MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
180
KRIMINALISTIKA TEXNIKASI YORDAMIDA VOQEA JOYINI
SUR’ATGA OLISH TURLARI
Xursanov Furqat Alisher o’g’li
Termiz Davlat Universiteti Yuridik fakulteti “ Yurisprudensiya “ ( faoliyat
turlari bo’yicha ) ta’lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi
Mamanorov X.X
Ilmiy rahbar : Termiz Davlat Universiteti Yuridik fakulteti “ Jinoyat huquqi
va Fuqarolik protsessi” kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya: Kriminalistik texnika yordamida voqea joyini sur’atga olishning
o’ziga xos xususiyatlari, kriminalistik texnikada sur’atga olishning tutgan o’rni, ushbu
kriminalistik jarayonni yanada kuchaytirish bo’yicha takliflar.
Kalit so’zlar: sud fotografiyasi, sud-tergov fotografiyasi, sud-ekspert
fotografiyasi, tezkor-qidiruv fotografiyasi, panoramali sur’atga olish, stereoskopik
sur’atga olish, masshtabli, metric va reproduksiyaviy sur’atga olish, mo’ljalli, obzorli,
markazli va detalli sur’atga olish, xalqaro tajribadan foydalanish, zamonaviy
texnologiya, ilmiy-amaliy tadbir.
Kriminalistika texnikasida voqea joyini sur’atga olish jinoyatchilikka qarshi
kurashda juda katta muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Ushbu kriminalistik jarayonni
amalga oshirishda albatta Jinoyat-protsessual kodeks talablariga rioya qilish shart.
Chunki kodeksda dalillarni yig’ishda muhim vosita hisoblansa, kriminalistikada esa
qanday qilib amalga oshirish yo’l-yo’riqlarini o’rgatadi. Kriminalistik fotografiya
nafaqat tergov harakatlarida, sudda va tezkor-qidiruv faoliyatida ham qo’llaniladi.
Ushbu sur’atga olingan narsalar albatta jinoyat-protsessual qonunchiligiga rioya
qilingan holda rasmiylashtirilish shart. Voqea joyini sur’atga olish hozirgi paytda
jinoyat ishlarini ochish va fosh etishda, tadqiq etishda juda keng qo’llanilmoq
1
da.
1
Prezidentning “ Raqamli kriminalistika sohasida ilimiy tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora tadbirlari to’g’risidagi
“qarori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
181
Sur’atga olish ko’zdan kechirish va tanib olish uchun ko’rsatish tergov harakatida
ko’proq amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan sur’atga olishlardan biri bu sud-tergov
fotografiyasi hisoblanadi. Ushbu fotografiya hodisa joyini ko’zdan kechirish,
murdani,ashyoviy dalillarni ko’zdan kechirishda muhim ahamiyatga ega. Bundan
tashqari guvohlantirish, tintuv, eksperiment, tanib olish tergov harakatlarida
qo’llanilib, dalillarni yig’ish va mustahkamlashda astoydil xizmat qiladi. Bu
fotografiya sud-ekspert fotografiyasi va tezkor-qidiruv fotografiyasida ham
foydalaniladi. Ba’zi obyektlarni to’liq va keng burchakdan sur’atga olishning imkoni
bo’lmagan taqdirda panoramali sur’atga olish amalga oshiriladi. Unga ko’ra obyekt
bo’laklarga bo’linib sur’atga olinadi. Masalan, katta hajmli obyektlar fotosuratga
olishga imkon bermasa va birmuncha qiyinlashtirgan holatlarda ular mayda
bo’laklarga bo’linib, kichik hajmga ajratilib, sur’atga olinadi. Har bir sur’at bir xil
sharoitda sur’atga olinishi kerak, yorug’lik va masofalari o’xshash bo’lishi shart. Bir
sur’at boshqa yorug’likda, boshqa sur’at esa boshqa yorug’likda olinishiga yo’l
qo’yilmaydi. Bu ishni amalga oshirishga halaqit berishi mumkin. Stereoskopik sur’atga
olish predmetlarni keng hajmda idrok etgan holda fotosur’atga oladi. Ushbu sur’atga
olishda obyektlar bo’laklarga bo’linmasdan amalga oshiriladi. Fototasvirga olishning
masshtabli turi obyektlarni sur’atga olishda ularning o’lchamini aniqlashga yordam
beradi. Ya’ni ularning bo’yi,eni va uzunliklari aniqlanadi. Bu eng muhim fototasvirga
olishning eng muhim bosqichlaridan biridir. Reproduksiyaviy sur’atga olish
obyektning yuzini kattalashtirib va kichiklashtirib fotosur’atga oladi. Bunda hujjatlar,
chizmalar, rasmlar, qo’lda chizilgan rasmlar va boshqalarni hajmini o’zgartirgan holda
ko’rish imkonini beradi. Bu xuddi mikroskop va lupaga o’xshab, kattalashtiradi va
kichiklashtiradi. Tanib olish uchun sur’atga olinganda ba’zi bir qoidalarga rioya qilish
shart. Bunda yuz tasviri natural kattaligiga amal qilish shart. Yuz tasviri haddan
tashqari katta bo’lib ketmasligi lozim va ancha kichrayib ketmasligi kerak. Murdani
tanib olish uchun sur’atga olishda sud-tibbiyot ekspertlari tomonidan amalga
oshiriladi. Albatta, tanib olish uchun murdani qiyofasi bo’lish kerak va uni tiklash
ishlarini olib borish shart, bo’lmasa uni tanib olish juda qiyin bo’ladi. Ko’p sodir
bo’lgan jinoyatlarni ochishda ko’zdan kechirish chog’ida mo’ljalli sur’atga olish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
182
tergovchi tomonidan juda ko’p qo’llaniladi. Bunda voqea sodir bo’lgan joyni tevarak-
atrof bilan birga tushiriladi. Chunki voqeani tasvirlashda tevarak-atrofdagi holatlar
ham katta o’rin tutadi. Bu voqea sodir bo’lgan joyda obyektlar tashqi ko’rinishini
tasvirlashda muhim ahamiyatga ega va uni boshqa voqealar bilan bog’lashda asqotadi.
Ba’zi holatlarda keng joyni butun holati bo’yicha sur’atga olish imkoni bo’lmasa,
ularni qismlarga bo’lib, panaroma usulida fotosur’atga olinadi. Tergovchi jinoyat sodir
bo’lgan joyni borib, ko’zdan kechirish chog’ida birinchi bo’lib, obzorli tarzda sur’atga
olishi kerak. Bunda voqea sodir bo’lgan joy dastlabki tarzida sur’atga olinadi. Bu bir
qarashdan statik tarzda sur’atga olishga bir tomondan o’xshab ketadi.
2
Bunda voqea
sodir bo’lgan joy to’la va mazmunli aks ettiriladi. Keyin, voqea sodir bo’lgan joy bilan
jinoyat sodir bo’lgan joyning holati o’rganib chiqiladi. Bu esa o’sha yerdagi barcha
narsalar bilan birma-bir tanishib chiqish imkonini beradi. Obzorli tekshiruvni olib
borishda voqea joyini to’rt tomondan sur’atga olish maqsadga muvofiq. Ko’zdan
kechirish chog’ida ba’zi obyektlarni ularning predmetlari bilan oldindan sur’atga olib
qo’yish markazli sur’atga olishning muhim bosqichi hisoblanadi. Masalan, qotillik
jinoyati bilan bog’liq murdani ko’rinishi, qon dog’lari, jinoyat qurollari, uning
atrofidagi predmetlar, uning olgan tan jarohati va boshqa holatlari sur’atga olib
qo’yiladi. Detalli sur’atga olishning asosiy maqsadi mayda va kichik detallarni
fotosur’atga olishdir. Masalan, moslamalar, kalitlar qo’l izlari, o’q va gilzalardir. Bu
vositalar jinoyat quroli sifatida jinoyatni ochishda katta o’rin tutadi. Sud fotografiyasi
sud bosqichida jinoyatni ochish va uni isbotlashda, dalillarni mustahkamlshda katta
ahamiyatga ega. Sur’atga olingan narsalar albatta, son va raqamlar qo’yilgan holda
rasmiylashtirilishi kerak.
Hozirgi kunda raqamli texnologiya yordamida jinoyatni ochish va fosh etishda
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo’llash juda katta ahamiyat kasb etadi.
Buni hal etish uchun raqamli dalillar bilan ishlash texnikasini yanada kuchaytirish
lozim. Chunki elektron dalilni olib saqlab qo’yish orqali unga hech kim zarar yetkaza
olmaydi. Tabiiy holdagi dalillarni esa inson o’z qo’li bilan yo’q qilib yuborishi
mumkin. Muhim vazifalardan yana biri kriminalistika sohasida yuqori va malakali
2
Wikipedia. uz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
183
mutaxassislar tayyorlash va ularning malakasini oshrib borish kerak. Bunday
vazifalarni hal qilish uchun ilmiy-tadqiqiot bazasini yanada kuchaytitish lozim va uni
yaratish lozim. Mamlakatimizda jinoyatlarni ochish va hal etishda samarali
mexanizmlarni ishlab chiqish va uni yanada kuchaytirish lozimdir. Yurtimizda xorijiy
davlatlar bilan hamkorlikda innovatsion tadqiqotlar olib borish va ularni bugungi
hayotga keng tatbiq etish kerak. Bunda biz ilg’or rivojlangan davlatlar tajribasidan
foydalanishimiz lozim. Biz huquqni muhofaza qiluvchi organlarga jinoyat izlarini
aniqlash, olib qo’yish,saqlash va tadqiqot ishlarini olib borishda kriminalistik jihatdan
yordam berishimiz kerak. Ekspertiza sohasida fotosur’atga olishda zamonaviy texnika
va vositalarni yaratish kerak va ularning barqarorligini ta’minlash lozim. Ayrim
huquqni muhofaza qiluvchi organlarda zamonaviy texnika va texnologiyalar
yetishmaydi va bu jinoyatlarni aniqlashda birmuncha qiyinchiliklarni tug’diradi.
Fotosur’atga oluvchivositalar va apparatlarning turlari va sifati, sonini yanada oshirish
lozimdir. Davlatlar o’rtasida o’tkaziladigan jinoyatchilikka qarshi kurash bo’yicha
ilmiy-texnik hamkorlikni rivojlantirish bo’yicha xalqaro konferensiyalarda ishtirok
etish va zarur bitim va konvensiyalar tuzish orqali ular bilan hamkorlikni yanada
mustahkamlash O’zbekistonning rivojlanshiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
3
Zarur hollarda
xorijiy davlatlardan malakali kadrlarni olib kelish va bilim va ko’nikmalarni
almashishga yordam beradi. Raqamli kriminalistika sohasida sud ekspertizasida
fotosur’atga olishning usul va uslublarini ishlab chiqish va uni yanada takomillashtirish
lozim. Tergov qilish jarayonida ko’plab muammolarni aniqlash va bartaraf etish
bo’yicha takliflar ishlab chiqish va uni yuqori organga ko’rib chiqish va hal etish uchun
kiritish lozim. Xorijdagi ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikni yo’lga qo’yish
ham kriminalistik sohada voqea joyida sur’atga olish mexanizmini yanada
rivojlantiradi va yuksaltiradi.
Xulosa: Yuqorida keltirib o’tilgan takliflar va amalga oshirilishi kerak bo’lgan
chora-tadbirlar yurtimizda kriminalistika fanida krimalistik texnikaning yanada
rivojlanishiga, jinoyatlarni tez ochish va hal etishni osonlashtiradi va yengillashtiradi.
3
LEX. uz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
184
Yurtimizning jinoyatchilikka qarshi kurash sohasida salohiyatini yanada oshiradi. Bu
takliflar kriminalistika sohasini yanada kuchaytirishiga ishonaman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Toshkent Davlat Yuridik Universiteti Kriminalistika darslik 2018
2.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Raqamli kriminalistika sohasida ilmiy-
tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to’g’risida “ qarori
3.Wikipedia.uz
4.LEX.UZ
5.econferenceseries.com
