MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
437
BOLA TARBIYASIDA MULOQOTNING O’RNI
Jumayeva Shoira Bobonazarovna
Buxoro viloyati Olot tumani MMTB ga qarashli 18-maktab amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya. Mazkur maqolada bola tarbiyasi jarayonida muloqotning o‘rni
haqida yoritilgan. Farzandlarimizning ilk muloqoti va uning shaxs sifatida
shakllanishidagi asosiy mezon ekanligiga urg‘u berigan. Bolada ishonch tuyg‘usini
shakillantirishda kattalar tamonidan ularni eshitishning pedagagik jihatlari
keltirilgan.
Kalit so‘zlar: muloqot, eshitish, bola, go‘dak, ota-ona, pedagogika.
KIRISH
Insoniyat jamiyatida kishi o‘zining moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish uchun o‘zgalar bilan muloqot qilmasdan yashay olmosligi sir emas. Boshqa
mavjudotlardan farqli o‘laroq, odam zoti o‘zining til va madaniyati bilan oliy
hisoblanadi. Ota-bobolarimizdan qoldan yoqimli tajribalardan biri bu - tili chiqib “gu-
gu”lashni boshlagan jajji bolajonlarga katta ehtimol bilan onalar bolasi “assalom de”
(assalomu aleykom so‘zining yaxshi ma’noda qisqartmasi - onaning tilidan)
iborasining o‘rgatishini o‘ziyoq bu ijtimoiylashishning dastlabki qadamlari
hisoblanadi.
Bola ulg‘aygan sari bu sо‘zning ma’nosi ham о‘z-о‘zidan kengayib boradi.
Oiladagi munosabatlarning kengayishi, ota, ona va bola uchligi munosabatlarining
chuqurlashishi ota-onalarda mehrli munosabatlarning tajriba sifatida shakllanishiga
olib keladi. Ota-ona bilan gо‘dak о‘rtasidagi dastlabki muloqot va mehrli munosabat
“ona bag‘ri” shaklda kechadi, ya’ni gо‘dakni ona dastlab bag‘riga bosishi, qо‘lida tutib
turishi, uni xavfsiz harakatlantirishi kabilar boladagi yaxshi munosabatning yuzaga
kelishini ta’minlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
438
Muhtaram Prezidentimiz SH.M. Mirziyoev oila haqida gapirar ekan “Odam
baxtliman deyishga qanchalik haqqi bor? Agar oilang bilan sen baxtli bo‘lsang,
baxtliman deyishga haqqing bor. Faqat oilam emas, xalqim baxtli bo‘lsa men o‘zimni
baxtli deb bilaman”, - deya ta’kidlashi bizning jamiyatda oilada shaxslararo
munosabatning yuksak ko‘rinish ekanligidan darak.
Zero, dastlabki muloqot va mehrli munosabat, xushmuomalalik gо‘dakning
psixik rivojlanish jarayoniga ijobiy ta’sir qiladi. Salbiy munosabatlar, ya’ni notо‘g‘ri,
qо‘pol munosabatlarning davomiyligi gо‘dakning atrof-muhitga moslashishga
bо‘lgan ehtiyojini qanoatlantirmaydi, bu esa uning psixik rivojlanishiga salbiy ta’sir
qiladi.
Bolaning gо‘daklik chog‘larida yaxshi va kо‘p vaqt davomida qо‘lda olib
yurilishi ularda dadil harakatlanish, ishonch va mehr hislarining shakllanishiga asos
bо‘lishi bilan birga, ularda mehrli munosabatlarning shakllanishiga ta’sir kо‘rsatib,
gо‘dakning jadal hissiy rivojlanishiga imkoniyat yaratadi. Gо‘dakni mustahkam va
kо‘p vaqt qо‘lda olib yurish shaxs shakllanishiga xizmat qiladigan asosiy omillardan
biridir. Bolalar о‘zlarini yetarlicha xavfsiz olib yurilganliklarini eslay olishmaydi,
lekin ularga yetarlicha xavfsiz munosabat bо‘lmasa, bunday harakatlar ularning
xotirasida muhrlanadi va kelajakda buning oqibatlari gо‘dakka о‘z ta’sirini о‘tkazadi.
METODOLOGIYA
Biz bolalik davridagi muloqotni rivojlantirishning eng muhim yo'nalishlarini
ta'kidlashga harakat qilamiz. V.N. Belkina bolalik davridagi muloqotni
rivojlantirishning quyidagi asosiy yo'nalishlarini belgilaydi:
1)
aloqa yo'nalishini bosqichma-bosqich o'zgartirish. Birinchi bir yarim
oyda bolada kattalar bilan muloqot qilish zarurati paydo bo'ladi, lekin muloqotning
tashabbuskori kattalardir, chunki u muloqot holatini yaratadi. Erta yoshda bolaning
o'zi kattalar bilan aloqada tashabbus ko'rsatishni boshlaydi, uning qiziqishlari doirasi
kengayadi. Keyin, o'rtada, kattaroq maktabgacha yoshda, bola o'zi uchun atrofdagi
dunyoning yangi qiziqarli ob'ektini kashf etadi - uning tengdoshi, "bolalar jamiyati"
rivojlanadi, bu bolalarning bir-biri bilan maxsus muloqotini nazarda tutadi. Binobarin,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
439
bolaning muloqotining yo'nalishi ikki tomon bilan tavsiflanadi: bola - kattalar va bola
- bola.
2)
Muloqotga bo'lgan ehtiyojning mazmuni o'zgarib bormoqda, yanada
murakkablashmoqda. M.I. Lisina, ushbu ehtiyojning rivojlanishining quyidagi
bosqichlarini ajratib ko'rsatish kerak: kattalarning e'tibori va xayrixohligida (0 oydan
6 oygacha; hamkorlikda (erta yoshda); bolaning ehtiyojlariga ishonchli munosabatda
(yosh va o'rta) maktabgacha yosh); o'zaro tushunish va empatiyada (katta
maktabgacha yosh).
3)
Muloqot motivlari: kognitiv, biznes va shaxsiy. Kognitiv bo'lganlar
bolaning atrofidagi dunyoga qiziqishi bilan bog'liq bo'lib, bu bolalarning savollarida
aks etadi. Ishbilarmonlik motivlari har qanday faoliyatni amalga oshirishda bolaning
kattalar yoki tengdoshlari bilan hamkorlik qilish holatiga hamroh bo'ladi. Shaxsiy o'sib
borayotgan shaxsning kattalar va tengdoshlarining ichki dunyosiga qiziqishini,
bolaning boshqa shaxsga ijtimoiy guruh vakili sifatida munosabatini tavsiflaydi.
4)
Bola asta-sekin muloqot qilish usullarini o'zlashtiradi. To'g'ridan-to'g'ri
muloqot jarayonida yuz ifodalari va pantomima qo'llaniladi, keyin hayotning uchinchi
yilidan boshlab bola nutqni muloqot vositasi sifatida ishlata boshlaydi. Dastlab u nutq
orqali asosan kattalar bilan muloqot qiladi va faqat maktabgacha yoshdagi ikkinchi
yarmida nutq tengdoshlari bilan asosiy muloqot vositasiga aylanadi. Bolaning turli xil
aloqa vositalarini egallashida etakchi rol kattalarga tegishli.
5)
Hayotning birinchi yillaridanoq bola nafaqat boshqa odamlar bilan
bevosita muloqotga, balki bilvosita muloqotga ham kiradi: kitoblar, televizor, radio.
Shunday qilib, muloqot bolaning aqliy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Muloqot
jarayonida u atrofdagi dunyoning ob'ektlari, hodisalari haqida ma'lumot oladi,
ularning xususiyatlari va funktsiyalari bilan tanishadi. Muloqotda bolaning bilimga
qiziqishi o‘zlashtiriladi. Boshqa odamlar bilan muloqot qilish unga ijtimoiy muhit,
jamiyatdagi xulq-atvor normalari, o‘zining kuchli va zaif tomonlari, atrofdagi dunyoga
boshqalarning qarashlari haqida ko‘p narsalarni o'rganishga imkon beradi. Kattalar va
tengdoshlar bilan muloqot qilish, bola o'z xatti-harakatlarini tartibga solish, faoliyatda
o'zgarishlar qilish, boshqa odamlarning xatti-harakatlarini tuzatishni o'rganadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
440
Muloqot rivojlanadi, maktabgacha yoshdagi bolaning hissiy sohasini shakllantiradi.
O‘ziga xos insoniy his-tuyg'ularning butun doirasi bolaning boshqa odamlar bilan
muloqot qilish sharoitida paydo bo'ladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Sharq va g‘arbiy Yevropaning kо‘pgina mamlakatlarida faoliyat olib
borayotgan mutaxassislar bola rivojlanishi jarayonidagi dastlabki muloqot bir kishi
bilan – odatda onasi bilan bо‘ladigan muloqotni gо‘dakning tо‘laqonli rivojlanishi
uchun ideal deb hisoblashadi.
Shu bilan birga, bu munosabatlar qanchalik muloqotga boy bо‘lsa, bola
shunchalik sog‘lom va о‘ziga ishonch bilan voyaga yetadi. Bola bir yoshga tо‘lgunga
qadar bо‘lgan davr noverbal (sо‘zsiz) muloqot davri bо‘lib, undagi barcha о‘zgarishlar
yaqinlari, ayniqsa, onasi bilan emotsional, bevosita munosabatlarning natijasi sifatida
bora-bora muomalaga til hamda tovushlar bilan bog‘liq belgilar kirib kela boshlaydi.
Agar ota va ona tomonidan kо‘rsatilayotgan g‘amxо‘rlik doimiy va samimiy bо‘lsa,
ya’ni haqiqiy, g‘amxо‘r ona bolasining ayni paytdagi barcha ehtiyojlarini qalban his
qilib, о‘sha zahoti qondirishga harakat qiladi, masalan, chanqasa suv, och qolsa
kо‘krak suti berish kabi ishlarni о‘z vaqtida bajarib boradi.
Bu jarayonda tan – vujud bilan ona-bolaning yaxlitligi о‘ziga xos hissiyot
bо‘lib, u kо‘pincha fanda “xolding” (inglizcha “tutish”, “ushlash”, “tuyush” sо‘zidan
olingan) tajribasidan kelib chiqadi, ya’ni ona о‘z farzandini qо‘lidan ushlab, tanasi
tanasiga tekkanda his qiladigan kechinmalari orqali boladagi о‘zgarishlarni tuyadi, his
qiladi. Gо‘dak bola ham onasini shu qadar yaqin hissiy-emotsional tarzda his qiladiki,
shu sababli u hattoki ma’lum masofadayoq onaning kelayotganligini, yaqinlashgani
va “hozir qо‘liga olishini” bilar ekan. Aynan shu holatni psixologlar gо‘dakdagi
yetakchi faoliyat deb atab, unga juda katta ahamiyat beradilar.
Mutaxassislarning fikricha, “mehrli munosabatlar”i kam bо‘lgan onalarning
shaxsiy muammolari kо‘p bо‘lib, ular bolani qо‘lida ushlaganda ham deyarli hech
nimani his etmaydilar. Ana shunday chaqaloqlarda keyinchalik beixtiyor tarzda rо‘y
beradigan psixik funksiyalar rivojida muayyan muammolarni vujudga keltirishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
441
mumkin, masalan, ixtiyoriy ravishda diqqatni bir narsaga tо‘plash, ixtiyoriy ravishda
u yoki bu narsani eslab qolish, gapirish, mantiqiy fikrlash kabilar.
Gapirish, nutq faoliyati bilan bog‘liq psixik funksiyalar kо‘pincha
sinxronizatsiya jarayonida shakllanadi. Bolasini suyib, uning his-kechinmalarini bilish
qobiliyatiga ega bо‘lgan ona odatda bolasining psixik rivojlanishida barcha qiliqlarini,
ulardan qanday foydalanish malakalarini orttirib boradi.
Bolaning kognitiv rivojlanishi, ya’ni fikrlar tarbiyasi, dunyoqarashlarning
shakllanishiga
ham
onaning
xulq-atvori
katta ta’sir qiladi. Yevropalik
mutaxassislarning kuzatishlarida onaning har bir harakati, mimikalari, suyishlari,
bolaning tepasida turib, unga qiladigan muomalasi, erkalashlari bora-bora bola
о‘zlashtiradigan alohida iboralar, sо‘zlarda namoѐn bо‘ladi. Shaxsiy kuzatishlarimiz
asosida shu narsa ma’lum bо‘ldiki, onaning qiliqlari tobora bolaning nutqli-nutqsiz,
mantiqiy-mantiqsiz harakatlariga, ishoralariga aylanib boradi, keyinchalik bola
alohida sо‘zlarni talaffuz qila boshlaganda ham beixtiyor onaning mimikalari, talaffuz
uslublarini qaytaradi. Shu tariqa onaning bevosita ishtiroki va ѐrdamida bola dunѐni
taniydi, о‘rganadi, о‘zi haqidagi tasavvurlari kо‘lami ham borgan sari ortib boradi.
Aynan yuqorida ta’kidlagan “mehrli munosabat” tushunchasini tushunish
uchun tipik о‘zbek oilalaridagi shaxslararo munosabatlarni kо‘z oldimizga keltiraylik.
Buvilarimiz nabiralarini kuzatar ekan, kо‘pincha bola yig‘lamasdan turib uning
chanqaganligi yoki och qolganligini oldindan his qilib aytishlarini kuzatishimiz
mumkin. Buni ham о‘ziga xos sog‘lom oilaviy muhitda shakllangan kо‘nikma,
sog‘lom muloqot va mehrli munosabatning bir kо‘rinishi deyish mumkin.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Kо‘plab tadqiqotlar tahlili bolaning ijtimoiy rivojlanishini onasi bilan
bo‘ladigan kommunikatsiya bilan bog‘laydilar. О‘tkazilgan tadqiqotlar vaqtida tez tili
chiqan bolalarning onalari о‘ta ziyrak ekanliklari va bolasining savollariga xushyorlik
bilan javob qaytarishlari aniqlangan.
Shuningdek, boshqa tadqiqotchilar ham bunday bolalarning onalari
farzandining ehtiyojlarini ziyraklik bilan aniqlay olishini hamda unga qachon, nima
kerakligini uning yuz harakatlari va ovozidan bilib olishlarini ta’kidlashgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
442
Tadqiqotlar yana shuni kо‘rsatadiki, endi yurishni boshlayotgan bolalar, ya’ni
jismoniy zо‘riqishni boshdan kechirayotgan bolalarga mehribonlik kо‘rsatilmasa,
ularda о‘z “Men”ini anglashi va nutqining shakllanishida muammolar yuzaga kelishi
mumkin. Agar bolalar hayotining birinchi yilida kimgadir juda mehr bilan bog‘lanib
qolsa, ikki yoshligida unga qilingan notо‘g‘ri munosabatlarning noxush ta’siri ham
kamroq bо‘ladi.
Oilaviy shaxslararo munosabatlarda ona roli va timsolining ahamiyati yana
shundan iboratki, bola bir yoshga tо‘lgunga qadar ota va ona shaxsini bir ob`yekt ona
sifatida kо‘radi.
XULOSA
Tahlillarimizdan kelib chiqqan amaliy va nazariy xulosalarimizga asoslangan
holda quyidagi tavsiyalarni berishimiz mumkin.
1.
Ota – ona sifatida bolalarni eshitgan holda о‘zingiz ham gapiring;
2.
Bolaga ko‘proq badiy kitob o‘qib berish, ularni so‘z boyliklarini oshiradi;
3.
Muloqot jarayonida bolalarni tanqid qilmang va ularni o‘z tengdoshlari
bilan taqqoslamang aks holda bola odamovi bo‘lish ehtimoli yuqorilashadi.
ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1.
Белкиной В.Н. Психология раннего и дошкольного возраста. Учебное
пособие. Гриф УМО по педагогическому образованию. – Ростов-на-Дону:
«Феникс», 2015. (17 п.л.)
2.
Болотова А.К., Макарова И.В. Прикладная психология: учебник для вузов.
–М., Аспект Пресс, 2002. – 383с.
3.
Винникотт Д.В. Разговор с родителями. – М.: Класс, 1995. с. 92
4.
Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003.
5.
М. И. Лисина // Вопросй псиҳологии. - 1957. - № 3. - С. 165-176.
