MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
432
XX ASR SHE’RIYATIDA SHAVKAT RAHMON
Shirinova Aziza Dehqonovna
Rizayeva Yulduz Sanoyevna
Annotatsiya: Mazkur maqolada XX asr o‘zbek she’riyati taraqqiyotida alohida
o‘rin tutgan Shavkat Rahmon ijodi keng ko‘lamda tahlil qilinadi. Uning she’riyatidagi
g‘oyaviy-falsafiy qatlamlar, badiiy tasvir vositalari, til uslubi hamda boshqa
zamondosh shoirlar bilan solishtirgan holda poetik xususiyatlari yoritiladi. Shoir
ijodiga zamonaviy adabiy-estetik yondashuvlar asosida baho beriladi.
Kalit so‘zlar: Shavkat Rahmon, XX asr o‘zbek adabiyoti, poeziya, badiiy tahlil,
til uslubi, g‘oya, she’riyat, zamonaviylik.
Аннотация: В статье дается комплексный анализ творчества
Шавката Рахмона, сыгравшего особую роль в развитии узбекской поэзии ХХ
века. Выделены идейно-философские пласты его поэзии, средства
художественного выражения, языковой стиль, поэтические особенности в
сравнении с другими современными поэтами. Творчество поэта оценивается с
точки зрения современных литературоведческих и эстетических подходов.
Ключевые слова: Шавкат Рахмон, узбекская литература ХХ века,
поэзия, художественный анализ, языковой стиль, идея, поэзия, современность.
Abstract: This article provides a comprehensive analysis of the work of Shavkat
Rahmon, who played a special role in the development of 20th-century Uzbek poetry.
The ideological and philosophical layers of his poetry, means of artistic expression,
language style, and poetic features in comparison with other contemporary poets are
highlighted. The poet's work is evaluated based on modern literary and aesthetic
approaches.
Keywords: Shavkat Rahmon, 20th-century Uzbek literature, poetry, artistic
analysis, language style, idea, poetry, modernity.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
433
O‘zbek adabiyotining boy tarixida har bir asr o‘zining betakror shoir va adiblari
bilan ajralib turgan. XX asr o‘zbek she’riyati taraqqiyotida esa Shavkat Rahmon
alohida o‘ringa ega. Uning she’riyati milliy ruh, falsafiy tafakkur, lirik holat va insoniy
tuyg‘ular uyg‘unligining yorqin namunasi sifatida adabiyotimiz xazinasiga
muhrlangan.
Shavkat Rahmon 1950–60-yillarda adabiyot maydoniga kirib kelgan va
o‘zining ilk she’rlaridayoq o‘quvchilar e’tiborini tortgan. Uning she’rlarida inson
qalbining eng nozik kechinmalari, hayot mohiyatiga oid chuqur falsafiy fikrlar
ifodalangan. Shoir uchun hayot oddiy voqelik emas, balki ichki kechinmalar, ruhiy
izlanishlar va abadiyat bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab jarayondir.Shavkat Rahmon
she’riyatida tabiat manzaralari, ona yurtga muhabbat, hayot va o‘lim, yolg‘izlik va
ezgulik kabi mavzular markaziy o‘rin egallaydi. U o‘z she’rlarida so‘z bilan rasm
chizgandek, obrazlar yaratadi va o‘quvchini o‘ylantiradi, ruhiyatiga ta’sir qiladi.
Ayniqsa, “Sen ketma, bahor”, “Men yashayapman”, “Ko‘ngil” kabi she’rlari
zamonaviy o‘zbek she’riyatining durdonalari sifatida e’tirof etiladi.Shavkat Rahmon
til borasida ham o‘ziga xos yo‘l tutgan. Uning she’rlarida xalqona ifodalar, sodda lekin
sermazmun so‘zlar, badiiylik va musiqiylik uyg‘unlashgan. Shoir o‘z she’rlari orqali
o‘quvchini mulohaza yuritishga, ichki olamini anglashga undaydi. Bu jihatlar uni XX
asrning yirik poetik shaxsiyatlaridan biriga aylantirgan. Shavkat Rahmon ijodi XX asr
o‘zbek she’riyatining taraqqiyotida muhim bosqichlardan birini tashkil qiladi. Uning
she’rlari bugun ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, yosh avlod uchun ruhiy-
ma’naviy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shoirning poetik merosi o‘zbek
adabiyotining bebaho boyligidir.
XX asr o‘zbek adabiyoti milliy uyg‘onish davri sifatida qaraladi. Bu davrda
G‘afur G‘ulom, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi singari yirik shoirlar ijod
qildilar. Ular orasida Shavkat Rahmon o‘ziga xos poetik olami, chuqur falsafiy
mulohazalari va badiiy izlanishlari bilan alohida o‘rin tutadi. Shavkat Rahmon
she’riyati o‘zbek xalqining ma’naviy-ruhiy iztiroblari, orzulari, quvonch va
tashvishlarini badiiy yuksaklikda ifodalagan boy manba hisoblanadi. Mazkur
maqolada shoir ijodining g‘oyaviy-badiiy tahlili, til uslubi va boshqa zamonaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
434
shoirlar bilan solishtirma tahlili keltiriladi. Shavkat Rahmon adabiy merosi va
mavzular xilma-xilligi bilan boshqa ijodkorlardan ajralib turadi. Shavkat Rahmon XX
asrning ikkinchi yarmida o‘zbek she’riyatining taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan
shoirlardan biridir. Uning “Horg‘in tong nafasi”, “Ko‘zlarim yo‘lingda”, “Bahorning
yuragi” kabi to‘plamlari o‘zbek adabiyoti xazinasidan munosib o‘rin egallagan. Shoir
ijodida inson, vatanning taqdiri, hayotning ma’naviy ma’nosi, muhabbat va do‘stlik
kabi abadiy mavzular yetakchi o‘rinni egallaydi.
Shoir “Odamlar orasida” she’rida insoniylik masalasini quyidagi misralar
orqali ifodalaydi:
Men odamlar orasida yashayman,
Ko‘nglim yeru ko‘kdek keng, ochiq.
Bu misralarda insoniyatga ochiqlik, mehr-muhabbat, ichki poklik tuyg‘ulari
namoyon bo‘ladi. Shavkat Rahmon badiiy obrazlarni yaratishda shunchaki tasvirga
emas, balki mazmunga, ichki dinamizmga urg‘u beradi. Falsafiy mushohadalar va
g‘oyaviy teranlik ijodi davomida hamrohlik qiladi. Shavkat Rahmonning ko‘plab
she’rlari falsafiy mushohadalar bilan boyitilgan. U hayot, borliq, o‘lim, vaqt, ezgulik
va yovuzlik singari falsafiy tushunchalarni badiiy til orqali talqin qiladi. Ayniqsa,
“Tushlarimda odamlar” she’rida inson qalbining ziddiyatlari, jamiyatdagi ruhiy holat
badiiy aks etgan:
Tushlarimda odamlar –
Boshqa-boshqa, biroq yolg‘iz...
Bu misralarda ruhiy iztirob, yolg‘izlik va ijtimoiy begonalashuv hissi chuqur
ifodalangan. Shoir hayotni mushohada qilish orqali o‘quvchini ham fikrlashga
undaydi.
Shavkat Rahmon she’riyatida til sodda, xalqona, lekin badiiy quvvati yuqori
bo‘lgan obrazlarga boy. U xalq og‘zaki ijodi an’analari bilan zamonaviy poetik
shakllarni uyg‘unlashtirgan holda, o‘ziga xos she’riy yo‘nalishni shakllantirgan. Shoir
metafora, epitet, parallelizm, inversiya kabi badiiy vositalardan keng foydalangan.
Misol uchun, quyidagi misralarda epitet va metafora ustalik bilan qo‘llangan:
Tong yulduzi bir xat kabi yozilgan osmonga,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
435
Ko‘nglimni o‘qiydi go‘yo har bir satr.
Ushbu misralarda tabiat va ruhiy holat uyg‘unligida badiiy timsollar paydo
bo‘ladi. Shoir o‘z she’riyatida tabiiy tasvir bilan falsafiy fikrni ohangdor tarzda
uyg‘unlashtiradi. Shavkat Rahmon ijodini boshqa shoirlar bilan solishtirmali tahlilini
amalga oshirganda, uning ijodida boshqalarda yo‘q bo‘lgan badiiy nafosat va ustalikni
uchratishimiz mumkin. Shavkat Rahmon ijodi Erkin Vohidov va Rauf Parfi singari
zamondosh shoirlar bilan ma’lum jihatdan mushtarak bo‘lsa-da, o‘ziga xoslik bilan
ajralib turadi. Erkin Vohidov ko‘proq milliy g‘urur va tarixiy mavzularga e’tibor
qaratgan bo‘lsa, Shavkat Rahmon hayotiy-falsafiy izlanishlar va ruhiy kechinmalarga
urg‘u bergan. Rauf Parfi kabi shoirlar erkinlik va ichki isyon ruhini yuksak pardada
kuylagan bo‘lsa, Shavkat Rahmonning isyoni chuqur mushohadalarda namoyon
bo‘ladi.
Masalan, Erkin Vohidovda “O‘zbegim” singari milliy timsollar bilan to‘yingan
she’rlar bo‘lsa, Shavkat Rahmonda “Men sening tushingman, Vatanim” kabi
obrazlarda xalq va vatan timsoli ramziy yondashuvda talqin qilinadi. Rauf Parfidan
farqli ravishda, Shavkat Rahmonda lirizm kuchliroq, she’riy ritm esa ko‘proq
musiqiylik va hissiylikka yo‘naltirilgan.
Shavkat Rahmonning poetik yondashuvi, tilga va badiiy tasvirga e’tibori, ichki
erkinlikka intilishi XXI asr boshidagi o‘zbek yosh shoirlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Uning poetik dunyoqarashi bugungi avlod she’riyatida ham aks etmoqda. Xususan,
Ulug‘bek Hamdam, Zafar Hoshim, Ma’murjon Yo‘ldoshev kabi adiblar ijodida
Shavkat Rahmon an’analari ko‘zga tashlanadi. Bu holat shoir ijodining davomiyligi va
zamonaviylik bilan uyg‘unlashganligidan dalolat beradi.
Shavkat Rahmon XX asr o‘zbek she’riyatida chuqur falsafiy, badiiy va ruhiy
izlanishlar olib borgan yirik shoirlardan biridir. Uning she’riyatida insoniylik,
vatanparvarlik, muhabbat, yolg‘izlik va hayot mazmuni singari mavzular poetik
mahorat bilan talqin etilgan. Shoirning til uslubi sodda va tabiiy bo‘lishi bilan birga,
badiiy quvvatga boy. Zamondosh shoirlar bilan solishtirilganda, u o‘zining
mushohadaga yo‘g‘rilgan lirizmi, ichki dramatizmi va falsafiy chuqurligi bilan ajralib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
436
turadi. Shavkat Rahmon she’riyati nafaqat XX asr, balki zamonaviy o‘zbek adabiyoti
rivojida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. Shavkat Rahmon.
Tanlangan asarlar. – Toshkent, 2000.
2. Karimov M. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2015.
3. Jo‘raqulov M. O‘zbek poeziyasi rivoji va Shavkat Rahmon poetikasi. – Toshkent:
Fan, 2008.
4. Abdulla Oripov. She’riyat haqida mulohazalar. – Toshkent: Adabiyot va san’at,
1995.
5. Xudoyberdiyeva H. Lirik shoirlarimizning poetik olami. – Toshkent: Ma’naviyat,
2006.
6. Sharipov M. Shavkat Rahmon she’riyatida falsafiy tafakkur. // O‘zbek tili va
adabiyoti. – 2012. – № 4.
7. Nazarov A. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Universitet, 2010.
8. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali – Adabiyotshunoslik bo‘yicha ilmiy maqolalar
jamlanmasi.
9. “Yoshlik” jurnali – 1980–1990 yillardagi Shavkat Rahmon she’rlari, suhbat va
tahlillar e’lon qilingan.
10. “Zvezda Vostoka” – O‘zbek va jahon adabiyotiga oid maqolalar nashr etiladigan
jurnal (rus tilida).
