MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
49
ZAMONAVIY TEXNIK TIZIMLARDA MAʼLUMOTLAR BAZASINING
O’RNI VA AHAMIYATI
Raimov Ulug’bek (Andijon davlat texnika
instituti asistenti)
Avazbek Sobirov (Andijon davlat texnika instituti talabasi)
Annotatsiya: Zamonaviy texnik tizimlarning aksariyati ishonchli va tezkor
ma’lumotlar bazasi (MB) texnologiyalariga tayanadi. Ushbu maqolada texnik
tizimlardagi MB’larning roli, ularning amaliyotdagi o‘rni, duch kelinayotgan
muammolar, va ularni bartaraf etish usullari, shuningdek, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirish vositalari orqali rivojlanish istiqbollari ko‘rib chiqiladi. Maqola
oxirida O‘zbekistonda mavjud texnik tizimlar uchun amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Ma’lumotlar bazasi, texnik tizimlar, xavfsizlik, optimallashtirish,
sun’iy intellekt, integratsiya, ma’lumot sifati
Kirish
Zamonaviy texnologiyalar tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Bugungi kunda
barcha sohalarda avtomatlashtirilgan texnik tizimlar keng qo‘llanilmoqda. Ushbu
tizimlarning samarali ishlashi ma’lumotlar bilan bog‘liq jarayonlarning to‘g‘ri tashkil
etilishiga bog‘liq. Shu sababli, ma’lumotlar bazasining (MB) texnik tizimlardagi o‘rni
va ahamiyati nihoyatda muhim hisoblanadi. [1]
Texnik tizimlardagi MB qo‘llanilishi
Texnik tizimlarda ma’lumotlar bazasi muhim omillardan biridir. Misol uchun,
SCADA tizimlarida real vaqtda ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash va tahlil qilish MB’lar
yordamida amalga oshiriladi. Bu, energiya, neft-gaz, ishlab chiqarish, suv ta’minoti
kabi sohalarda samaradorlikni oshiradiMBlar markaziy axborot ombori sifatida xizmat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
50
qiladi. Ular real vaqt rejimida sensorlardan olingan maʼlumotlarni yigʻadi, tahlil qiladi
va kerakli boshqaruv qarorlarini qabul qilishda yordam beradi. [6]
Taqsimlangan MBlar misolida ishlash tamoyili
Yirik kompaniyalar va davlat tizimlarida MBlar ko‘p hollarda taqsimlangan
shaklda tashkil etiladi. Bu holat, ayniqsa, tarmoqli tizimlarda – masalan, bank,
telekommunikatsiya yoki transport sohalarida keng tarqalgan. Taqsimlangan
ma’lumotlar bazalari bir nechta serverlar va joylashuvlarda ma’lumotlarni saqlash
orqali katta tizimlar uchun barqarorlik va ishonchlilikni ta’minlaydi. Masalan,
PostgreSQL va Google Cloud platformalarida taqsimlangan MB’lar orqali
ma’lumotlar uzluksiz uzatiladi. Taqsimlangan MBlar bir nechta fizik joylarda
joylashgan bo‘lsa-da, yagona boshqaruv tizimi ostida ishlaydi. Bu esa axborotlarga
tezkor kirish imkonini beradi.[9, 7]
Tibbiyot va sanoatda ma'lumotlar bilan ishlash
Tibbiy sohada e-Poliklinika kabi tizimlar MB asosida ishlaydi. Bemorlarning
tibbiy tarixlari, laboratoriya natijalari, dori-darmon tarixi kabi maʼlumotlar yagona
MBda saqlanadi. Bu esa tibbiy xizmat ko‘rsatishda shaffoflik va kasalliklar tarixi
asosida to‘g‘ri davolash rejasini tuzish, masofaviy maslahatlar va telemeditsinani
rivojlantirish imkonini beradi.Sanoatda esa DCS tizimlari ishlab chiqarish
jarayonlarining monitoringi va nazorati uchun MB’lardan foydalanadi. [2, 6]
Axborot xavfsizligi
Ma'lumotlar bazalarining samarali ishlashi uchun axborot xavfsizligi muhim
ahamiyatga ega. Texnik va dasturiy ta'minotning to'g'ri tashkil etilishi, shuningdek,
axborot xavfsizligi choralarining qo'llanilishi MBlarning ishonchliligini ta'minlaydi.
Maxfiy ma'lumotlarga ruxsatsiz kirish og'ir oqibatlarga olib kelishi mumkin, shu
jumladan moliyaviy yo'qotish, obro'ga zarar etkazish va huquqiy oqibatlar.
Ma’lumotlar bazalariga hujumlar ko‘plab tizimlar uchun xavf tug‘diradi. SQL
injection, DDoS, yoki tizimga ruxsatsiz kirish orqali axborotlar o‘g‘irlanishi mumkin.
[8]
Tizimlararo muvofiqlik va integratsiya muammolari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
51
Ma'lumotlar bazasining ishlashida texnik nosozliklar, masalan, apparat yoki
dasturiy ta'minotning ishdan chiqishi, ma'lumotlarning yo'qolishiga olib kelishi
mumkin. Shuningdek, turli tizimlar o'rtasida integratsiya muammolari yuzaga keladi,
bu esa ma'lumotlarning to'g'ri uzatilmasligiga sabab bo'lishi mumkin. Turli ishlab
chiquvchilarning tizimlarini bir-biri bilan uyg‘unlashtirish qiyinchilik tug‘diradi. Bu
MB strukturalarining mos kelmasligi yoki API’lar cheklanganligidan kelib chiqadi. [5]
Kiberhujumlar, ma’lumot yo‘qolishi
Kiberhujumlar
natijasida
ma'lumotlar
bazasiga
zarar
yetkazilishi,
ma'lumotlarning o'g'irlanishi yoki yo'qolishi mumkin. Bu esa tashkilotlar uchun katta
moliyaviy va obro' yo'qotishlariga olib keladi.
Zaxiralashning yo‘qligi yoki noto‘g‘ri
tashkil etilishi natijasida ma’lumotlar yo‘qoladi. Kiberhujumlar nafaqat MB’ni, balki
butun texnik tizimni izdan chiqarishi mumkin. [8]
Himoyalash choralari: autentifikatsiya, shifrlash
MB xavfsizligini ta’minlash uchun ko‘p bosqichli autentifikatsiya, TLS/SSL
shifrlash texnologiyalari, ma’lumotlar kirishini cheklovchi ro‘yxatlar qo‘llaniladi.
Autentifikatsiya foydalanuvchilarning shaxsini aniqlashga yordam beradi, shifrlash esa
ma'lumotlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi. [8]
Tizimlararo integratsiyani ta’minlash
Tizimlararo moslikni oshirish uchun bir nechta standartlashtirilgan formatlar
va umumiy API interfeyslaridan foydalanish zarur. Bu esa turli ishlab chiqaruvchilar
tomonidan ishlab chiqilgan tizimlar o‘rtasida axborot almashinuvini soddalashtiradi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda yagona davlat axborot tizimlari integratsiyasi yo‘lga
qo‘yilmoqda .Universal API’lar, XML va JSON formatlari yordamida turli MB va
tizimlar o‘rtasida moslashuvchanlikni ta’minlash mumkin. [5]
Zaxiralash siyosatini avtomatlashtirish
Har qanday texnik tizimda doimiy va avtomatik zaxiralash tizimi bo‘lishi
kerak. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Real vaqt rejimidagi zaxiralash;
- Bulutli xotiralarda nusxa olish;
- Zaxira ma’lumotlarning shifrlangan holda saqlanishi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
52
- Replikatsiya – MBning boshqa joylardagi ko‘chirma nusxalari.
Bu yondashuvlar foydalanuvchilar xavfsizligini ta’minlash bilan birga, avtomatik
zaxiralash tizimlari (masalan, cron job, rsync)
ma’lumotlar yo‘qolishining oldini
olishda yordam beradi. Ma'lumotlarning doimiy zaxira nusxalarini yaratish va tizimni
muntazam monitoring qilish orqali texnik nosozliklar va ma'lumot yo'qolishining
oldini olish mumkin. [10]
Zamonaviy tizimlar uchun MB optimallashtirish
Ma'lumotlar bazasining samaradorligini oshirish uchun indekslash, so'rovlarni
optimallashtirish va apparat resurslarini to'g'ri taqsimlash kabi usullardan foydalanish
lozim. Bugungi kunda ko‘plab texnik tizimlar juda katta hajmdagi ma’lumotlar bilan
ishlaydi. Bu ma’lumotlar tez, aniq va ishonchli ishlashi uchun ma’lumotlar bazasini
optimallashtirish juda muhim
Optimallashtirish degani – bazani shunday tartibga solishki, u ortiqcha
yuklamasdan, tezkor va to‘g‘ri ishlasin. Buning uchun bir nechta asosiy usullar bor:
1. Indekslar – ma’lumotlarni tez topish uchun maxsus ko‘rsatkichlar qo‘shiladi.
2. So‘rovlarni soddalashtirish – keraksiz murakkab buyruqlardan qochiladi.
3. Kech saqlash (cache) – tez-tez ishlatiladigan ma’lumotlar vaqtincha xotirada
saqlanadi
Indeksatsiya, keshlash, paralel qayta ishlash, normalizatsiya va shartli
replikatsiya kabi usullar orqali MB samaradorligini oshirish mumkin. Masalan,
Microsoft SQL Server va PostgreSQL kabi tizimlar yirik sohalarda qo‘llanilmoqda.
[10]
Sun’iy intellekt asosida ma’lumotlar boshqaruvi
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari ma’lumotlar bazasini
boshqarish sohasida tub o‘zgarishlarga olib kelmoqda. An’anaviy MB tizimlari
faqatgina axborotni saqlash va chaqirishga qaratilgan bo‘lsa, AI asosidagi tizimlar:
Ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish,
Anomaliyalarni aniqlash,
Proaktiv qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
53
Tibbiyotda AI yordamida bemorning simptomlari, analizlari va kasallik tarixi
asosida ehtimoliy tashxis avtomatik taklif qilinadi. MBlar bu yerda katta hajmdagi
tibbiy ma’lumotlarni saqlaydi va AI algoritmlariga asos bo‘ladi.
AI yordamida ma’lumotlar avtomatik ravishda tahlil qilinadi. Bu prognozlash,
muammolarni aniqlash va qarorlar qabul qilish jarayonlarini tezlashtiradi. IBM Watson
yoki Google AI platformalari bunga misol bo‘la oladi. [7]
Ma’lumotlar sifati va boshqaruv siyosatlari
Texnik tizimlarda MBlardan foydalanishda eng muhim jihatlardan biri bu —
ma’lumotlar sifati va ularni boshqarish siyosatlaridir. Past sifatli yoki noto‘g‘ri
formatdagi ma’lumotlar tahlilni noto‘g‘ri yo‘nalishga olib boradi.
Data Governance — bu ma’lumotlar hayotiy tsiklini boshqaruvchi siyosatlar
majmuasidir. U orqali MB’lar yangilanadi, keraksiz ma’lumotlar o‘chirib boriladi. [1]
O‘zbekiston texnik tizimlari uchun takliflar
1. MB xavfsizligini oshirish maqsadida davlat miqyosida yagona axborot
xavfsizligi platformasi yaratish.
2. Ma’lumotlarni joylashtirishda milliy hosting xizmatlaridan foydalanish
(xorijdan ko‘ra tezroq va xavfsizroq).
3. Tibbiyot, ta’lim, energetika va sanoatda yagona ma’lumotlar almashinuvi
platformasini ishlab chiqish.
Mahalliy tizimlarda xavfsizlikni kuchaytirish, integratsiyani avtomatlashtirish
va AI asosida boshqaruv mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish zarur. Xususan, sog‘liqni
saqlash va ta’lim tizimlari MB yondashuvlarini jadal takomillashtirish lozim. [2, 3, 4]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. U. Abdullayev, R. Shirinov — “Axborot texnologiyalari va tizimlari asoslari”,
TATU, 2022.
2. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi — e-poliklinika.uz
3. My.gov.uz — O‘zbekiston Respublikasi Yagona Interaktiv Xizmatlar Portali
4. ScienceWeb.uz — “Zamonaviy tibbiy axborot tizimlarida ma’lumotlar bazasining
o‘rni”
5. Pedagoglar.uz — “Taqsimlangan tizimlar va axborot xavfsizligi muammolari”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
54
6. Orient.uz — “SCADA va DCS tizimlari uchun zamonaviy MBlar”
7. Google Cloud Whitepapers — “Modern Data Management in Distributed Systems”,
2023
8. IBM Developer Network — “Database Security in Modern IT Environments”
9. Postgresql.org — “Distributed Databases and Fault Tolerance: 2022 Survey”
10. Microsoft Docs — “Database performance optimization in cloud-based systems”
