MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
177
MEHNAT SARFI VA MAHSULOTNING FOND SIGʻIMINI ANIQLASHDA
MATHCAD DASTURIDAN FOYDALANISH
Mirzamaxmudova Nilufar Tadjibayevna, katta o`qituvchi.
Chagayev Daniil Andreyevich 57-24 SI yo`nalishi talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada mehnat sarfi va mahsulotning fond sig‘imini
aniqlashda MathCAD dasturidan foydalanish ko‘rib chiqilgan. Leontev modeli
asosida ishlab chiqilgan tarmoqlararo mexnat modeli orqali mahsulot ishlab
chiqarishda zarur bo‘lgan mehnat resurslari va kapital harajatlari tahlil qilinadi.
Maqolada mahsulot sig‘imini aniqlovchi koeffitsientlar va jamlangan harajatlar
formulalari taqdim etilib, ularning iqtisodiy jarayondagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan.
Tadqiqot natijalari iqtisodiy jarayonlarni aniq modellashtirish va samarali
rejalashtirish imkonini beradi.
Kalit so`zlar: yalpi ichki maxsulot, kapital, mehnat sigʻimi, jamlanma harajat,
fond sigʻimi.
Аннотация: В данной статье рассматривается использование
MathCAD для определения затрат на рабочую силу и емкости товарных запасов.
Анализ трудовых ресурсов и капитальных затрат, необходимых для
производства продукции, проводится с использованием межотраслевой модели
труда, разработанной на основе модели Леонтьева. В статье приведены
коэффициенты и формулы полных затрат, определяющие производственную
мощность, и показано их значение в экономическом процессе. Результаты
исследований позволяют осуществлять точное моделирование и эффективное
планирование экономических процессов.
Ключевые
слова:
валовой
внутренний
продукт,
капитал,
производительность труда, совокупные расходы, производительность запасов
Annotatsiya: This article examines the use of MathCAD to determine labor
costs and product stock capacity. The labor resources and capital costs required for
product production are analyzed using the inter-sectoral labor model developed based
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
178
on the Leontyev model. The article presents the coefficients and formulas for
determining product capacity and total costs, and shows their importance in the
economic process. The results of the study allow for accurate modeling and effective
planning of economic processes.
Keywords: gross domestic product, capital, labor capacity, total cost, stock
capacity
Kirish.
Leontev modeli texnologik jarayonni potentsial imkoniyatini akslantiradi. Bu
modelda mahsulotlar zaruriyati tugʻilganda ishlab chiqarish boʻladi. Lekin, amaliyotda
bu iqtisodiy jarayon ancha murakkab – ishlab chiqarish jarayonida mexnat resurslarini,
kapital qoʻyilmalarni hisobga olish kerak.
Masalaning qo`yilishi.
Quyidagi belgilashlar kiritamiz
tarmoqdagi ishchilar soni;
tarmoqdagi ishlab chiqarilgan yalpi ichki maxsulot;
Bu holda
- turdagi bir birlik maxsulot ishlab chiqarish uchun maxsulot
sigʻimini aniqlovchi koeffitsient tushunchasini kiritamiz, ya’ni bevosita mexnat sigʻimi
koeffitsienti
Agar
tarmoq bir birlik maxsulot ishlab chiqakrish uchun toʻliq harajat
sarfini bildirsa
Bu tenglikni quyidagicha yozish mumkin
yoki
j
L
j
j
Х
j
j
,
1,
j
j
j
L
t
j
n
x
j
T
j
1
1,
n
j
ij
j
j
i
T
a T
t
j
n
T
TA
t
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
179
Agar
- barcha turdagi mahsulot ishlab chiqarish uchun
jamlanma harajat
boʻlsa, ya’ni
u holda
kelib chiqadi.
Tarmoqlar aro mehnat modeli mexnat harajatlardan
.
Bu yerda
- mahsulot-mexnat matritsasi.
- natijaviy mexnat uchun sarflangan harajat
2.3.6.5-jadval
Iste’molchi tarmoqlar
Natijaviy
mahsulot
Mexnat
resurslari
Tarmoq ichki harajatlar
1
(
)
T
E
A
t
L
1
1
n
n
j
j
j
j
j
L
L
t x
tx
tx
Ty
1
,
1,
n
i
i i
ij j
i i
j
L
t x
x t
y t
i
n
ij
ij j
xt
x t
j
j j
xt
y t
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
180
Ishlab
chiqarish
tarmoqlari
1
2
3
uchun
ishlatilgan
harajatlar
uchun
ishlatilgan
harajatlar
1
0
269.3
512.325
278.375
100
2
75.574
150
0
74.426
300
3
31.635
8.213
20
40.752
100
Mahsulotning fond sigʻimi modeli
Tarmoqlararo muvozanat modelida, alohida satrda har
- tarmoqni ishlab
chiqarish xajmi fondi qiymatlari koʻrsatilgan va
deb belgilaymiz.
Masalaning qo`yilishi.
Ma’lumotlarga asoslanib - tarmoqni bevosita fond sig’imining koeffitsientini
aniqlaymiz:
.
Bu koeffitsient bir birlik yalpi mahsulot ishlab chiqarish sarflanadigan ishlab
chiqarish fondining miqdorini aniqlaydi. Bundan tashqari
- to’liq fond sigʻimi
koeffitsientini aniqlashimiz kerak.
- toʻliq fond sigʻimi koeffitsienti
- tarmoq bir birlik natijaviy mahsulot
ishlab chiqarish uchun barcha tarmoqlarni zaruriy ishlab chiqarish miqdorini aniqlaydi
va
.
bevosita harajat koeffitsienti.
Agar quyidagi vektorlarni kiritsak
va
,
u holda
formula kelib chiqadi.
Mahsulotni tarmoqlar aro fondini quyidagi formula bilan hisoblanadi
j
j
F
j
,
1,
j
j
j
F
f
j
n
x
j
F
j
F
j
1
,
1,
n
j
ij
i
j
i
F
a F
f
j
n
(
1, ,
1, )
ij
a
i
n
j
n
1
2
( ,
,...,
)
n
f
f f
f
1
2
( ,
,...,
)
n
F
F F
F
1
(
)
F
f E
A
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
181
.
Bu yerda
,
.
2.3.6.4-jadval
Ishlab
chiqarish
tarmoqlari
Iste’molchi tarmoqlar
Natijaviy
mahsulot
fond
harajatlar
Tarmoqlar
aro
fond
harajatlar
Tarmoqlar aro fond harajatlar
1
2
3
1
100
120
130
26.262
370.262
2
269.3
150
8.213
29.771
487.283
3
512.977
0
20
52.977
545.232
1
n
i
i i
i ij
i
j
j
F
f x
f x
f y
ij
ij
i
xf
x f
i
i
i
yf
y f
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
182
ADABIYOTLAR:
1.
Abdurazakov, A., Mirzamahmudova, N., & Maxmudova, N. (2021). “IQTISOD”
YO’NALISHI MUTAXASSISLARINI TAYYORLASHDA MATEMATIKA
FANINI O’QITISH USLUBIYOTI.
Scientific progress
,
2
(7), 728-736.
2.
Abdurazakov, A., Mirzamahmudova, N., & Maxmudova, N. (2021). Iqtisodiy
masalalarni
maple
dastur
tizimi
yordamida
yechish
uslubiyoti.
Scientific
progress
,
2
(7), 737-745.
