MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
136
QISQA MASOFALARGA YUGURISH TEXNIKASI
Boymirzayev Dilxush Alisher o’g’li
Qarshi Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi
Annotatsiya. Yugurish jismoniy mashqning keng tarqalgan turidir. Ushbu
sport turi bilan shug'ullanuvchilardan individual xususiyatllish va tezkorlikka
tezkorlikkani talab qiladi. Maqolada qisqa masofalarga yugurish bo'yicha texnikalar
va ularni qo'llash haqida fikr yuritiladi.
Kalit so'zlar. yugurish, jismoniy mashq, yengil atletika, start, start tezlanishi,
masofa bo'ylab yugurish, egilish, tezlikni saqlab qolish, malakali sportchi.
Yengil atletika turlaridan bo'lgan yugurish sport turi keng ommalashgan sport
turi sifatida baholanadi. Ushbu sport turining ko‘pgina turlari mavjuddir. Yugurish
joydan-joyga ko‘chishning tabiiy usulidir. Bu jismoniy mashqning keng tarqalgan turi
bo'lib ko‘pgina sport turlari (futbol, basketbol, tennis va boshqalar) tarkibiga kiradi.
Yugurishning juda ko‘pgina xillari yengil atletika turlarining tarkibiy qismi
hisoblanadi. Yugurganda tanadagi mushak guruhlarining deyarli hammasi ishga
tushadi. Hozirgi vaqtda ko‘pgina murabbiylar sprinterlik yugurish texnikasi o‘ta
individual bolishini va ma’lum bir biomexanikaviy tavsiflarga qaramasdan,
sportchining muayyan individual xusu-siyatlariga, shuningdek, u erishadigan shiddat
va tezkorlik darajasiga bogliq ekanligini e’tirof etadilar. Bu, albatta, hamma uchun
umumiy bolgan oqilona texnika elementlarini rad etmaydi, ularni takomillashtirish
ustida hozirda ham shug'ullanib kelinadi. Sprinterlik yugurish texnikasini tahlil qilish
uchun unda shartli ravishda quyidagilar ajratiladi:
start;
start tezlanishi;
1.
masofa bo'ylab yugurish;
-
marraga yetib kelish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
137
Start. Qisqa masofalarga yugurishda musobaqa qoidalariga binoan past start
qo'llaniladi, bunda start oyoq tirgaklaridan (stanogidan) foydalaniladi.Oddiy startda
start chizigldan birinchi oyoq tirgakkacha bo'lgan masofa 1,5-2 oyoq kaftiga teng,
birinchi tirgakdan ikkinchisigacha bolgan masofa ham xuddi shunday. Endi
shug'ullanayotgan sportchilar uchun boldir uzunligiga qarab joylashtirishni qollash
mumkin, ya’ni birinchi tirgakkacha bolgan masofa boldir uzunligiga teng Endi
shug‘ullanayotgan yuguruvchilarga brazli taqqoslash yordamida buni tushuntirish
mumkin: go‘yoki ular vagonetkani itarmoqdalar. Itarish burchagi qancha o‘tkirroq
bo'lsa, tezlik hosil qilish uchun ular shuncha ko‘p kuch berishlari kerak boladi. Ushbu
holda vagonetka - bu yuguruvchining gavdasi, oyoqlar esa — itariluvchilar. Startda
shuni yodda tutish kerakki, bosh yoki tananing noto‘g‘ri holati keyingi harakatlarda
xatolami keltirib chiqaradi. Boshni past egiltirib yuborish va tosni yuqori ko‘tarish
yuguruvchiga rostlanishga to‘sqinlik qiladi
va u yiqilishi yoki qoqilib ketishi mumkin. Boshni yuqori ko‘tarib yuborish va tosni
pastga tushirib yuborish birinchi qadamlardanoq gavdaning erta ko‘tarilishiga olib
kelishi va start tezlanishi samarasini pasaytirib yuborishi mumkin.
Start tezlanishi. Startdan yugurib chiqish yuguruvchining individual
imkoniyatlariga qarab 15 dan 30 m gacha davom etadi. Uning asosiy vazifasi —
mumkin qadar tezroq maksimal yugurish tezligini olish. Startdan birinchi
qadamlarning to‘g‘ri bajarilishi yuguruvchining itarilishiga (yo‘lkaga nisbatan o‘tkir
burchak ostida maksimal kuch bilan) va harakat tezligiga bog‘liq. Yuguruvchi birinchi
qadamlami egilgan holatda yuguradi, keyin (6, 7-qadamlar) gavdani ko‘tarishni
boshlaydi. Start tezlanishida gavdani asta-sekin ko‘tarish juda muhim, shundagina
startdan va start tezlanishidan optimal samaraga erishish mumkin. Gavda to‘g‘ri
egilganda qadam tashlaydigan oyoq soni tekislangan itariladigan oyoqqa nisbatan 90°
ga ko‘tariladi va inersiya kuchi yuqoriga qaraganda ko‘proq oldinga yo‘naltirilgan
kuchni hosil qiladi. Yuguruvchi qadam tashlaydigan oyoqni pastga-orqaga qo‘yaturib,
gavdasini oldinga itargan holda birinchi qadamlarni bajaradi. Bu harakat sonlarni tez
birlashtirish bilan birga qancha tez bajarilsa, keyingi itarilish shuncha chaqqonroq sodir
boladi.Masofa bo‘ylab yugurish. Masofa bo‘ylab yugurishda gavdani egiltirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
138
vertikalga nisbatan taxminan 10—15° ni tashkil etadi. Yugurishda egilish o‘zgaradi:
itarilishda yelkalar biroz orqaga olinadi, shu orqali egilish kamayadi, uchish fazasida
egilish ortadi.
Oyoq kaftlari deyarli bir chiziq bo‘ylab qo‘yiladi. Oyoq kaftining oldingi
qismidan boshlab oyoq tos-son bo‘g‘imi nuqtasi proyeksiyasidan to oyoq kaftining
distal nuqtasigacha 33—43 sm masofada yerga yumshoq qo‘yiladi. Amortizatsiya
fazasida tos-son va tizza bo‘g‘imlaridan bukilish va boldir-kaft bo‘g‘imidan yozilish
sodir bo‘ladi, bunda malakali sportchilarda butun oyoq kaftiga to'liq tushish
kuzatilmaydi.
Marraga yetib kelish. Masofa oxirigacha maksimal tezlikni saqlab bolmaydi.
Marragacha taxminan 20—15 m qolganda tezlik odatda 3-8% ga kamayadi. Marraga
yetib kelishning asl mohiyati shundan iboratki, masofa oxirigacha maksimal tezlikni
saqlab qolishga va uni salbiy omillaming ta’sirini kamaytirishga harakat qilish zarur.
Toliqish boshlanishi bilan itarilishda ishtirok etuvchi mushaklar kuchi kamayadi,
yugurish qadami uzunligi kichrayadi, demak, tezlik tushib ketadi. Tezlikni saqlab
qolish uchun yugurish qadamlari tezligini oshirish zarur, buni esa, yuqorida aytib
o‘tganiftlizdek, q o l harakatlari hisobiga amalga oshirish mumkin. Masofada yugurish
yuguruvchi marra to‘siniga, ya’ni marra chizig‘i orqali oluvchi xayoliy vertikal
tekislikka tegishi bilan tugallanadi. Unga tezroq tegish uchun yuguruvchilar oxirgi
qadamda qollarni orqaga chiqargan holda gavdani tez oldinga egiltiradilar. Bunday
usul — ko‘krak bilan «otilish» deb ataladi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, musobaqalar o'tkaziladigan kunda ham kun
tartibini o‘zgartirmaslik maqsadga muvofiq, ammo ovqatlanish startdan kamida 3—
3,5 soat avval tugatilishi lozim. Bunda ovqatning tez hazm bo'ladigan, ammo
quvvatliroq turlari tanlanadi. Suyuqlik qabul qilish — har doimgidek. Start joyiga
musobaqalar boshlanishidan 1—1,5 soat oldin kelish zarur. Sportchilar poyganing
tartib raqami va start vaqtini bilib olishlari, shaxsiy raqam olishlari, kiyinishlari hamda
badan qizdirish mashqlarini xotirjam holatda bajarishlari kerak. Agar havo sovuq
bolsa, mashq bajarish uzoqroq davom etadi. Vaqt bolsa badan qizdirish paytida
masofalarga yugurish yaxshi natija beradi. Badan qizdirishni tugatib, issiq sport
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
139
kiyimini kiyish va o‘z poygasi vaqtini kutib o‘tirish zarur. O‘z poygasi a’zolari startga
taklif qilinganini eshitgan sportchilar starter yordamchisi yoniga kelib, ro‘yxatga
yoziladilar. «Yechining!» buyrug'idan so‘ng poyga ishtirokchilari kostyumlarini
yechib, o‘rtoqlariga beradilar va startdan joy egallaydilar. Start oldidan bir necha marta
chuqur nafas olib, chiqarishlari, o‘zlarini xotirjam sezishlari lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. "O'zbekiston Respublikasining jisrnoniy tarbiya va sport to'g'risida" gi Qonuni, 1992
- yil. Yangi tahriri - 2000 - yil.
2. "O'zbekiston Respublikasining ta'lim to'g'risida"gi Qonuni. Toshkent - 1997.
3. "O'zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" Toshkent - 1997 -
yil.
4. "Respublikada jisrnoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish to'g'risida"gi O'zR
VM 1999 - yil, 271 sonli qarori. Yangi tahriri - 2005.
5. "Jisrnoniy tarbiya" fanidan narnunaviy dastur, Toshkent - 2005.
6. I.Azirnov "Sport fiziologiyasi", Toshkent - 1993 - yil.
7. A.Norrnuradov "Engil atletika" Toshkent - 2005 - yil
