini tushunish va ularni o’z his
tuyg’ulari bilan bog’liq ravishda javob berish qobiliyatidir. Bola o’z tashvishlarini
ifoda etishning qiyinligini his qilishi mumkin. Empatiya orqali ota-onalar va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
374
o’qituvchilar bolaning xis-tuyg’ularini tushunib, ularni qo’llab-quvvatlaydilar. Misol
uchun, agar bola o’zini yolg’iz yoki tushunilmayotgan his qilsa, empatiya ko’rsatish
orqali katta yoshdagilar uni tasavvur qilishga va uning holatini anglashga harakat
qilishadi, bu esa bolaga tinchlik va ishonch beradi. So’ng bolaning hissiyotlarini ifoda
etishga imkoniyat berish kerak, bunda bola o’zini yaxshiroq tushunadi va o’zining
hissiy holatini boshqarish uchun zarur bo’lgan vositalarini o’rganadi. Bola uchun o’zini
ifoda etishning bir necha yo’llari mavjud. Birinchidan, ijodiy faoliyatlar-rasm
chizish,musiqa eshitish yoki musiqa asboblarida o’ynash,hikoyalar yozish-bolaga o’z
hissiyotlarini tashqi dunyo bilan bo’lishish imkonini beradi.Ikkinchidan, o’yin- bu bola
uchun juda muhim ifoda etish usulidir. Bolalar ko’pincha o’z hissiyotlarini o’ynash
orqali ifoda etadilar.Bundan tashqari, bola o’zini ifodaetish uchun tashqi ko’rinishdan
foydalanish mumkin. Masalan, bolaga o’z kiyimlarini tanlash yoki o’zi xohlagan
faoliyat bilan shug’ullanishiga ruxsat berish mumkin.
Bulardan tashqari bu inqirozni bartaraf etishda pedagoglarning o’rni ham katta
ahamiyatga ega. Bu holatda pedagog bola bilan empatiya holatida ota-onalar bilan teng
muloqot qilish kerak. Chunki ko’p hollarda bola o’z his-tuyg’ularini ota-onalarga
emas, balki tarbiyachi va pedagoglarga aytadi. Shuning uchun pedagoglar bolaga o’zini
anglashda yordam berish, uning ichki muammolarini tushunish va o’zini erkin ifoda
etish imkoniyatlarini yaratishda katta rol o’ynaydi.[4] Bu usulni eng asosiy foyda
beradigan tomoni bola nafaqat krizis davridan halos beradi, balki u yangi muhit va o’z
tengdoshlari orasida tezroq o’z o’rnini topadi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, 7 yoshdagi bolalar rivojlanishning o’ziga xos
davrini boshdan kechirmoqda, bu davrda o’z xissiyotlari va jamiyatdan kutgan talablar
o’rtasida ziddiyatlarga duch keladilar. Bu krizislarning sababi bola o’zini anglash va
ijtimoiy rollarga moslashishda yuzaga keladigan qiyinchiliklar bilan bog’liq. Ota-
onalar va pedagoglar bu jarayonda bolaga to’g’ri yo’naltirishlar, qo’llab-quvvatlash va
o’zini ifoda etish imkoniyatlarini yaratish orqali krizislarni yengishga yordam beradi.
Xavfsiz muhit yaratish, bolaga xis-tuyg’ularini tushunishga yordam berish va ijtimoiy
ko’nikmalarni rivojlantirish muhimdir. Shuningdek, ota-ona va pedagoglar bolaning
yangi ijtimoiy rollarga moslashishini qo’llab-quvvatlashlari kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
375
FOYDALANILGAN ADABIYOT:
1)Tadqiqotlar.uz
2)Erikson,E.H.Childhood and Society.W.W.Norton &Company,1950.
3)Vygotskiy,L.S. Thought and Language.MIT Press,1986.
4)Xasanov.M. “Pedagogik yondashuvlar va ta’lim metodlari”,Ta’lim va rivojlanish
jurnali,2023
