MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
213
AVTOMOBIL TRANSPORTI VOSITALARIDA TASHISH XAVFSIZLIGI
DARAJASINI BAHOLASH METODIKASI
Chariyev Xaliqul Shoniyozovich
Toshkent davlat transport universiteti dotsenti
Kenjayeva Barno Otabayevna
Toshkent davlat transport universiteti katta o’qituvchisi
Nigmatova Dilbar Zafarovna katta ukituvchi
M.Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti
Аннотatsiя: Ushbu maqolada “Toshshahartransxizmat” AJ avtobus parklari
misolida yo‘l-transport hodisalarining oldini olish va xavfsizlik choralarini
kuchaytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Калит сўзлар: yuk tashish, harakat tezligi, harakat jadalligi, transport,
transport vositasi, yo’l, avtomobil yo’llari.
Аннотatsiя: В статье разработаны рекомендatsiи по предотвращению
дорожно-транспортных происшествий и усилений меры безопасности на
примере автобусных парков АО «Ташшахартрансхизмат».
Ключевые слова: грузоперевозки, скорость движения, движение
интенсивность, транспорт, транспортное средство, дорога, автомобильная
дорога.
Abstract: The article develops recommendations for preventing road accidents
and enhancing safety measures using the example of bus depots of JSC
"
Tashshahartranskhizmat
"
.
Key words: freight transportation, speed of movement, movement intensity,
transport, vehicle, road, highway.
Avtomobil transportida yuk tashish xajmining o’sishi va xarakat
xavfsizligining ta’minlanishi avtomobil yo’llarining xolatiga bog‘liq bo’ladi.
Avtomobil notekis yo’lda xarakatlanganda xarakat tezligi pasayadi, yoqilg‘i sarfi, yuk
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
214
tashish narxi va yo’l xarakati qoidalariga rioya qilmaslik xolatlari soni ortadi. Bundan
tashqari avtomobilning texnik nosozligi ortishi natijasida ta’mirlash xarajatlari ortadi.
Hozirgi kunda xalq xo’jaligiga avtomobillarning yuqori tezlikda turli ob-xavo
sharoitlarida qatnovini taminlaydigan yaxshi avtomobil yo’llari kerak.
Avtomobil yo’llari katta iqtisodiy va siyosiy ma’noga ega bo’lgani uchun
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasi va xukumatimiz avtomobil yo’llarini
qurish, ta’mirlash va saqlashni yaxshilash choralari to’g‘risida qarorlar qabul qildi.
“O’zavtoyo’l” Davlat aksionerlik kompaniyasi tashkil qilinib, unga respublikamiz
iqtisodiy xududlari, magistral-avtomobil yo’llari tarmog‘ini, asosan, qishloq joylarda
avtomobil yo’llarining tarmoqlarini kengaytirish vazifasi yuklatildi.
Avtomobil yo’llari xalq xo’jaligidagi ahamiyatiga, yuk tashish tavsifiga va
transport vositalarining harakat jadalligiga qarab toifalarga bo’linadi (1-jadval).
1-jadval
Avtomobil yo’llari xalq xo’jaligidagi ahamiyatiga, yuk tashish tavsifiga va
transport vositalarining harakat jadalligi
T
/r
Avtomobil
yo’lining xalq xo’jaligi
boyicha
sinflarga
bo’linishi
Harakat
jaddaligi,
avto/sutka
Toifasi
Xar
akat tezligi,
km/soat
1
.
Umumdavlat
miqyosidagi avtomobil
yo’llari
(asosiy
magistral)
7000 dan
ortiq
I
150
2
.
Respublika
miqyosidagi yo’llar
3000-7000
II
120
3
.
Viloyat
miqyosidagi avtomobil
yo’llari
1000-3000
III
100
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
215
4
.
Tuman
miqyosidagi avtomobil
yo’llari
200-1000
IV
80
5
.
Maxalliy yo’llar
200
dan
kichik
V
60
2-jadval
Avtomobil yo’llariga qo’yiladigan asosiy talablar
Avtomobil yo’llariga qo’yiladigan asosiy talablar
― yil davomida xar qanday ob-xavo sharoitida avtomobillarning
harakatlanishini ta’minlashi lozim;
― tubdan ta’mirlashgacha (18-25 yil) uzoq muddat xizmat qilishi kerak;
― yo’l yuzining tekisligi yetarli ko’rinish masofasini va talab qilingan
xarakat tezligida xavfsizlikni taminlashi kerak;
― yo’l yuzasi qattiq qatlam bilan qoplangan bo’lishi kerak;
― burilish joylaridagi eng kichik radius me’yordagidan kichik bo’lmasligi
zarur;
― yo’l yuzasiga yaxshi ishlov berilishi, avtomobil g‘ildiragi bilan
ishqalanish koyeffitsentining yuqoriligi yetarli bo’lishi va tormoz yo’li
me’yordagidan oshmasligi kerak;
―avtomobil yo’lining o’tkazuvchanlik qobiliyati me’yorida bo’lishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
216
1-rasm. Avtomobil yo’lining ko’tarma va qazilmadagi ko’ndalang qirqimi
elementlari: a - bitta xarakatlanish qismi bo’lgan yo’l ko’tarmasi; b - ikkita
xarakatlanish qismi va ajratuvchi qismi bo’lgan yo’l ko’tarmasi; d - tog‘ va tog‘yon
bag‘ridagi maxsus yo’l qazimasi; 1 - tuproq qatlami; 2 - yo’l yoqasi; 3 - harakatlanish
zonasi; 4- yon ariqcha; 5- ariqchaning tashqi qiyaligi; 6- yo’l qoplamasi; 7 - chetki
qismi; 8 - avtomobil yo’li o’qi; 9 - xarakatlanish qismining o’qi; 10 - xarakat yo’lagi;
11 - yo’l qoplamasining cheti; 12 - tuproq qatlamining cheti; 13 - yo’l ko’tarmasining
qiyaligi; 14, 15- qirg‘olar; 16- qiyalik tagi; 17- ajratuvchi qismi; 18- tuproqli
tepalik;79- tog‘ ariqchasi; 20 - tuproq ko’tarma; 21 - qazima qiyaligining chekkasi; 22-
qazimaning tashqi qiyaligi - yon ariq chuqurligi; N- ko’tarma balandligi.
Avtomobil yo’lining ko’ndalang qirqimi deb, avtomobl yo’lining
o’qiga perpendikulyar tekislik bilan kesib xosil qilingan tasviriga aytiladi. Avtomobil
yo’lining o’qi bo’ylab tekislik bilan kesishishdan xosil bo’lgan tasviriga avtomobil
yo’lining bo’lama qirqimi deyiladi.
SNIP 2.05.02-85 bo’yicha avtomobil yo’li ko’ndalang qirqimining asosiy
ko’rsatkichlari.
3–jadval
Avtomobil yo’lining asosiy ko’rsatkichlari
t/r
Xarakat
yo’laklari
soni
Yo’l parametrlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
217
Ia Ib
II
III
IV
V
Xarakat yo’laklari
eni, m
1.
1
.
Xarakat
qismining
eni, m
4,6,8
4,6,8
2
2
2
1
2.
2
.
Tuproq
ko’tarmasining eni, m
3,75
3,75
3,75
3,5
3
-
3.
3
.
Ajratuvchi
qism
mustaxkamligining
eng
kichik eni, m
2x7,5
2x11,5
2x15
2x7,5
2x11,25
2x15
7,5
7,0
6,0
4,5
4.
4
.
Yo’l
yoqasini
mustaxkamlash
qismining
eng kichik eni
28,5
36
43,5
27,5
35
42,5
15
12
10
8
5.
5
.
Xarakat yo’nalishlari
orasidagi
ajratuvchi
qismning eng kichik eni, m
3,75
3,75
3,75
2,5
2
1,75
6.
6
.
Yo’l yoqasining eni,
m
0,75
0,75
0,75
0,5
0,5
-
7.
7
.
Xarakat yo’laklari
soni
6
5
-
-
-
-
8.
8
.
Xarakat yo’laklari
eni, m
1
1
-
-
-
-
Avtomobillarni to’xtamasdan xarakatlanishini ta’minlash uchun yo’llarda xar
xil sun’iy inshootlar qurilishi ko’zda tutiladi. Jumladan, quvurlar, ko’priklar, yo’lusti
va yo’losti inshoatlari va boshqalar (2-rasm).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
218
2-rasm. Suniy inshoatlarning asosiy turlari:
a - quvur; b - ko’prik; d - tepalik; ye - yo’losti va yo’lusti inshooti; f- veaduk;
g - estakada; x - galereya; i - tirgak devor; 1 - dumaloq quvur; 2- yon ko’tarmasi;
3 - ko’prik tutashmasi; 4- ko’prik qulog‘i (quloch qurilmasi); 5- tepalik; 6-
portal; 7- oraliq ustunlar; 8- yig‘ma temir-beton devor.
Yo‘l harakati xavfsizligi va samaradorligini oshirishda transport oqimlarini
boshqarish masalalarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. SHundan kelib
chiqib,
transport
oqimlarini
boshqarishni
takomillashtirish
uchun
uning
ko‘rsatkichlarini tahlil qilish asosida ilmiy asoslangan tadbir va tavsiyalar ishlab
chiqish maqsadga muvofiq. Transport oqimlarining ko‘rsatkichlarini bashorat qilish
maqsadida ham mavjud ko‘cha-yo‘l sharoitidagi ko‘plab omillarni hisobga olish talab
qilinadi. Bu tadbirlarni amalga oshirish uchun ekonometrik usullardan foydalanish
zarur bo‘ladi. Shu sababli transport oqimlarining ko‘rsatkichlarini matematik
qonuniyatlar asosida o‘rganish ular ustida turli xil amallarni bajarish imkoniyatlarini
yaratib beradi.
Qator yillar davomida eksperimental kuzatuv natijalarining matematik
qonuniyatlarga mos kelishi tekshirilganda ko‘cha-yo‘l tarmoqlaridagi harakat
miqdorini o‘zgarishi, transport vositalarining vaqt birligidagi oraliq masofalarini
o‘zgarishi turli yo‘l sharoitlarida normal, logarifmik normal, Puasson, ko‘rsatkichli
yoki Pirson taqsimotiga mos kelishi aniqlandi. Bularni hisobga olgan xolda biz quyida
harakat miqdorini, transport vositalarining vaqt birligidagi oraliq masofalarini
eksperimental tarzda turli yo‘l sharoitlarida aniqlangan qiymatlarini normal, Puasson
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
219
yoki ko‘rsatkichli taqsimot qonuniga mos kelish darajasi tahlillarini amalga
oshirdik[1].
Ko‘cha yo‘l sharoitida aniqlangan tajriba natijalari X
1
,X
2
,....,X
n
qiymatlarni
kuzatilayotgan X tasodifiy miqdorning qiymatlaridan olingan tanlanma deb olib H
0
gipotezani
χ
2
mezoni asosida tekshirish tartibini keltiramiz.
1.
X tasodifiy miqdorning taqsimot qonuni deb olinayotgan F(x)ning
no’malum parametrlarining baholari tanlanma yordamida topiladi.
2.
Agar X diskret tasodifiy miqdor bo‘lsa, uning n
k
, k=1,2.., r chastotalarini
topamiz. Agar X-uzluksiz tasodifiy miqdor bo‘lsa, u xolda uning qiymatlari sohasini r
ta kesishmaydigan ∆
1
∆
2
..., ∆
r
, intervallarga bo‘lib, har bir intervalga tegishli tanlanma
elementlari sonini topamiz, ularni mos ravishda n
k
, k=1,2.., r deb olamiz. Ikkala holda
ham ∑n
k=
n tanlanma hajmiga teng.
3.
X diskret tasodifiy miqdor bo‘lganda, taklif qilinayotgan
F(x) taqsimot
qonuni asosida p
k
=p (X=x
k
), k=1,2.., r ehtimollar topiladi.X uzluksiz tasodifiy miqdor
bo‘lsa, p
k
=p (X
ϵ
∆)-ehtimollar topiladi.
4.
Topilgan qiymatlar asosan statistik mezonning empirik qiymatini ushbu
statistika
r
k
k
k
k
ýìï
np
np
n
1
2
2
)
(
(1)
bo‘yicha xisoblanadi.
5.
Berilgan α-qiymatdorlik darajasiga (α odatda 0,90; 0,95; 0,99; ...
qiymatlar olinadi) mos mezonning
m
l
r
p
êðèòèê
2
1
2
2
1
kritik qiymatini
(4-jadval)
m
p
2
ning qiymatlari
jadvalidan topiladi. Bu erda p=1-α ;
l
-F taqsimotning parametrlari soni;
1
l
r
m
-erkinlik darajalari soni
6.
Agar
)
(
2
2
m
p
ýìï
bo‘lsa, H
0
-gipoteza qabul qilinadi. Ya’ni tajriba
natijalari F(x) taqsimot qonuniga mos keladi[2].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
220
Agar
)
(
2
2
m
p
эмп
bo‘lsa , H
0
-gipoteza rad qilinadi. Ya’ni, tajriba natijalari
taklif qilingan F(x) taqsimot qonuniga mos keladi deyishga asosimiz yo‘q. Eslatma.
Olingan tasdiq aniqroq bo‘lishi uchun har bir intervalda np
k
≥5 bo‘lishi lozim. Agar bu
shart qaysi intervalda bajarilmasa o‘sha intervalni qo‘shnisi bilan birlashtirish lozim
bo‘ladi.
4-jadval
Normal taqsimotga moslikni tekshirishni amalga oshirishda tajriba natijasida
quyidagi malumotlar olingan bo‘lsin.
5
5
5
0
1
4
1
8
2
0
2
0
3
9
3
4
2
0
2
3
1
4
2
0
2
0
2
8
2
6
3
8
3
3
2
6
3
0
3
8
3
7
2
6
3
2
2
0
4
0
2
0
1
5
2
0
1
8
2
0
1
8
2
5
1
5
1
8
1
8
2
1
1
6
1
4
3
0
1
8
2
0
1
8
2
1
3
0
3
1
3
0
3
5
6
0
6
7
4
5
5
5
6
8
6
7
6
0
5
8
Tanlanmaning bu qiymatlarini Pirsonning muvofiqlik mezoni bo‘yicha normal
taqsimotga mos kelishini tekshiramiz.
Tanlanmani gruhlaymiz.
Tanlanma uzunligi
54
14
68
min
max
x
x
har bir interval uzunligini
14
7
= 2
2
27
54
b
deb
gruppalangan natijalarni 4-jadvalga joylashtiramiz, tanlanma hajmi n=55 ga teng
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
221
2. Normal taqsimotning o‘rta qiymati va o‘rtacha kvadratik chetlanishining
baholarini tanlanma bo‘yicha topamiz.
4
,
30
55
58
60
...
20
20
18
14
50
55
;
1
1
n
i
i
X
x
n
X
37
,
15
)
4
,
30
58
...(
)
4
,
30
50
(
)
4
,
30
55
(
1
55
1
;
)
(
1
1
2
2
2
1
2
n
i
i
S
X
X
n
S
5-jadval
Muvofiqlik mezoni bo‘yicha normal taqsimot
Interval
x
i
*
n
i
*
s
X
x
z
i
i
*
f(z
i
)
np
i
14-16
15
5
1,002014404
0,242
1,732053469
16-18
17
1
0,871882663
0,2732
1,955359536
18-20
19
7
0,741750922
0,3034
2,171508358
20-22
21
12
0,611619181
0,3312
2,370479789
22-24
23
1
0,481487441
0,3555
2,544400861
24-26
25
1
0,3513557
0,3752
2,685398602
26-28
27
3
0,221223959
0,3894
2,787031491
28-30
29
1
0,091092219
0,3973
2,843573733
30-32
31
5
0,039039522
0,3988
2,854309601
32-34
33
2
0,169171263
0,3932
2,814229025
34-36
35
2
0,299303004
0,3825
2,737646496
36-38
37
1
0,429434744
0,3652
2,613826144
38-40
39
3
0,559566485
0,341
2,440620797
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
222
40-42
41
1
0,689698226
0,3144
2,250238061
42-44
43
0
0,819829967
0,2613
1,870188312
44-46
45
1
0,949961707
0,2541
1,818656143
46-48
47
0
1,080093448
0,2227
1,593918626
48-50
49
0
1,210225189
0,1919
1,373475458
50-52
51
1
1,340356929
0,1626
1,163768157
52-54
53
0
1,47048867
0,1354
0,969091073
54-56
55
2
1,600620411
0,1109
0,793738553
56-58
57
0
1,730752152
0,893
6,391420446
58-60
59
1
1,860883892
0,707
5,060172738
60-62
61
2
1,991015633
0,551
3,943642403
62-64
63
0
2,121147374
0,339
2,426306306
64-66
65
0
2,251279115
0,317
2,2688469
66-68
67
3
2,381410855
0,235
1,681952749
Izoh; 5-jadvalning 1-ustuniga interval chegaralari joylashtirilgan ya’ni 14-16,
16-18, 18-20,............................,66-68 kabi ko‘rinishida bo‘ladi.
2-ustuniga interval o‘rtalari x
*
ning qiymatlari;
15
2
16
14
X
*
1
,
17
2
18
16
X
*
2
,
19
2
20
18
X
*
3
,
………………………
67
2
68
66
X
*
27
o‘rtacha qiymatlari olindi.
3-ustunga n
*
empirik chastotalar ya’ni mos intervalga tegishli tanlanma
qiymatlari soni;
4-ustunga
s
X
x
i
)
f(z
i
ning qiymatlarini hisoblab joylashtiramiz;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
223
0020
,
1
37
,
15
4
,
30
15
*
1
1
s
X
x
z
8718
,
0
37
,
15
4
,
30
17
*
2
2
s
X
x
z
7417
,
0
37
,
15
4
,
30
19
*
3
3
s
X
x
z
…………………………………………
3814
,
2
37
,
15
4
,
30
67
*
27
27
s
X
x
z
5-ustunga har bir z
i
ga mos
2
i
2
2
1
)
f(z
i
z
e
ning qiymatlarini
2
2
2
1
f(x)
i
z
e
normal taqsimot zichlik funksiyasining miqdori 2-jadvalidan olinadi;
Z
1
=1,0020 da f(z
1
)=0,242, ………………, Z
27
=2,3814 da f(z
27
)=0,235
6-ustunga nazariy chastotalar
)
(
*
i
i
z
f
s
nb
np
ning qiymatlarini hisoblab
joylashtiriladi.
7320
,
1
37
,
15
242
,
0
*
2
*
55
)
(
*
1
1
z
f
s
nb
np
9553
,
1
37
,
15
273
,
0
*
2
*
55
)
(
*
2
2
z
f
s
nb
np
1715
,
2
37
,
15
303
,
0
*
2
*
55
)
(
*
3
3
z
f
s
nb
np
……………………………………………….
6819
,
1
37
,
15
235
,
0
*
2
*
55
)
(
*
27
27
z
f
s
nb
np
Oxirgi ustundagi qatordagi qiymatlar np
i
≤5, bo‘lganligi uchun ularni
yonidagi qatorlarga birlashtirib 6-jadvalga kiritamiz;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
224
np
1
=1,732+1,955+2,171=5,858,
………………………………........,
np
10
=3,943+2,426+2,268+1,681=10,320
i
i
i
np
np
n
2
)
(
formula bo‘yicha kvadratik qiymatini hisoblaymiz
703
,
8
858
,
5
)
858
,
5
13
(
)
(
1
2
1
1
np
np
n
388
,
5
6002
,
7
)
6002
,
7
14
(
)
(
2
2
2
2
np
np
n
……………………………………….
743
,
2
320
,
10
)
320
,
10
5
(
)
(
10
2
10
10
np
np
n
6-jadval
Normal taqsimot zichlik funksiyasi
n
i
np
i
i
i
i
np
np
n
2
)
(
13
5,858921363
8,703821223
14
7,600279251
5,388805372
4
5,630605224
0,472218046
7
5,668538626
0,312741874
3
5,35147264
1,033252704
4
6,56104717
0,999682282
2
5,949818384
2,622107812
2
8,154250072
4,644791809
1
5,060172738
3,25779445
5
10,32074836
2,743053323
-
-
эмп
2
30,1782689
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
225
Oxirgi ustun qiymatlari yig‘indisi ya’ni mezonning empirik qiymati topiladi[3].
эмп
2
8,703+5,388+0,472+0,312+…….+3,257+2,743 =30,18
Endi berilgan α=0,05 ga va parametrlar soni l=2 ga mos mezonning kritik
qiymatini 1-jadvaldan topamiz.
;
84
,
3
)
1
2
4
(
)
1
(
95
,
0
2
1
2
l
r
)
178
,
30
84
,
3
(
0
2
2
H
êðèòèê
ýìï
- gipoteza qabul qilinmaydi ya’ni,tajriba natijalari normal
taqsimotga mos kelmaydi.
Puasson taqsimotga moslikni tekshirish. 2-uchun quyidagi misolni
olishimiz mumkin. 120 ta avtomobilning qayd qilinganliklar sonini va unga mos
chastotatalarini mos ravishda k va n
k
deb belgilaymiz.
5-jadvaldan ko‘rinadiki, jami 120 ta avtomobil tekshirilgan bo‘lib qayd
qilinganliklar soni 0*49+1*34+2*20+3*9+4*6+5*2=135 ga teng. Qayd qilinishlar
sonini bildiruvchi X diskret tasodifiy miqdorning Puasson taqsimotiga bo‘ysunadi
degan N
0
– gipotezani
2
– mezon bo‘yicha tekshiramiz: ya’ni N
0
:
e
k
k
X
P
p
k
k
)
(
, k=0,1, …α=0.01 bo‘lsin: λ parametrning bahosi sifatida
YHXBda qayd qilinishlar sonining o‘rtacha qiymati olinadi:
125
,
1
120
135
*
1
k
n
k
n
qayd qilinganliklar soni
n=120
Jadvalning 3-ustunidagi
125
,
1
!
125
,
1
e
k
p
k
k
ehtimollarni ilovadagi 7-jadvaldan
λ=1,125 ga mos qiymatlari olinadi.
r
k1
=0,368; r
k2
=0,368; r
k3
=0,184;r
k4
=0,061;
r
k5
=0,015; r
k6
=0,307; r
k7
=0,0005
N*p
k1
=120*0,368=44,16; N*p
k2
=120*0,368=44,16
N*p
k3
=120*0,184=22,08; ……; N*p
k7
=120*0,0005=0,06
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
226
7-jadval
Normal taqsimot zichlik funksiyasi
k
n
k
r
k
Np
k
0
49
0,368
44,16
1
34
0,368
44,16
2
20
0,184
22,08
3
9
0,061
7,32
4
6
0,015
1,8
5
2
0,307
36,84
6
0
0,0005
0,06
Jadvaldagi oxirgi 4,5,6 qatordagi qiymatlar np
k
<5 bo‘lgan sababli ularni
4-chi qatorga birlashtirib 8-jadvalga kiritamiz.
5304
,
0
16
,
44
)
16
,
44
49
(
)
(
2
1
2
1
1
k
k
k
np
np
n
3375
,
2
16
,
44
)
16
,
44
34
(
)
(
2
2
2
2
2
k
k
k
np
np
n
1959
,
0
08
,
22
)
08
,
22
20
(
)
(
2
3
2
3
3
k
k
k
np
np
n
3855
,
0
32
,
7
)
32
,
7
9
(
)
(
2
4
2
4
4
k
k
k
np
np
n
3537
,
24
7
,
38
)
7
,
38
8
(
)
(
2
5
2
5
5
k
k
k
np
np
n
8-jadval
Normal taqsimot zichlik funksiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
227
k
n
k
np
k
k
k
k
np
np
n
2
)
(
0
49
44,16
0,530471014
1
34
44,16
2,337536232
2
20
22,08
0,195942029
3
9
7,32
0,38557377
4
8
38,7
24,35374677
эмп
2
27,80326982
Endi, berilgan α=0,01 ga va paramtrlar soni l=1 ga mos mezonning kritik
qiymatini ilovadagi 1-jadvldan topamiz:
21
,
9
)
2
(
99
,
0
)
1
(
1
2
2
r
)
803
,
27
21
,
9
(
êðèòèê
ýìï
2
2
H
0
- gipoteza qabul qilinmaydi ya’ni, tajriba natijalari
Puasson taqsimotga mos kelmaydi.
Ko‘rsatkichli taqsimotga moslikni tekshirish. Dala ishlarida olingan
natijalar 9-jadvalning 1 va 2-ustunlarida berilgan bo‘lin. Olingan har bir natijalarimizni
jadval ko‘rinishida ifodalaymiz.
9-jadval
Ko‘rsatkichli taqsimotga moslikni tekshirish
x
i
-x
i-1
X
n
i
n
e
e
np
t
t
X
X
i
)
(
1
0-5
2,5
37
31,529328
5-10
7,5
148
126,117312
10-15
12,5
2
1,704288
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
228
1)
Barcha elementlarning o‘rtacha ishlash vaqti ya’ni , o‘rta qiymatini
topamiz:
6,138
187
5
,
12
*
2
5
,
7
*
148
5
,
2
*
37
X
2)
Kutilayotgan
taqsimot
qonun
parametrining
bahosini
topamiz.
16
,
0
152
,
0
564
,
6
1
1
X
3) X ning xar bir intervalga tushish ehtimolini topamiz:
i
i
x
x
i
i
i
e
e
x
X
x
P
p
1
)
(
1
Bu qiymatlarni topishda 4-jadvalda berilgan qiymatlaridan olinishi mumkin.
Masalan ,
1
1
)
5
0
(
e
X
P
p
i
=0,852144
4) Nazariy chastotalar np
i
hisoblangan.
5293
,
31
37
*
852144
,
0
)
(
1
1
n
e
e
np
t
t
X
X
1173
,
126
148
*
852144
,
0
)
(
1
2
n
e
e
np
t
t
X
X
7042
,
1
2
*
852144
,
0
)
(
1
3
n
e
e
np
t
t
X
X
2.11-jadvalning oxirgi ustunidagi chastota 5 dan kichik bo‘lgani uchun ularni
birlashtirib quyidagi 10-jadvalga yozamiz.
10-jadval
Ko‘rsatkichli taqsimotga moslikni tekshirish
x
i
-x
i-1
n
i
np
i
k
k
k
np
np
n
2
)
(
0-5
37
31,529328
0,949219474
5-10
150
127,8216
3,848187056
Endi, berilgan α═0,05 ga va va paramtrlar soni l=1 ga mos mezonning kritik
qiymatini 2.6-jadvldan topamiz:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
229
6
)
2
(
)
1
1
4
(
)
1
(
1
95
.
0
2
95
.
0
2
2
r
(3,848<6)
êðèòèê
ýìï
2
2
H
0
- gipoteza qabul qilinadi ya’ni,tajriba natijalari
ko‘rsatkichli taqsimotga mos keladi.
Logarifmik normal taqsimotga moslikni tekshirish. Kuzatuv natijalari 11-
jadvalning 1 va 2 ustunlarida keltirilgan. Bu empirik taqsimot logarifmik normal
taqsimotga mosligi haqidagi N
0
gipotezani Pirsonning muvofiqlik mezoni bo‘yicha
tekshiramiz. Quyidagi hisoblashlarni amalga oshiramiz;
Tanlanma hajmi
50
1
1
2
.....
1
2
2
1
r
i
i
n
n
Interval uzunligi b=x
i+1
-x
i
=2, 7-jadvalning 3-ustuniga
41
2
42
40
2
1
1
*
i
i
x
x
x
;
43
2
44
42
2
1
2
*
i
i
x
x
x
…………………………………………………………………
79
2
80
78
2
1
20
*
i
i
x
x
x
interval o‘rtacha qiymatlarini joylashtiramiz.
11-jadval
Logarifmik normal taqsimotga moslikni tekshirish
Interval
n
i
X
i
Ln x
i
t
i
f(t
i
)
np
i
40-42
2
41
3,713572067
2,01
0,529 1,879
42-44
2
43
3,761200116
1,732 0,893 3,025
44-46
1
45
3,80666249
1,467 0,137 0,445
46-48
2
47
3,850147602
1,214 0,192 0,595
48-50
3
49
3,891820298
0,971 0,249 0,741
50-52
4
51
3,931825633
0,738 0,306 0,873
52-54
4
53
3,970291914
0,514 0,35
0,963
54-56
4
55
4,007333185
0,298 0,383 1,013
56-58
3
57
4,043051268
0,09
0,397 1,015
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
230
58-60
2
59
4,077537444
0,111 0,397 0,979
60-62
5
61
4,110873864
0,305 0,381 0,911
62-64
2
63
4,143134726
0,493 0,354 0,818
64-66
3
65
4,17438727
0,675 0,319 0,714
66-68
4
67
4,204692619
0,852 0,278 0,604
68-70
1
69
4,234106505
1,023 0,213 0,45
70-72
2
71
4,262679877
1,19
0,197 0,403
72-74
2
73
4,290459441
1,351 0,16
0,32
74-46
2
75
4,317488114
1,509 0,128 0,248
76-78
1
77
4,343805422
1,662 0,101 0,19
78-80
1
79
4,369447852
1,812 0,775 1,429
11-jadvalning 4-ustuniga lnx
*
I
larning qiymatlar joylashtirilgan, bu qiymatlar
bo‘yicha Formula o‘rtacha qiymatni va o‘rtacha kvadratik chetlanishning σ=σ(lnX)
baholarini topamiz.
059
,
4
36
.
4
*
1
34
.
4
*
1
31
.
4
*
2
......
8
.
3
*
1
76
.
3
*
2
71
.
3
*
2
50
1
ln
1
ln
1
r
i
i
i
x
n
n
X
172
,
0
1
*
)
09
.
4
36
.
4
(
...
2
*
)
09
.
4
71
.
3
(
49
1
)
ln
(ln
1
1
)
(ln
2
2
1
2
r
i
i
i
X
x
n
n
X
5-ustunga
)
(ln
ln
ln
X
X
x
t
i
ning qiymatlari joylashtiriladi.
01
,
2
172
,
0
059
,
4
7135
,
3
)
(ln
ln
ln
1
1
X
X
x
t
732
,
1
172
,
0
059
,
4
7612
,
3
)
(ln
ln
ln
2
2
X
X
x
t
467
,
1
172
,
0
059
,
4
8066
,
3
)
(ln
ln
ln
3
3
X
X
x
t
…………………….
812
,
1
172
,
0
059
,
4
3694
,
4
)
(ln
ln
ln
20
20
X
X
x
t
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
231
6-ustunga t
i
larga mos
2
2
2
1
)
(
i
t
i
e
t
f
ning qiymatini ilovadagi 2-jadvalda
berilgan normal taqsimot zichlik funksiyasining
2
2
2
1
)
(
x
e
x
f
qiymatlari jadvalidan
olinadi.
(Masalan: f(t
i
)=f(2,01)=0,529 va hk.
7-ustunga np
i
nazariy chastotalar ushbu
)
(ln
*
)
(
*
X
x
b
t
f
n
np
i
i
i
formula bo‘yicha
hisoblab qo‘yiladi.
879
,
1
172
,
0
*
41
*
2
529
,
0
*
50
)
(ln
*
*
)
(
*
1
1
1
X
x
b
t
f
n
np
025
,
3
172
,
0
*
43
*
2
893
,
0
*
50
)
(ln
*
*
)
(
*
2
2
2
X
x
b
t
f
n
np
……………………………..
429
,
1
172
,
0
*
79
*
2
775
,
0
*
50
)
(ln
*
*
)
(
*
20
20
20
X
x
b
t
f
n
np
12-jadvalning ustunlaridagi nazariy chastotalar 5 dan kichikligi sababli yonida
elementlarga birlashtirib, quyidagi 12-jadvalga ega bo‘lamiz.
12-jadval
Normal taqsimot zichlik funksiyasi
n
i
np
i
i
i
i
np
np
n
2
)
(
5
5,349119722
0,022785914
20
5,199350271
42,13203978
25
7,06631254
45,51414109
-
-
эмп
2
87,66896678
Mezonning empirik qiymatini
s
i
i
i
i
ýìï
np
np
n
X
1
2
2
)
(
statistika bo‘yicha topamiz.
(Oxirgi ustun elementlari yig‘indisi)
668
,
87
514
,
45
132
,
42
0227
,
0
2
эмп
Endi berilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
232
p=1-α=1-0,05=0,95 va m=r-l-1=5-2-1=2, (α=0,05 va m=2) ga mos mezonning kritik
qiymati ilovadagi 1-jadvalda berilgan
,
6
)
2
(
05
,
0
2
êðèòèê
ýìï
2
2
(6<87,668)
demak N
0
gipoteza qabul qilinmaydi, ya’ni tajriba natijalari logarifmik normal
taqsimotga mos kelmaydi.
Xulosa
qilib ushbu tadqiqotlar natijalarining amaliy ahamiyati shundan
iboratki, izlanishlar natijasida tashish xavfsizligini boshqarishning asosiy usullari bilan
haydovchilarning madaniyati va psixologik, fiziologik va biologik imkoniyatlarini
harakatni tashkil qilishda e’tiborga olib, transport oqimlarini boshqarish uslublarini
takomillashtirishda harakat miqdorining o‘zgarish qonuniyatlarini aniqlash[4,5,6],
YTH larini kelib chiqishiga ta’sir etuvchi salbiy omillarni kamaytirish, ayniqsa xavfli
yo‘l uchastkalarida xavfsizlikni ta’minlash, har bir xavfli yo‘l bo‘laklarini muntazam
ta’mirlash ishlarini olib borish, o‘zaro tajriba almashish va mustahkam hamkorlik
o‘rnatish, yo‘l harakati ishtirokchilarining ma’suliyatini oshirgan holda kutilgan
natijalar samarasiga erishish mumkin bo‘ladi.
Xulosa sifatida shuni alohida ta’kidlash mumkinki, Respublikamiz yo‘l
tizimiga tashish xavfsizligini boshqarishning asosiy usullari joriy etish va bunday
yondoshuv yirik shaharlarining qisqa muddatlarda jahon texnik darajasiga va
shahar infrotuzilmasi rivojlanishining zamonaviy an’analariga mos bo‘lgan yo‘l
harakatini boshqarishning moslanuvchan va tejamkor tizimini yaratish imkonini
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Azizov Q.X.: “Xarakat xavfsizligini tashkil etish asoslari”. T. «YOzuvchi». 2012-
182 b.
2. Azizov Q.X, M.O‘.G‘ofurov.: “Transport oqimlarining matematik nazariyasi”
uslubiy qo‘llanma. T. 2005. 15-bet.
3. Darabov M., Azizov Q.X. «Trasnportnaya planirovka gorodov», Toshkent, TADI,
2005 g. – s 53.
4.
5.
6.
, 2024, Россия
