MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
46
AVTOMOBIL DVIGATELLARIGA TASHXIS QO'YISH
Xursanov Izzatbek O‘tkirbek o‘g‘li, talaba
Xolmatov Kamoliddin Komiljon o‘g‘li, talaba
Andijon mashinasozlik instituti, Andijon, O‘zbekiston
Avtomobil dvigatellari zamonaviy texnologiyalarning murakkab mahsuloti
bo‘lib, ularning to‘g‘ri ishlashi avtomobilning samaradorligi va ekologik xavfsizligiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Dvigatellarni tashxislash texnologiyalari avtomobil egalariga va
texnik xizmat ko‘rsatish markazlariga dvigatelning holati haqida aniq ma’lumot olish
imkonini beradi. Ushbu maqolada avtomobil dvigatellariga tashxis qo‘yishning
ahamiyati, asosiy usullari va texnologiyalari yoritiladi.
Dvigatel tashxisining ahamiyati
Avtomobil
dvigatellarini
muntazam
ravishda
tashxislash
quyidagi
muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi:
1.
Yo‘qotishlarni kamaytirish
: Dvigatelning noto‘g‘ri ishlashi yoqilg‘i
sarfini oshirishi va quvvatni kamaytirishi mumkin.
2.
Xavfsizlikni ta’minlash
: Nosoz dvigatel xavfli holatlarni yuzaga
keltirishi mumkin, masalan, to‘satdan to‘xtash yoki yonilg‘i tizimi nosozligi.
3.
Atrof-muhitni muhofaza qilish
: Nosoz dvigatellar zararli gazlarni ko‘p
chiqarishi mumkin.
4.
Texnik xizmat xarajatlarini kamaytirish
: Nosozliklarni erta aniqlash
orqali qimmatbaho ta’mirlash ishlarini oldini olish mumkin.
Tashxislash usullari
Dvigatellarni tashxislashning bir qancha zamonaviy usullari mavjud. Quyida
ularning asosiylari keltirilgan:
1. Kompyuter diagnostikasi
Dvigatellarning elektron boshqaruv bloklari (ECU) yordamida tashxislash eng
keng tarqalgan usullardan biridir. Bu usul quyidagilarni aniqlashga imkon beradi:
Dvigatel ishlashining asosiy parametrlari;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
47
Xatolik kodlari (DTC);
Sensor va aktuatorlarning holati.
2. Mexanik diagnostika
Bu usul dvigatel qismlarining mexanik holatini aniqlash uchun qo‘llaniladi.
Masalan:
Kompressiyani o‘lchash;
Moyning sifatini tekshirish;
Mexanik tebranishlarni tahlil qilish.
3. Akustik diagnostika
Akustik tashxis dvigatel ishlash vaqtida chiqarayotgan tovushlarni tahlil qilish
orqali amalga oshiriladi. Maxsus mikrofonlar va dasturlar yordamida anomaliyalar
aniqlanadi.
4. Issiqlik tasvirlash (termografiya)
Termografiya dvigatelning harorat taqsimotini kuzatish uchun ishlatiladi. Bu
usul orqali dvigatelning haddan tashqari qizib ketgan joylari aniqlanadi.
Zamonaviy texnologiyalar
Hozirgi kunda dvigatel diagnostikasi uchun quyidagi texnologiyalar keng
qo‘llanilmoqda:
OBD-II tizimi
: Avtomobillarning bort diagnostikasi tizimi bo‘lib,
haydovchiga real vaqt rejimida xatoliklarni ko‘rsatadi.
Sun'iy intellekt
: Ma’lumotlarni tahlil qilish orqali dvigatelning ishlash
holatini prognoz qilish.
IoT (Internet of Things)
: Avtomobil dvigatelini masofadan kuzatish va
boshqarish imkonini beradi.
Ilmiy raxbar: Muqimova D.
Xulosa
Avtomobil dvigatellarini tashxislash texnologiyalari avtomobil egalariga
samaradorlikni oshirish, xavfsizlikni ta’minlash va ta’mirlash xarajatlarini
kamaytirishga yordam beradi. Zamonaviy diagnostika usullari orqali dvigatel
nosozliklarini aniqlash va bartaraf etish yanada osonlashdi. Shu bois, dvigatel
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
48
tashxisiga muntazam ravishda e’tibor qaratish avtomobilning uzoq muddatli va
ishonchli ishlashini ta’minlashda muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Smith, J. "Automotive Engine Diagnostics and Repair." McGraw-Hill
Education, 2018.
2.
Bosch. "Automotive Handbook." 10th Edition, 2021.
3.
Johnstone, R. "Modern Engine Technology: From A to Z." SAE International,
2019.
4.
ISO 15031-5:2015. "Road vehicles — Communication between vehicle and
external equipment for emissions-related diagnostics."
5.
Webasto Group. "Thermal Management in Automotive Engines." 2020.
6.
"Onboard Diagnostics II (OBD-II) Standards and Protocols," SAE International,
2020.
