MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
327
TILNING ONOMASTIK QATLAMI BIRLIKLARINING
PARALINGVISTIK XUSUSIYATLARI
Akramova Guljahon
Andijon davlat chet tillari instituti magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqolada tilning onomastik qatlami birliklarining
paralingvistik xususiyatlari lingvokulturologik va semiotik jihatdan tahlil qilindi.
Ayniqsa, inson nomlarining shakllanishi va ularning qo‘llanishi jarayonida noverbal
vositalar – mimika, jest, tana holati va intonatsiya muhim kommunikativ yukni o‘z
ichiga oladi. Maqolada ushbu hodisaning genezisi tarixiy va madaniy kontekstda tahlil
qilinadi. Shuningdek, onomastik birliklarning paralingvistik jihatdan qanday semantik
yukka ega ekanligi haqidagi ilmiy qarashlar turli misollar hamda yetuk tilshunos
olimlarning asarlari asosida yoritiladi.
Kalit so’zlar: onomastik birliklar,
Tilning onomastik qatlami esa bu xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u
inson, joy, voqea, qabila va boshqa obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini
ifodalaydi. Onomastik birliklar shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki
paralingvistik omillar, ya’ni nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol
o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan
yo‘nalishlardan biri sanaladi.
Paralingvistik vositalarga mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va
pauzalar inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu
nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida
ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki
muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan
ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onomastika
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
328
bo‘yicha asarida shunday yozadi: “Ismlar ijtimoiy-madaniy kontekstda yuzaga keladi
va paralingvistik belgilar orqali o‘zining emotsional-yuklanganligini kuchaytiradi”
1
.
Shu bilan birgalikda, onomastik birliklarning genezesi ko‘pincha qadimgi
noverbal belgilar, to‘temlar, ramzlar va marosimlar bilan bog‘liq bo‘lgan.
Etnolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim ismlar yoki joy nomlari avval
qandaydir muayyan paralingvistik ifoda (masalan, qo‘l harakati yoki tana holati) bilan
bog‘langan bo‘lgan. Shu sababli onomastik birliklar va paralingvistik vositalar o‘zaro
tarixiy hamda madaniy bog‘liqlikka ega.
Metodologiya va adabiyotlar sharhi
. Tilning onomastik qatlami esa bu
xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u inson, joy, voqea, qabila va boshqa
obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini ifodalaydi. Onomastik birliklar
shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki paralingvistik omillar, ya’ni
nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda
hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan yo‘nalishlardan biri sanaladi.
Paralingvistik vositalar – mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va
pauzalar - inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu
nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida
ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki
muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan
ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onomastika
bo‘yicha asarida shunday yozadi: “Ismlar ijtimoiy-madaniy kontekstda yuzaga keladi
va paralingvistik belgilar orqali o‘zining emotsional-yuklanganligini kuchaytiradi”
2
.
Shu bilan birga, onomastik birliklarning genezesi ko‘pincha qadimgi noverbal
belgilar, to‘temlar, ramzlar va marosimlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Etnolingvistik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim ismlar yoki joy nomlari avval qandaydir muayyan
paralingvistik ifoda (masalan, qo‘l harakati yoki tana holati) bilan bog‘langan bo‘lgan.
Shu sababli onomastik birliklar va paralingvistik vositalar o‘zaro tarixiy hamda
madaniy bog‘liqlikka ega.
1
Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet
2
Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
329
Tilning onomastik qatlami esa bu xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u
inson, joy, voqea, qabila va boshqa obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini
ifodalaydi. Onomastik birliklar shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki
paralingvistik omillar, ya’ni nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol
o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan
yo‘nalishlardan biri sanaladi.
Paralingvistik vositalar – mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va
pauzalar esa inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu
nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida
ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki
muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan
ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onomastika
bo‘yicha asarida shunday yozadi: “Ismlar ijtimoiy-madaniy kontekstda yuzaga keladi
va paralingvistik belgilar orqali o‘zining emotsional-yuklanganligini kuchaytiradi”
3
.
Shu bilan birga, onomastik birliklarning genezesi ko‘pincha qadimgi noverbal
belgilar, to‘temlar, ramzlar va marosimlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Etnolingvistik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim ismlar yoki joy nomlari avval qandaydir muayyan
paralingvistik ifoda (masalan, qo‘l harakati yoki tana holati) bilan bog‘langan bo‘lgan.
Shu sababli onomastik birliklar va paralingvistik vositalar o‘zaro tarixiy hamda
madaniy bog‘liqlikka ega.
Ushbu maqolada tilning onomastik qatlamidagi birliklar paralingvistik
xususiyatlar bilan qanday uzviy aloqada ekanligi, ularning tarixiy shakllanish
manbalari va semantik yukining qanday noverbal vositalar bilan boyitilishi tahlil
etiladi. Maqola mavzusi doirasida misollar va iqtiboslar orqali paralingvistik belgilar
yordamida onomastik birliklarning qanday ekpressivlik kasb etishi ilmiy asosda
yoritiladi.
Muhokama va natijalar.
Tilning onomastik qatlamiga mansub birliklarga
antroponimlar, toponimlar, etnonimlar va boshqa nomlar kiradi. Ular faqat lingvistik
tizim doirasida shakllanmasdan, balki kengroq kommunikativ-madaniy kontekstda,
3
Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
330
ayniqsa paralingvistik vositalar bilan bevosita aloqada rivojlanadi. Onomastik
birliklarning mazmuni va ularning idrok etilishida noverbal muloqot elementlarining,
xususan mimika, jest, tana holati va intonatsiyaning roli beqiyosdir.
Paralingvistik vositalar nomlarni eshituvchi (perseptiv) subyekt tomonidan
ma’lum semantik va emotsional konnotatsiyalar bilan anglashuvini ta’minlaydi.
Masalan, muayyan tarixiy yoki diniy shaxs nomi tilga olinganida, suhbatdoshning yuz
ifodasi, ohangi yoki tana harakati bu nomga bo‘lgan hurmatni, e’tiqodni yoki hissiy
aloqani ochib beradi. Aynan shunday noverbal ifodalar orqali ismlar va joy nomlari
abstrakt semantik darajadan ko‘proq real va hissiy-estetik qabulga o‘tadi.
Tahlillar ko‘rsatadiki, o‘zbek madaniyatida paralingvistik belgilar orqali
nomlarga munosabatni ifodalash kuchli ijtimoiy qadriyatlar bilan bog‘liq. Masalan,
“Buxoro”, “Temur”, “Bobur” kabi nomlar faqat tarixiy identifikator emas, balki
ma’naviy-madaniy ramzlardir. Ular tilga olinganda ko‘pincha paralingvistik belgilar –
ovoz ohangining pasayishi, tana holatining salobat kasb etishi, ko‘z kontaktining
o‘zgarishi — orqali emotsional munosabat bildiriladi. Bu esa onomastik birliklarning
paralingvistik jihatdan “kodlangan” madaniy belgilar ekanini ko‘rsatadi.
G‘arb tilshunosligida ham bu hodisaga e’tibor qaratilgan. Xususan, R. Barthes
onomastik belgilarni semiotik tizimning elementi deb hisoblab, ularning paralingvistik
“kontekstual semantikasi” mavjudligini ta’kidlaydi
4
. Shuningdek, Ch. Peirce’ning
belgilar klassifikatsiyasi (ikon, indeks, simvol) asosida olib borilgan tahlillar
onomastik birliklarni ko‘pincha indeksial belgilar sifatida baholashga imkon beradi.
Ya’ni ular bevosita ijtimoiy, geografik yoki tarixiy haqiqatlarga ishora qiluvchi belgilar
sifatida mavjud bo‘ladi va bu ishora paralingvistik ifodalar bilan kuchayadi.
Mahalliy tadqiqotlarda esa G‘.H. Abdullayev o‘zbek onomastik tizimini
madaniy konnotatsiyalar orqali o‘rganib, ismlar faqat nomlash funksiyasini emas, balki
estetik va kommunikativ yukni ham bajarayotganini ta’kidlaydi
5
. Tadqiqotimiz
davomida bu fikr paralingvistik vositalar orqali tasdiqlandi: ayrim ismlar (masalan,
“Otabek”, “Laylo”, “Shahrisabz”) o‘ziga xos emotsional-madaniy fonda idrok etiladi.
4
Barthes R. Elements of semiology. Hill and Wang. 1967, p. 89
5
Abdullayev G’. O’zbek onomastika muammolari. Fan, 1998. Toshkent, 135-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
331
Xulosa.
Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, tilning onomastik
qatlami birliklari — ya’ni antroponimlar, toponimlar, etnonimlar va boshqa nomlar —
faqatgina nominativ funksiyani emas, balki madaniy, tarixiy va ijtimoiy mazmunga ega
kommunikativ birliklar sifatida ham faoliyat yuritadi. Ushbu birliklarning to‘liq
semantik yuki va ularning muloqotdagi haqiqiy qabul qilinishi ko‘pincha paralingvistik
vositalar bilan bog‘liq holda shakllanadi. Ayniqsa, milliy mentalitet va tarixiy xotira
bilan bog‘liq ismlar noverbal belgilar yordamida eshituvi va tushunilishi davomida
chuqur emotsional konnotatsiyalar bilan boyiydi.
O‘zbek tilida onomastik birliklar bilan bog‘liq paralingvistik xatti-harakatlar,
jumladan ovoz ohangining o‘zgarishi, tana holati, ko‘z qarashi va jestlar — madaniy
kod sifatida shakllangan, ijtimoiy va milliy ong mahsulidir. Bu holat xalqning tarixiy
xotirasi, axloqiy qadriyatlari va estetik mezonlarini ifodalaydi. Shuning uchun
onomastik tizimni faqat lingvistik doirada emas, balki paralingvistik va madaniy-
semiotik kontekstda o‘rganish zaruratga aylanmoqda. Shunday qilib, onomastik
birliklarning paralingvistik xususiyatlarini tahlil qilish orqali nafaqat tilning ichki
tizimi, balki milliy tafakkur, madaniyat va kommunikativ odatlarning ham tub
mohiyatiga yetish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet
2. Barthes R. Elements of semiology. Hill and Wang. 1967, p. 89
3. Abdullayev G’. O’zbek onomastika muammolari. Fan, 1998. Toshkent, 135-bet.
4. Peirce, Charles Sanders. Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Vols. 1–6. –
Cambridge: Harvard University Press, 1931–1935.
5. Crystal, David. How Language Works. – London: Penguin Books, 2006. – p. 148–
152.
6. Qodirov, B. Paralingvistik vositalarning kommunikativ vazifalari. // Filologiya
masalalari. – 2021. – №2. – B. 67–72.
7. Karimov, Z. Onomastik birliklar va milliy madaniyat. – Toshkent: “Yangi asr
avlodi”, 2019. – 112 b.
