MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
185
KRIMINALISTIKA TEXNIKASI YORDAMIDA VOQEA JOYINI
KO’ZDAN KECHIRISH VA TEZKOR-QIDIRUV ISHIDA QO’LLANILISHI
Xursanov Furqat Alisher o’g’li
Termiz Davlat Universiteti Yuridik fakulteti “Yurisprudensiya” ( faoliyat
turlari bo’yicha) ta’lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi
Mamanorov X.X
Ilmiy rahbar : Termiz Davlat Universiteti Yuridik fakulteti “Jinoyat huquqi va
Fuqarolik protsessi” kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya: Kriminalistik texnika yordamida voqea joyini ko’zdan
kechirishning o’ziga xos xususiyatlari, kriminalistik texnikaning tezkor-qidiruv
faoliyatida tutgan o’rni, ushbu kriminalistik jarayonni yanada kuchaytirish bo’yicha
takliflar.
Kalit so’zlar: Kriminalistik texnika, Ko’zdan kechirish,tergovchi. Ko’zdan
kechirish turlari, kriminalistik prinsiplar, ko’zdan kechirish bosqichlari, tergov
chemodani, statik, dinamik,ekspert-kriminalistika faoliyati.
Kriminalistik texnika hozirgi kunda jinoyatlarni ochish va uni tergov qilish
orqali aybdorlarni jazolashda juda katta o’rin tutadi. Bunda kriminalistika fani muhim
o’rin egallaydi. Chunki jinoyat huquqi jinoyat va jazo tizimini belgilab bersa,
kriminalistika esa bu jinoyatlarni qanday qilib aniqlash va ochish metodikasini
o’rgatish orqali jinoyat va jinoyat-protsessual fanlariga juda katta yordam beradi.
Asosan ko’pchilik jinoyatlarda ko’zdan kechirish taktikasini qo’llash orqali ko’p
jinoyatlar ochiladi va tergov qilish taktikasi orqali amalga oshiriladi. Unda jinoyat
izlari, ashyoviy dalillar bevosita aniqlanadi va ularning sharoit va holatlari o’rganiladi.
Bu jinoyatlarni ochish va aniqlash albatta surishtiruvchi va tergovchining mahoratiga
bog’liq. Birinchi navbatda tekshirilayotga voqea qanday sharoitda yuz berganini
aniqlash jinoyatni ochishda katta o’rin tutadi, keyingi navbatda esa jinoyat izlarini
aniqlash jinoyatni ochishga muhim dalil bo’lib asqotadi. Izlar va narsalar aniqlangani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
186
bilan uni qaysi jinoyatchiga aloqadorligini aniqlash bo’lmasa jinoyatni oxiriga
yetkazishga olib kelmasligi mumkin. Shuning uchun jinoyat subyekti sifatida
jinoyatchini aniqlash jinoyatni tergov qilishda muhim hodisa hisoblanadi. Ko’zdan
kechirish tergov harakatini olib borish nafaqat kriminalistika fani balki, balki jinoyat-
protsessual fani bilan uzviy bog’liq. Shuning uchun ushbu tergov harakatini olib
borishda kriminalistik bilim va ko’nikmalardan tashqari jinoyat va jinoyat-protsessual
fanlarini ham chuqur bilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ko’zdan kechirishning hodisa
joyi, tevarak-atrof, tirik shaxslarni, pochta-telegraf xabarlarini, murdani, narsa va
hujjatlarni, hayvonlarni va audioyozuvlarni ko’zdan kechirish kabi turlari mavjud.
1
Ko’zdan kechirish dastlabki tarzda amalga oshirilsa, hamma muhim bo’lgan dalillar va
izlar yaxshi aniqlanadi va jinoyat ishi uchun muhim dalil bo’lib asqotadi, ammo
dastlabki tekshiruv chala va kamchiliklar bilan o’tkazilib, xatolar ko’p bo’lsa bu tergov
jarayoniga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Bunday holatda tergovchi takroriy tarzda
ko’zdan kechirish tergov harakatini amalga oshirishiga to’g’ri keladi. Takroran
o’tkazishning afzallik tomonlaridan yana biri tekshirilayotgan obyekt sinchkovlik bilan
amalga oshiriladi, bu jinoyat ishiga ijobiy ta’sir qilishi mumkiin. Ko’zdan kechirish
tergov harakati sermashaqqat tergov harakatlaridan biri hisoblanadi. Ko’pchilik
hollarda ko’zdan kechirish orqali hodisa sodir bo’lgan joy va jinoyat joyi bir-biriga
to’g’ri kelmasligi mumkin. Hodisa sodir etilgan joy bitta jinoyat ishi bo’yicha bitta
joyni tekshirishdan iborat bo’lmasligi mumkin. Jinoyat murakkab jinoyat bo’lib, uning
sodir etilish joyi turli xil joylarda bo’lishi mumkin Ana shunday holatlarni hisobga olib
tergovchi turli xil joylarni ko’zdan kechirishiga to’g’ri keladi. Masalan odam o’ldirish
jinoyat bo’yicha odam o’ldirilgan joy, murdani boshqa yerga olib borib ko’mib
yuborilgan joy va hokazo holatlar bo’lishi mumkin. Ko’zdan kechirishning prinsiplari
ushbu tergov harakatlarini olib borishda ularni aniq, bir xilda ,o’z vaqtida olib borishda
katta o’rin tutadi. Ko’zdan kechirishni o’z vaqtida amalga oshirish juda katta ahamiyat
kasb etadi, Agar bu tergov harakati kechiktirilib, amalga oshirilsa o’sha yerdagi izlar
va boshqa dalillar yo’q bo’lib ketishi yoki o’z xususiyatini yo’qotishi mumkin.
1
Prezidentning “ Ichki ishlar organlarining Ekspert kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini keng joriy
etish orqali yanada takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risidagi” qarori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
187
Ko’zdan kechirishni to’liq amalga oshirish ham muhim prinsiplardan biri hisoblanadi.
Bu prinsipni to’g’ri qo’llamaslik ishni to’g’ri amalga oshirishga to’sqinlik qilishi
mumkin. Tergovchi ko’zdan kechirishni amalga oshirishda albatta reja tuzib olishi
shart, chunki tartib bilan amalga oshirilmasa ba’zi holatlarni unutib qo’yib sedan
chiqarib qolib ketishi mumkin va ishning chala va xataliklar bilan bajarilishiga olib
kelishi mumkin. Bunday olganda tergovchi puxta tayyorgarlik ko’rishi kerakligida
dalolat beradi. Ko’zdan kechirishni axborot-texnik va moddiy-texnik ta’minlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Tergovchi tergov harakatini olib borishda bir o’zi amalga
oshirishi u to’liq jinoyatni ochishiga yetarli bo’lmasligi mumkin. Shuning uchun
tergovchi ekspert va mutaxassislar bilan ham ishlashiga to’g’ri keladi. Yana xizmat
itlari va kinologlar va tezkor xodimlar bilan ham ishlaydi. Tergovchi hodisa sodir
bo’lgan joyni ko’zdan kechirishdan oldin va keying harakatlarni albatta o’ylab oladi
va ularni ketma-ket bir tekis bajarishi shart. Birinchi marta ma’lumotlar olishi,
qo’riqlash choralarini ko’rishi, unda ishtirok etadigan shaxslarni aniqlab, kriminalistik
vositalarni tayyorlab keyin ishga kirishishi shart. Hodisa joyiga borganda esa
jabrlanganlarga birinchi yordam ko’rsatishi shart, jinoyatchi agar shu joyning o’zida
bo’lsa shu joyning o’zida ushlash chorasini ko’rishi kerak.Tergovchi tergov harakati
jarayonida jamoat vakillarini ham jalb qilishi kerak, bu ishni bajarishda juda katta
foydasi bo’lishi mumkin. Tergovchi begona shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart,
chunki ular ishni to’g’ri bajarishga halaqit berishi mumkin
2
. Ishtirokchilarga ularning
vazifasini belgilab berishi kerak. Vazifani taqsimlash ishni bajarishga foyda berishi
mumkin. Tergov chemodani ham ishni to’g’ri va aniq bajarish uchun asqotadi. Unda
izlar, transport qurollaridan qoladigan izlarni aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Chemodanda turli xil asbob va uskunalar saqlanadi. Sur’atga olish uchun kerakli
fotoapparatlar ham bo’ladi va u dalillarni qayd qilib qo’yish uchun kerakli vosita
hisoblanadi. Tergovchi turli xil usullar yordamida hodisa joyini chet tarafdan,
markazdan va yana chet tarafdan aylanib tekshirish ishlarini olib boradi. Ko’zdan
kechirish static va dinamik tarzda amalga oshiriladi. Statik tarzda buyumlar asl holida
ko’zdan kechiriladi, ya’nu ular joyidan ko’chirilmaydi. Dinamik ko’zdan kechirishda
2
Econferenceseries.com
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
188
obyektlar bir joydan boshqa joyga ko’chirilib tekshirish ishlari olib boriladi,ya’ni
undan oldingi holat va bundan keyingi holatlar tekshirilib ular o’rtasidagi tafovut va
o’xshashliklar aniqlanadi. Ba’zi holatlarda obyektlardan nusxa va izlar olish
qiyinlashib qolishi mumkin, bunday vaziyatda perxlorvinil yelimi mavjud va u tergov
jarayoniga yordam berishi mumkin. Qotillik jinoyati bo’yicha uni sodir etishda
ishlatilgan qurol va vositalar topilsa yaxshi, lekin bironta iz bo’lmasa, bu birmuncha
qiyinchilik tug’dirishi mumkin jinoyat ishini olib borishga. Agar tergovchi jinoyat turli
xil vositalar bilan sodir etilganiga ishonchi komil bo’lsa va unga taxmin qilsa o’sha
yerdan ushbu vositalarni qidirish choralarini ko’rishi shart. Tergov jarayoni faktini
asoslash va qayd qilish uchun tergovchi albatta bayonnoma tuzish orqali
rasmiylashtirishi kerak. Kriminalistik texnika tezkor-qidiruv faoliyatida ham
qo’llanilishi unga katta yordam beradi. Chunki jinoyat ishi ochilmasdan turib, birinchi
tezkor-qidiruv xodimlari ushbu vaziyatga tushadilar va hodisa joyini ko’zdan kechirish
orqali unga aniqlik kiritadilar. Tezkor-qidiruv xodimlari aniqlagan dalillar va izlar
dastlabki dalil bo’lib xizmat qiladi. Kriminalistik texnika bo’yicha hodisa joyini
ko’zdan kechirish bo’yicha tergov jarayonini yanada kuchaytirish va yuksaltirish
uchun albatta zamonaviy fan va texnikani olib kirish lozim. Chunki kriminalistika fan
va innovatsiyalar bilan hamnafas yuradigan fan hisoblanadi. Ya’ni ko’zdan kechirish
jarayonida texnikalar, ayniqsa raqamli texnologiyalar juda muhim o’rin tutadi jinoyat
ishini to’la ochish va aniqlashda. Inson aql-idroki ba’zi paytlarda pand berishi mumkin.
Texnologiya orqali ancha oson va tez amalga oshirsa bo’ladi. Keyingi o’rinda
kriminalistik ilmiy usul va vositalarni yanada takomillashtirish orqali bu jarayonlarni
ancha kuchaytirish mumkin. Shaxslar to’g’risida olingan axborotlarni albatta
avtomatlashtirilgan axborot-qidiruv tizimini joriy etish eng yuksak vazifalardan biri
hisoblanadi. Chunki avtomatdan foydalanish insonga qaraganda ancha tez va qulay.
Bu bo’yicha ichki ishlar organlari dalillarning isbotlov bazasini kuchaytirish lozim. Bu
masalalarni ishlab chiqish bo’yicha muhim qonun hujjatlari ishlab chiqish lozim, u
bo’yicha yo’l xaritasi va konsepsiyalar ishlab chiqish kerak. Yana bir muhim
choralardan biri sud-tergov jarayoniga ekspertizaning zamonaviy turlarini kiritish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
189
lozim. Zamonaviy ekspertiza turlarini ishlab chiqish uchun boshqa davlatlarning huquq
sohalaridan foydalanish lozim.
3
Masalan, maxsus transport vositalarini baholash ekspertizasi juda katta o’rin
tutadi. Ekspert-kriminalistika bo’linmalari shaxslarga ekspertlik va ilmiy-tadqiqot
yo’nalishi bo’yicha pullik xizmatlarni ko’rsatish chora-tadbirlarini belgilash ham bu
sohani kuchaytiradi. Eng muhim choralardan biri kriminalistika texnikasida malakali
xodimlar bilan ta’minlash orqali ularning faoliyatini ancha yuksaltirish va rivojlantirish
mumkin. Ushbu xodimlarga har oylik ish haqiga ustama to’lash orqali ularni
rag’batlantirish mumkin. Chunki kriminalistika faoliyati mashaqqatli va qiyin
kasblardan biri hisoblanadi. Kriminalistlar faoliyatini zamonaviy texnika, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari bilan ham ta’minlash juda katta ahamiyat kasb etadi.
Kriminalistlarning ish o’rinlari va mehnat sharoitini munatazam ravishda
attestatsiyadan o’tkazib turish ularning tartibliligi va xavfsizligini ta’minlashning bir
yo’nalishi hisoblanadi. Xodimlar faoliyatini baholab borish va ularni maqtab borish
ularning faoliyatini oz bo’lsada kuchaytiradi. Kriminalistik jihozlar va vositalar bilan
ta’minlangan yaxshi sharoitlarga ega bo’lgan laboratoriyalar tashkil etish lozim.
Laboratoriyaning afzalligi kriminalistik jarayonni to’liq amalga oshirishni va toza
bajarishni kuchaytiradi. Kriminalistik faoliyatda daktiloskopik ekspertiza turini joriy
etish va buni yo’lga qo’yish orqali kriminalistik texnikani rivojlantirishga yordam
beradi. Kriminalistika sohasi bo’yicha yangi fanlarni ishlab chiqish ham kriminalistik
tadqiqot jarayonida muhim ahamiyatga ega.
Xulosa:Yuqorida keltirib o’tilgan barcha chora-tadbirlar Kriminalistika fani
sohasida kriminalistika texnikasini yanada rivojlantirish va taraqqiy ettirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda jinoyatlarni ochish, tadqiq etish, tergov qilish
jarayonida juda katta yordam berishiga ishonaman. Hozirgi shiddat bilan rivojlanib
borayotgan zamonda bu sohani tadqiq etish lozim. Bu qilinayotgan chora-tadbirlar esa
kriminalistik faoliyatni yanada yuksaltiradi
3
Prezidentning “ Raqamli kriminalistika sohasida ilmiy-tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora tadbirlari to’g’risidagi”
qarori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
190
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Toshkent Davlat Yuridik Universiteti Kriminalistika darslik 2018
2.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ichki ishlar organlarining Ekspert-
kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini keng joriy etgan holda yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida “ qarori
3.econferenceseries.com
4.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli kriminalistika sohasida ilmiy-
tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to’g’risida” qarori
