MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
159
NAVOIY SIYMOSI MANGU VA ABADIY SIYMODIR
Denov tumani
Maktabgacha va maktab boshqarmasiga
qarashli 91- umumiy o‘rta ta’limi maktabi
ona tili va adabiyoti o‘qituvchisi
XO‘JAYEVA XAYRINISO G‘ULAMOVNA
Annotatsiya:Ushbu maqolada Navoiy asarlarining tarixiy ahamiyati va o‘zbek
adabiy tiliga qo‘shilgan hissasi ko‘rib chiqiladi. Asarlarning ko‘p qirrali mazmuni va
ularda ifodalangan fikrlar, shuningdek, siymo sifatidagi ahamiyati ta'kidlanadi.
Navoiy, nafaqat o‘z zamonining eng buyuk shoirlaridan biri, balki o‘zbek
ma’naviyatining asoschilaridan sifatida ham tan olinadi.
Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, o‘zbek adabiyati, ma'naviyat, bebaho meros,
asarlar, tarixiy ahamiyat, madaniyat, ma'naviy rivojlanish, adabiy til, siymo.
Abstract: This article examines the historical significance of Navoi's works and
their contribution to the Uzbek literary language. The multifaceted content of the works
and the ideas expressed in them, as well as their significance as a figure, are
emphasized. Navoi is recognized not only as one of the greatest poets of his time, but
also as one of the founders of Uzbek spirituality.
Keywords: Alisher Navoi, Uzbek literature, spirituality, invaluable heritage,
works, historical significance, culture, spiritual development, literary language,
figure.
Kirish
Alisher Navoiy, o‘zbek adabiyotining buyuk siymosi, o‘zining asarlari orqali
milliy tilimizni boyitgan shoir va mutafakkirdir. Uning asarlari zamon o‘tishi bilan
yanada qadrlanmoqda va har biravlod uchun ma’naviy ozuqa bo‘lib xizmat qiladi.
Insoniyatning xususiyatlaridan biri o‘z ajdodlari, qadriyatlari, an’analari bilan
faxrlanishdir. Alisher Navoiy esa bunday siymolarimizdan biridir. Uning ijodi hayratga
to‘la, asarlarini o‘qigan inson ko‘plab sirlarni topadi. “Muhokomat ul-lug‘atayn”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
160
asarida turkiy tilning boyligi ilmiy ravishda tasdiqlanadi. Navoiy tillar haqida
mulohazalar yuritadi, arab tilining jozibadorligini ta'kidlaydi. U forsiy, turkiy va hindiy
tillarini Nuh alayhissalomning o‘g'illari bilan bog'lab, turkiy tilni ustun deb hisoblaydi.
Navoiy turkiy tildagi so‘zlar imkoniyatini tahlil qilib, ularning kengligini ko‘rsatadi. U
turkiy tilning nafosatini va tarixiy merosini e'tirof etadi. “Muhokomat ul-lug‘atayn”
asarini yakunlar ekan, o‘z ishining ahamiyatini ta'kidlaydi. Alisher Navoiydir. Navoiy
ijodi hayrat xazinasidir. Navoiy asarlarini mutolaa qilgan inson duru-javohirlar, siru-
sinoatlar ummoniga g‘arq bo‘ladi. Buni turkiy (o‘zbek) tilining nechog‘li jilvakor va
boy til ekanini ilmiy asoslab yaratgan “Muhokomat ul-lug‘atayn” asarida ham yaqqol
kuzatishimiz mumkin.
Hazrat Navoiy tillar haqida o‘z fikr-mulohozalarini bayon etar ekan asarning
avvalida arab tilining naqadar jozibador ekanini dunyodagi hech bir takallum ahli bu
tilga da’vo qila olmasligi va buning boisi Allohning kalomi bo‘lgan Qur’oni Karimning
ushbu tilda nozil bo‘lgani bilan bog‘lagan. holda eng nuktadon fikrlarni asosli tarzda
izohlab o‘tganlar.
Bayt:
Ki to bo‘lg‘ay jahon bu gulshan mevador o‘lsin,
Harimida bu bulbullarg‘a bu gulbong bor o‘lsun
1
.
“…. Mindin so‘ngra uch nav’ tildurkim asl va mo‘tabardir” - deya Navoiy
ushbu asarni yozishdan ko‘zlangan asosiy maqsad sari yuzlanadi. Bu uch til ya’ni
forsiy, turkiy va hindiy tillarining kelib chiqishi Nuh alayhissalomning uch o‘g‘li tarixi
bilan bog‘lagan holda izohlaydilar. Dunyoni To‘fon bosishi va bundan keying
hayotning davom ertishida salmoqli hissa qo‘shgan Nuh alayhissalom Odami soniy
deb ulug‘lanadi. Nuh o‘g‘illari Yofas (Abu Turk)ni Xito mulkiga yubordi, Som ( Abul-
furs)ni Eron va Turon mamlakatiga Voliy qildi, Xom (Abul-hindni) Hindistonga
jo‘natdi. Bu uch payg‘ambarzodalarning avlodu ajdodlari yuqorida keltirilgan
yurtlarda ko‘payib, yashay boshladilar. Yofas, ya’ni Abu- turk boshqa qarindoshlari
1
Sirojiddinov Sh. A. Navoiy manbalarining qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili.
2011, 225-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
161
orasida nisbatan ko‘proq e’tibor topdi. Xom Nuh alayhissalomga beadablik qilgani
bois uning tili va eliga qarg‘ish o‘tdi… Navoiy bu uch til haqida o‘z fikr va
mulohozalarini bayon etar ekan, aynan turkiy va forsiy tillarni o‘zaro qiyoslashni lozim
topadi. Navoiy turk elini fahm- farosatli, aql- idrokli sof hilqatli, pokdomon deb e’tirof
etadi. Navoiy turk (o‘zbek) tilining fors tilidan ustunligini dalillar bilan isbotlab beradi.
Bundan tashqari, turkey (o‘zbek) tilidagi 100 ta so‘zlarni forsiy til bilan yasab
bo‘lmasligi haqida fikrlar keltirilgan. So‘zlarning ayrimlari bilan tanishib o‘tamiz:
quruqshamoq, qizg‘anmoq, ko‘ndirmoq, sovrilmoq, chayqalmoq, burmak, turmak,
o‘rtanmak,chidamoq, tuzmak, chimdilamoq, sipqarmoq, siylanmoq, tanlamoq,
ingramoq… va bosahqalar.
… Biri sipqarmoq lafzidurki, mubolag‘a mundin o‘tmas.turkcha nazmda bu
matla’ bordurkim.
Bayt:
Soqiyo, tut bodakim , bir lahza o‘zumdin boray,
Shart bukim har necha tutsang labo-lab sipqoray
2
.
Shu bilan bir qatorda Navoiy turk (o‘zbek) tilidagi omonim so‘zlar
imkoniyatining nechog‘li keng ekani borasida to‘xtalib o‘tadi.
…ko‘k lafzin hamnecha ma’ni bilaiste’mol qilurlar. .Biri ko‘k osmonni derlar,
yana ko‘k ohangdur.
Yana ko‘k tegrada ko‘klamakdur. Yana ko‘k qadog‘i ham derlar. Yana ko‘k
sabza va o‘lanni dag‘i derlar...
Navoiy tilimizning naqadar nafis, serjilo, diltortar va betimsol ekani
Xuloguxon (Chingizxonning nevarasi 1285-yil), Sohibqiron Amir Temur, uning o‘g‘li
Shohrux Mirzo davrida turkiygo‘y shoirlarning qoldirgan katta adabiy meroslaridan
namoyon bo‘lgani haqida o‘z mulohazalarini bildirib o‘tadi. Navoiy “Muhokomat ul-
lug‘atayn” asarini xotimalar ekan quyidagi jumlalar bilan yakun yasaydi:
2
Sirojiddinov Sh. A. Navoiy manbalarining qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili.
2011, 225-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
162
“… Agar dag‘i ranju mashaqqatim muqobalasida, chun bu maxfiy ilmdinki,
zohir qilibmen , vuquf topsalar, umid ulkim bu faqirni xayr duosi bila yod qilg‘aylar
va ruhimni aning bila shod qilg‘aylar
3
”.
Ruboiy:
Bu nomaki, yozdi qalamim tortib til,
Ta’rixin aning jumodiul-avval bil,
Kunning raqamini chorshanba qilg‘il,
To‘qqiz yuz yildin o‘tib berdi besh yil
4
.
Darhaqiqat asar yozilganiga 524 yil bo‘libdi. Hazratning o‘zlari e’tirof
etganlaridek, o‘zbek adabiy tili bor ekan Alisher Navoiy nomi barhayotdir. Biz
shunday
umrboqiy
siymolarimizning
bebaho
merosini
o‘qib, o‘rganib,
ma’naviyatimizni boyitishimiz lozim.
Xulosa
Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandasi bo‘lib, uning
asarlari asrlar davomida ma'naviy va madaniy meros sifatida qadr topmoqda. U og'zaki
va yozma adabiyotda qalam tebratib, muhim tarixiy va falsafiy g'oyalarni o‘z asarlarida
ifodaladi. Navoiy nafaqat shoir, balki muallif sifatida ham madaniyatga ulkan hissa
qo‘shgan. Uning asarlari zamonaviy o‘zbek adabiyotining poydevorini shakllantirgan.
Ma'naviy rivojlanish va adabiy tilni rivojlantirishda O‘zbekiston tarixida muhim rol
o‘ynagan. Alisher Navoiy merosi nafaqat o‘zbek xalqiga, balki global madaniyatga
ijobiy ta'sir ko‘rsatmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mirzoyeva A. ,, Foniy va Hofiz”. 1968, 64-bet.
3. Sirojiddinov Sh. A. Navoiy manbalarining qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili.
2011, 225-bet
4. Mirzoyev A. M. ,, Kamal ad-din” 1976.33-34-bet.
3
Mirzoyev A. M. ,, Kamal ad-din” 1976.33-34-bet.
4
Sirojiddinov Sh. A. Navoiy manbalarining qiyosiy-tipologik, tekstologik tahlili.
2011, 225-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
163
5. Y. Is’hoqov. ,,Xamsa” poetikasiga doir.
6. Abdurasul Eshonboboyev. ,,Sharq yulduzi” jurnali, 2016-9
7. Navoiy asarlarining izohli lug‘ati. T: G‘afurG‘ulom nomidagi adabiyot va san'at
nashriyoti, 1972.
8. Navoiy asarlari uchun qisqacha lug‘at. T: Fan,1993
