MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
72
SUN’IY INTELLEKT VA UNING TA’LIMDA QO‘LLANILISHI:
IMKONIYATLAR VA XAVFLAR
Jo’raqulova Mashhura O’rol qizi
O’zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti, 3-
bosqich talabasi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada sun’iy intellekt tushunchasi va uning
asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining zamonaviy
ta’lim tizimidagi o‘rni, uni joriy etish jarayonidagi texnik va metodik xususiyatlar,
xorijiy hamda mahalliy tajriba asosida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, SI asosida
yaratilgan o‘quv platformalari, elektron ta’lim vositalari, masofaviy ta’lim tizimlarida
qo‘llanilishi bo‘yicha aniq misollar keltirilib, bu texnologiyalarning professor-
o‘qituvchilar va talabalar faoliyatidagi o‘rni tahlil etiladi. Maqolada sun’iy intellektni
ta’limga integratsiya qilishda yuzaga kelayotgan muammolar, ehtimoliy xavf-xatarlar,
hamda uning istiqbollari, ya’ni kelajakdagi tutgan o‘rni yuzasidan fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli ta’lim, elektron ta’lim, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), masofaviy ta’lim, ta’lim texnologiyalari, aqlli
tizimlar, raqamlashtirish, innovatsion o‘qitish usullari.
Sun’iy intellekt (SI) — bu informatika fanining muhim yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, u inson aql-idroki va tafakkuriga taqlid qiladigan mashina va dasturiy
ta’minotlarni ishlab chiqishga qaratilgan. Bugungi globallashgan va raqamlashtirilgan
dunyoda SI texnologiyalari barcha sohalarda keng joriy etilmoqda: ishlab chiqarish,
savdo, sog‘liqni saqlash, logistika, davlat boshqaruvi, xizmat ko‘rsatish, va albatta,
ta’lim sohasida ham o‘z o‘rnini topmoqda. Uning yordamida inson faoliyati
avtomatlashtirilmoqda, samaradorlik ortmoqda, xatoliklar kamaymoqda.
So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur’atlarda
rivojlanishi bilan sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari hayotimizning turli jabhalariga
chuqur kirib bormoqda. Mazkur texnologiyalar, ayniqsa, ta’lim sohasida tub
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
73
o‘zgarishlarni yuzaga keltirish salohiyatiga ega bo‘lgan ilg‘or vositalardan biri sifatida
e’tirof etilmoqda. Ta’lim tizimida sun’iy intellektdan foydalanish o‘quv jarayonini
avtomatlashtirish, shaxsiylashtirish va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, bu texnologiyalarni joriy etish turli muammolar va xavflarni ham
yuzaga chiqarishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2021-yil 17-fevralda qabul
qilingan PQ-4996-sonli qaror orqali SI texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha kompleks
chora-tadbirlar belgilab berildi. Ushbu qaror orqali SI sohasidagi faoliyatlar bir tizimga
solindi va rivojlanish uchun zarur muhit yaratildi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasida esa SI texnologiyalarini keng qo‘llash, raqamli infratuzilmani
rivojlantirish, kadrlar tayyorlash va ta’lim tizimini zamon talablari asosida
takomillashtirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilandi.
Ta’lim tizimida SI texnologiyalarini tatbiq etish orqali maktabgacha ta’limdan
tortib, oliy ta’limgacha bo‘lgan barcha bo‘g‘inlarda sifatli, samarali, individual
yondashuvga asoslangan o‘quv jarayonini yaratish imkoni tug‘ildi. Yangi muassasalar
qurilishi, mavjudlarini zamonaviylashtirish va raqamlashtirish SI’ning jadal rivojiga
xizmat qilmoqda.
SI’ning rivojlanishi sun’iy neyron tarmoqlarning chuqurlashuvi, katta
ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyatlarining kengayishi hamda kompyuter xotira
hajmining ortishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu boisdan, SI kundalik hayotimizga
tobora chuqur kirib bormoqda. Ayniqsa, ta’lim sohasida uning qo‘llanilishi yangi
imkoniyatlar va metodologiyalarni yuzaga keltirmoqda.
Keyingi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi
zamonaviy o‘quv platformalarining shakllanishi va ularning ta’lim tizimiga chuqur
integratsiyalashuviga olib keldi. Bu platformalar nafaqat ta’lim jarayonining
avtomatlashtirilishini ta'minlamoqda, balki shaxsiylashtirilgan o‘rganish, individual
ehtiyojlarga moslashuv va umumiy samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda.
Ayniqsa, professor-o‘qituvchilar hamda talabalar faoliyatining samarali tashkil etilishi
va optimallashtirilishida bu vositalar muhim rol o‘ynamoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
74
Masalan,
Khan Academy
platformasi sun’iy intellekt yordamida
o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilib, ularning ishlagan topshiriqlari asosida
keyingi mashg‘ulotlarni avtomatik ravishda moslashtiradi. Bu, o‘z navbatida, har bir
o‘quvchining o‘ziga xos o‘rganish sur’atini hisobga olgan holda individual
yondashuvni ta’minlaydi (Li & Lalani, 2020).
Coursera
va
edX
kabi MOOC (Massive
Open Online Courses) platformalari ham foydalanuvchilarning o‘quv odatlari va
tajribasini sun’iy intellekt algoritmlari orqali tahlil qilib, ularga mos kurslar va o‘quv
materiallarini tavsiya qiladi (Zawacki-Richter et al., 2019). Til o‘rganish sohasida esa
Duolingo
platformasi foydalanuvchilarning xatolarini real vaqt rejimida aniqlab,
sun’iy intellekt asosida yangi mashqlarni taklif etadi. Bu foydalanuvchining darajasiga
mos tarzda takomillashtirilgan o‘quv jarayonini yaratishga xizmat qiladi. Shuningdek,
Carnegie Learning
platformasi matematika faniga ixtisoslashgan bo‘lib, "kognitiv
tutor" texnologiyasi yordamida talabalar bilimini tahlil qiladi va zarur pedagogik
yondashuvlarni taklif etadi.
Professor-o‘qituvchilar uchun sun’iy intellekt vositalari bir qator afzalliklarni
taqdim etadi. Avvalo, testlar, insholar va topshiriqlarni avtomatik baholash imkoniyati
orqali vaqt tejaladi va baholashdagi subyektivlik kamayadi (Luckin et al., 2016).
Shuningdek, sun’iy intellekt tizimlari yordamida o‘quvchilarning faolligi, qiyinchilik
darajasi va ilg‘orlik holatlari real vaqt rejimida kuzatilib, o‘quv jarayoni monitoring
qilinadi (Holmes et al., 2019). Bu esa, o‘qituvchiga talabaning individual ehtiyojlariga
mos dars rejalari tuzishda yordam beradi. Sun’iy intellekt asosidagi platformalar
ta’limni shaxsiylashtirish orqali o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi pedagogik aloqani
kuchaytirishga xizmat qilmoqda (Zawacki-Richter et al., 2019).
SI texnologiyalari o‘quv jarayonida bir qator yangiliklarni olib kirmoqda.
Avvalo, u o‘quvchilarning qanday o‘rganishini tahlil qiladi va shu asosda individual
o‘quv yo‘llarini belgilash imkonini beradi. Bu esa ta’lim jarayonini
shaxsiylashtirishga, har bir o‘quvchi ehtiyojiga moslashtirishga xizmat qiladi.
O‘qituvchi SI yordamida o‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirishini real vaqt
rejimida kuzatib borishi, baholashi va shunga ko‘ra ta’lim strategiyasini o‘zgartirishi
mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
75
Shuningdek, SI asosida yaratilgan o‘quv dasturlari, virtual assistentlar va o‘quv
platformalari darsdan tashqari vaqtda ham talabalarga bilim olish imkonini beradi.
Masalan, SI yordamida ishlaydigan tizimlar dars davomida o‘qituvchi rolini, darsdan
keyin esa repetitorlik vazifasini bajara oladi.
Bunday tizimlar orqali o‘qituvchilar vaqtni tejab, ko‘proq amaliy va ijodiy
ishlarga e’tibor qaratishlari mumkin. Baholash tizimi avtomatlashtiriladi,
o‘quvchilarning faoliyati tezkor va adolatli tarzda tahlil qilinadi. Bundan tashqari,
raqamli sinflar, gibrid ta’lim muhitlari va ijtimoiy platformalar orqali ota-onalar,
o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi aloqa mustahkamlanadi.
Sun'iy intellekt texnologiyalari ta’limda shaxsiylashtirilgan yondashuvni
amalga oshirishga imkon beradi. Bu orqali talaba o‘zining individual o‘rganish tezligi
va uslubiga mos ravishda ta’lim olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Yagona o‘quv dasturi
bo‘yicha o‘qitish tizimi o‘rniga, talabalarning xohish va ehtiyojlariga moslashtirilgan,
interaktiv va shaxsiylashtirilgan ta’lim berilishi mumkin (Luckin et al., 2016).
Masalan, IBM ning Watson Education tizimi o‘quvchilarga o‘rganish jarayonida
yordam beradi, ularning individual xatoliklarini aniqlaydi va o‘quvchi uchun to‘g‘ri
yo‘lni tanlashga yordam beradi.
Bundan tashqari, sun’iy intellekt o‘qituvchilarni kasbiy rivojlanishiga ham
yordam beradi. O‘qituvchilar SI yordamida o‘quvchilarning bilim darajasini avtomatik
baholash, natijalarga asoslangan tarzda ta’lim dasturlarini ishlab chiqish imkoniga ega
bo‘ladilar. Bu jarayon o‘qituvchilarning vaqtini tejaydi va ta’lim jarayoniga yangi
innovatsion yondashuvlar qo‘shadi.
Biroq, SI’ning joriy etilishi bilan birga ayrim xavotirli jihatlar ham yuzaga
chiqmoqda. Avvalo, bu texnologiyalar arzon emas, ularni yaratish va joriy etish katta
mablag‘ talab qiladi. SI ba’zi kasblarning qisqarishiga olib kelishi, ishsizlik
darajasining ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligi dolzarb masaladir. SI
tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni yig‘adi va tahlil qiladi. Agar bu ma’lumotlar
noto‘g‘ri qo‘llarga tushsa, o‘quvchilar yoki o‘qituvchilarning shaxsiy hayotiga jiddiy
tahdid tug‘iladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
76
Yana bir muammo — SI algoritmlarining tarafkash qarorlar chiqarishi. Agar
algoritmlar noto‘g‘ri yoki bir tomonlama ma’lumotlar asosida tuzilsa, bu tengsizlikni
kuchaytirishi mumkin. Eng muhimi, SI texnologiyalarining haddan ziyod qo‘llanishi
ta’limni noinsoniylashtirishi, o‘qituvchi-o‘quvchi o‘rtasidagi hissiy aloqa va
motivatsiyani susaytirishi mumkin.
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim sohasiga joriy etilishi o‘quv
jarayonini sezilarli darajada takomillashtirishi mumkin bo‘lsa-da, bu jarayon bir qator
muhim xavf va ehtimoliy cheklovlarni ham yuzaga keltiradi. Xususan, axloqiy,
ijtimoiy va texnik xavflar AIEd (ta’limda sun’iy intellekt) dan foydalanishda muhim
e’tibor talab etadi.
Sun’iy intellekt tizimlari ko‘pincha katta hajmdagi shaxsiy ma’lumotlar bilan
ishlaydi. Ta’lim tizimlarida bu o‘quvchilar va o‘qituvchilarning shaxsiy, akademik va
ba’zan psixologik ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi. Agar bu ma’lumotlar yetarli
darajada himoyalanmasa, ularning oshkor bo‘lishi yoki noqonuniy foydalanilishi
ehtimoli mavjud (Popenici & Kerr, 2017). Shu sababli, AI asosidagi ta’lim
platformalarida kuchli ma’lumotlarni himoyalash protokollari zarur bo‘ladi.
AI tizimlari insonlar tomonidan yaratilgan ma’lumotlar asosida o‘rganadi.
Agar bu ma’lumotlar tarafkash yoki noto‘g‘ri bo‘lsa, sun’iy intellekt ham noto‘g‘ri
qarorlar qabul qilishi mumkin. Masalan, ayrim algoritmlar jins, irq yoki ijtimoiy
holatga ko‘ra diskriminatsion baholashlarga olib kelishi mumkin (Binns, 2018;
Eubanks, 2018). Ta’limda bunday tarafkashlik o‘quvchilarni adolatsiz ravishda
baholash xavfini tug‘diradi.
AI vositalari o‘quvchilarga shaxsiylashtirilgan ta’lim imkonini berishi mumkin
bo‘lsa-da, bu texnologiyalar o‘qituvchining an’anaviy o‘rnini to‘liq egallay olmaydi.
O‘qituvchining empatiyasi, ijtimoiy o‘zaro ta’siri va motivatsion qo‘llab-quvvatlovi
sun’iy intellekt tizimlari tomonidan takrorlab bo‘lmaydigan jihatlar hisoblanadi. AIga
haddan ortiq ishonish, insoniy aloqaning zaiflashishiga olib kelishi mumkin.
Sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirilgan o‘rganish platformalari ba’zan
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va tanqidiy tahlil qilish qobiliyatini cheklashi mumkin.
O‘quvchilar tayyor javoblar yoki tavsiyalar orqali bilim olishga o‘rgangan hollarda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
77
ular faol izlanishdan chekinib, passiv ishtirokchiga aylanishi mumkin (Williamson &
Piattoeva, 2021).
Ta’limda sun’iy intellektni keng qo‘llash o‘qituvchilar va boshqa pedagogik
xodimlar orasida ish o‘rinlarining qisqarishi haqida xavotirlarni keltirib chiqarmoqda.
To‘liq avtomatlashtirilgan baholash tizimlari yoki virtual o‘qituvchilar haqiqiy ish
kuchini qisqartirishi mumkin. Bu esa ta’lim muassasalari va jamiyatlar uchun iqtisodiy
va ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt bugungi jamiyatimizda ajralmas
texnologiyaga aylangan. U ta’lim sohasida yangi imkoniyatlar yaratmoqda, o‘qitish va
o‘rganish jarayonini inqilobiy tarzda o‘zgartirish salohiyatiga ega. Shu bilan birga,
SI’ning axloqiy, ijtimoiy va texnologik xavflarini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik
kerak.
Kelajakda ta’lim tizimining muvaffaqiyati, avvalo, ushbu texnologiyalardan
to‘g‘ri foydalanish, SI asosida yaratilgan platformalarni insoniy qadriyatlar bilan
uyg‘unlashtirish va mutaxassislar tayyorlash sifatiga bog‘liq bo‘ladi. Empirik
tadqiqotlar, axloqiy nazorat va huquqiy tartibga solish orqali sun’iy intellektning
ta’limdagi o‘rni barqaror va foydali bo‘lishi mumkin.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 17.02.2021 y. dagi “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi PQ-4996-son Qarori (https://lex.uz/docs/-5297046).
2.
Li, C., & Lalani, F. (2020).
The COVID-19 pandemic has changed education forever
.
World Economic Forum.
3.
Zawacki-Richter, O., Bond, M., Marin, V. I., & Gouverneur, F. (2019). Systematic
review of research on artificial intelligence applications in higher education – where
are the educators?
International Journal of Educational Technology in Higher
Education, 16
https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
4.
Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016).
Intelligence
unleashed:
An
argument
for
AI
in
education
.
Pearson
Education.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
78
https://www.pearson.com/content/dam/one-dot-com/one-dot-com/global/Files/about-
pearson/innovation/open-ideas/Intelligence-Unleashed-Publication.pdf
5.
Popenici, S. A. D., & Kerr, S. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on
teaching and learning in higher education.
Research and Practice in Technology
Enhanced Learning, 12
https://doi.org/10.1186/s41039-017-0062-8
6.
Binns, R. (2018).
Fairness in machine learning: Lessons from political philosophy
.
Proceedings of the 2018 Conference on Fairness, Accountability and Transparency,
149–159. https://dl.acm.org/doi/10.1145/3287560.3287583
Eubanks, V. (2018).
Automating inequality: How high-tech tools profile, police, and
punish the poor
. St. Martin’s Press.
7.
Williamson, B., & Piattoeva, N. (2021). Objectivity as standardization in data-
scientific education policy, technology and governance.
Learning, Media and
Technology, 46
https://doi.org/10.1080/17439884.2020.1859648
