MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
365
TA’LIM JARAYONLARIDA INNOVATSION INTERFAOL
USULLARDAN FOYDALANISH
Ismoilova Gulzoraxon Xasanjon qizi
Bobojonova Jannatoy Ravshanjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy taʼlim tizimida innovatsion
interfaol usullarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Interfaol metodlarning nazariy
asoslari, ularning turlari, afzalliklari hamda amaliy qo‘llanishi haqida batafsil
maʼlumotlar berilgan. Shuningdek, maktab va oliy taʼlim muassasalarida bu
yondashuvlarning qo‘llanishi, o‘quvchilarning faolligini oshirishdagi roli va bu
yo‘nalishda yuzaga keladigan muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Innovatsion taʼlim, interfaol metod, o‘qitish texnologiyalari,
o‘quvchi faolligi, zamonaviy pedagogika, taʼlim tizimi, raqamli vositalar.
Kirish
O‘zbekistonda “Ta’lim tog‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy
dasturi”, “Maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy Dasturi”ni ta’lim
jarayoniga tatbiq etish bilan ta’limda sifat va samaradorlikka erishish va shu orqali
modernizatsiya qilingan ta’lim standartlarini to‘liq bajarilishini ta’minlash dolzarb
muammolardan biridir. (3.15b)
2017-2021 yillarga mo‘ljallangan “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘ yicha Harakatlar strategiyasi”, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Pedagog kadrlarni tayyorlash, xalq ta’limi xodimlarini qayta
tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarorida pedagog xodimlarini qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish ta‟lim tizimi oldida turgan
dolzarb masala sifatida belgilab o‟tilgan.(1.10b )
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
366
XXI asrda taʼlim jarayoni tubdan o‘zgarib, anʼanaviy yondashuvlar o‘rnini
innovatsion, interfaol usullar egallamoqda. Global raqobat sharoitida har bir davlatning
taraqqiyoti ko‘p jihatdan uning taʼlim tizimiga bog‘liq. Shu sababli, taʼlim sohasida
yangicha yondashuvlar, ilg‘or pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada aynan ana shunday innovatsion interfaol usullar,
ularning taʼlim samaradorligini oshirishdagi o‘rni, afzalliklari hamda ularni amaliyotga
tatbiq etish yo‘llari haqida so‘z yuritiladi.
Innovatsion taʼlim va uning mohiyati – bu anʼanaviy o‘qitish usullaridan farqli
ravishda, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, ilg‘or tajribalar va axborot-
kommunikatsiya vositalari asosida qurilgan taʼlim jarayonidir. Bunda o‘quvchi faqat
bilimni oluvchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida jarayonning muhim bo‘g‘iniga
aylanadi. Innovatsion yondashuvlar orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tahlil qilish,
qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish kabi ko‘nikmalar shakllanadi.
Zamonaviy taʼlimda innovatsionlik – bu yangilik kiritish, o‘zgarishlar yaratish,
doimiy takomillashuvdir. Innovatsion taʼlim metodlari o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida
teng hamkorlikni yo‘lga qo‘yadi, o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini ochadi va
motivatsiyasini oshiradi.
Interfaol usullar – bu o‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirok etishiga
asoslangan pedagogik yondashuvlardir. Bu usullar asosida kommunikativlik,
hamkorlikda ishlash, savol-javob, fikr almashish, amaliy topshiriqlarni bajarish kabi
faoliyatlar yotadi. Interfaol metodlar kognitiv, affektiv va psixomotor sohalarni
birlashtiradi. Yaʼni, bilim olish (kognitiv), hissiy munosabat (affektiv) va amaliy
harakat (psixomotor) birgalikda rivojlanadi.
Didaktik nuqtai nazardan interfaol usullar quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
O‘quvchi shaxsining faol ishtiroki;
O‘z fikrini erkin ifodalashga imkoniyat;
Muammo asosida o‘rganish;
Hamkorlikda ishlash;
Refleksiya va tahlil.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
367
Innovatsion interfaol usullar turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Eng keng
tarqalganlari quyidagilardir:
“Aqliy hujum” (Brainstorming): O‘quvchilarning fikrlarini erkin ifodalashi
orqali muammoni hal etish.
“Klaster usuli”: Bitta mavzuni markazga olib, unga aloqador tushunchalarni
atrofga joylashtirish orqali mavzuni kengaytirish.
Rol o‘ynash (Rol’li o‘yinlar): O‘quvchilar turli obrazlarga kirib, real hayotiy
vaziyatlarni sahnalashtiradi.
Debatlar: Ikkita yoki undan ortiq guruh muayyan mavzu bo‘yicha fikr
almashadi.
“Fishbone” diagrammasi: Muammo sabablarini tahlil qilish uchun grafik
metod.
“INSERT” texnologiyasi: Matn ustida ishlash orqali o‘quvchining o‘z fikrini
bildirishga yo‘naltiriladi.
Jigsaw (Pazl usuli): Har bir guruh bir bo‘lak materialni o‘rganadi va so‘ng uni
birlashtirib, umumiy tushunchani hosil qiladi.
Bu usullar o‘quvchilarning faolligini oshirish bilan birga, darsni jonlantiradi,
ijodiy fikrlashga undaydi.
Zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘qitish. Raqamli texnologiyalar
taraqqiyoti taʼlim sohasini tubdan o‘zgartirdi. Kompyuterlar, planshetlar, interaktiv
doskalar, virtual sinflar va sunʼiy intellekt asosidagi platformalar – bularning barchasi
innovatsion taʼlim vositalaridir. Bugungi kunda quyidagi texnologiyalar interfaol
taʼlimda keng qo‘llanilmoqda:
Google Classroom, Moodle, Zoom – masofaviy taʼlim platformalari;
Kahoot!, Quizizz, Mentimeter – interaktiv test va so‘rovlar uchun vositalar;
Prezi, Canva – taqdimot va vizual materiallar tayyorlash uchun;
AI-assistentlar – o‘quvchilarga individual yondashuvni taʼminlash uchun.
Bu vositalar o‘qitish jarayonini yanada samarali, qiziqarli va moslashuvchan
qiladi. Interfaol metodlarning afzalliklari
Innovatsion interfaol usullarning bir qator muhim afzalliklari mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
368
O‘quvchining faolligini oshiradi – ular bilimni tayyor shaklda emas, balki faol
izlanish orqali oladi;
Ijodkorlikni rivojlantiradi – har bir vazifaga noyob yondashuv talab etiladi;
Kollektivda ishlash ko‘nikmasini shakllantiradi – guruhli ish orqali muloqot
madaniyati ortadi;
Kuchli motivatsiya hosil qiladi – darslar jonli, qiziqarli bo‘lgani sababli
ishtirokchilar mehr bilan qatnashadi;
Tanqidiy fikrlashni shakllantiradi – muammoli vazifalar orqali fikrlash
chuqurlashadi.
Maktab va OTM tajribalari. O‘zbekistonning ko‘plab umumiy o‘rta maktablari
va oliy taʼlim muassasalarida interfaol metodlar muvaffaqiyatli tatbiq etilmoqda.
Masalan:
Toshkentdagi baʼzi maktablarda “STEAM” (Science, Technology,
Engineering, Arts, Math) yondashuvi asosida darslar olib borilmoqda;
Universitetlarda kredit-modul tizimi asosida “problem-based learning”
(muammo asosida o‘qitish) joriy qilinmoqda;
Ijodiy fanlarda “proyektli taʼlim” keng qo‘llanilib, o‘quvchilarning yakka va
jamoaviy ishlariga eʼtibor qaratilmoqda.
Bu tajribalar ko‘rsatadiki, interfaol yondashuv o‘quvchilarning faolligini
oshiradi va natijadorlikni taʼminlaydi.
O‘quvchilarning faolligini oshirishda interfaol yondashuvlar
Faol o‘quvchi – bu muvaffaqiyatli taʼlim garovidir. Interfaol metodlar aynan
o‘quvchini dars markaziga olib chiqadi. Misol uchun:
Savol-javob va munozara asosida o‘tkazilgan darslar o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyatini oshiradi;
Guruhli ishlar orqali liderlik va hamkorlik ko‘nikmalari shakllanadi;
O‘yinli mashg‘ulotlar esa darsga qiziqishni kuchaytiradi.
Shunday qilib, interfaol usullar o‘quvchini faqat biluvchi emas, balki mustaqil
fikrlovchi va faol shaxs sifatida tarbiyalaydi.
Innovatsion yondashuvlarni joriy etishdagi muammolar va yechimlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
369
Amaliyotda innovatsion interfaol usullarni joriy qilishda baʼzi muammolar
uchraydi:
O‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi yetarli emasligi;
Texnik vositalarning yetishmasligi;
Ota-onalarning anʼanaviy yondashuvlarga bog‘lanib qolganligi;
Vaqt yetishmovchiligi va sinfdagi o‘quvchilar sonining ko‘pligi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagilar muhim:
O‘qituvchilar uchun doimiy malaka oshirish kurslarini tashkil etish;
Maktablarni zamonaviy texnika bilan taʼminlash;
Ota-onalar bilan tushuntirish ishlari olib borish;
Darslarni optimallashtirish va metodik ko‘makni kuchaytirish.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, innovatsion interfaol metodlar zamonaviy taʼlimning
ajralmas qismiga aylangan. Ular taʼlim jarayonini yanada samarali, jonli va o‘quvchiga
yo‘naltirilgan qiladi. Ushbu usullar orqali o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishi
oshadi, mustaqil fikrlash va ijodkorlik rivojlanadi. Har bir o‘qituvchi darsda kamida
bir interfaol metodni qo‘llashga harakat qilishi, maktablar innovatsion yondashuvlar
uchun zarur sharoit yaratishi, ilg‘or tajribalar ommalashtirilib, boshqa taʼlim
muassasalariga tatbiq etilishi maqsadga muvofiq deya hisoblayman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy tahlil, qat‟iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
– har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak. – T.: “O`zbekiston”. –
2017.– 102b.
2.
Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz.-Toshkent.: “O`zbekiston”. 2017.-488 b.
3.
O‟zbekiston Respublikasining “Ta‟lim to‟g‟risida”gi Qonuni (1997 yil 29
avgustda qabul qilingan / Barkamol avlod – O‟zbekiston taraqqiyotining poydevori. –
T.: O‟zbekiston, 1997.
4.
Rasulov R., To‘xtayeva M. Innovatsion taʼlim texnologiyalari. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
370
5.
Xolmatov N. Interfaol o‘qitish usullari va ularning amaliyotdagi o‘rni. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
6.
Yuldashev U., Karimova G. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. –
Toshkent: NMIU, 2022.
7.
Jonboev N. Zamonaviy dars va interfaol metodlar. – Samarqand, 2019.
8.
Soliyeva M. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va taʼlimda qo‘llanilishi.
– Toshkent, 2023.
9.
UNESCO Report on Innovative Teaching Methods in Central Asia, 2021.
10.
Davlat taʼlim standartlari va o‘quv dasturlari (uzedu.uz, 2024-yil yangilanishi).
11.
www.ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi Taʼlim portali (maqolalar, metodik
qo‘llanmalar).
12.
Tpack.org – Technological Pedagogical Content Knowledge modelining
taʼlimga qo‘llanishi.
