MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
307
ATMOSFERA HODISALARINI IFODALOVCHI
FRAZEOLOGIZMLARDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING
IFODALANISHI
Nabiqulov Haqqulbek Poziljon o’g’li
Andijon davlat chet tillari inistituti magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqola atmosfera hodisalarini ifodalovchi frazeologik
birliklar va ularning paralingvistik vositalar bilan uyg‘unlikdagi ifodasini ilmiy asosda
o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda frazeologizmlarning semantik kuchi, ularning
obrazlilik darajasi va paralingvistik ifoda vositalari bilan birgalikdagi ishlatilishi
tahlil qilinadi. Paralingvistik vositalarning frazeologik birliklarga qanday darajada
ta'sir qilishi nafaqat nazariy, balki amaliy misollar orqali ham yoritilgan. Bunda xalq
og‘zaki ijodi, zamonaviy adabiyot va og‘zaki nutq tahlillari asos qilib olingan.
Frazeologik
birliklarning
emotsional
va
ekspressiv
yuklamasi,
ulardagi
lingvokulturologik komponentlar ham alohida tahlil ostiga olingan. Ushbu maqola
lingvistik, sotsiokulturologik va pragmatik yondashuvlarni birlashtirgan holda
yozilgan bo‘lib, lingvistikada antropotsentrik yondashuv nuqtai nazaridan ham muhim
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: frazeologizm, paralingvistika, atmosfera hodisasi, ekspressivlik,
intonatsiya, obrazlilik, lingvistika, kommunikatsiya, semantika.
Kirish.
Tilda frazeologik birliklar inson tafakkuri, madaniyati va
dunyoqarashining yorqin ifodasi hisoblanadi. Frazeologizmlar ayniqsa tabiat
hodisalari orqali inson kechinmalarini obrazli va ifodali tarzda yetkazishda keng
qo‘llaniladi. Ular semantik jihatdan boy, emotsional jihatdan esa ta’sirchan bo‘lib,
paralingvistik vositalar bilan uyg‘unlikda ishlatilganda yanada kuchli nutqiy ta’sirga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
308
ega bo‘ladi. Akhmanova fikricha, “frazeologizmlar til obrazlarining jamlanmasi
sifatida inson fikrining ramziy ifodasi bo‘lib xizmat qiladi”
1
.
Tilshunos David Crystal tilni ko‘p qatlamli kommunikatsiya vositasi deb
baholab, inson muloqoti faqatgina og‘zaki yoki yozma shakldagi verbal birliklar bilan
emas, balki ko‘plab noverbal (ya'ni, og‘zaki bo‘lmagan) omillar orqali ham amalga
oshishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, paralingvistik vositalar - ya’ni ohang, intonatsiya,
pauza, tovush balandligi, mimika, imo-ishora kabi vositalar - garchi ular to‘g‘ridan-
to‘g‘ri so‘zlar bilan ifodalanmasa-da, mazmunning tushunilishida muhim rol o‘ynaydi.
Crystal bu haqda shunday deydi:
“Paralinguistic features, though non-verbal, shape
the way utterances are interpreted and are essential to pragmatic comprehension”
,
ya’ni “Paralingvistik xususiyatlar, og‘zaki bo‘lmagan bo‘lishiga qaramay,
gapiruvlarning qanday talqin qilinishiga ta’sir ko‘rsatadi va pragmatik tushunishda
muhim ahamiyatga ega”
2
.
Bu fikr, ayniqsa, semantik va pragmatik tahlilda dolzarbdir. Chunki bir xil so‘z
yoki ibora har xil ohangda aytilganda, har xil mazmun kasb etishi mumkin. Masalan,
“Yaxshi bo‘ldi” degan ibora hazilomuz, kinoyali, jiddiy yoki taskin beruvchi ohangda
aytilganda mutlaqo boshqa-boshqa ma’nolarni bildiradi. Shuning uchun ham
paralingvistik vositalar tilning tashqi formalari emas, balki uning ichki, semantik
tuzilmasiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omillardir.
David Crystalning bu yondashuvi, tilni faqatgina lingvistik tizim sifatida emas,
balki kommunikativ va sotsiolingvistik muhitda faoliyat yurituvchi murakkab tizim
sifatida talqin etishga asos yaratadi. Unga ko‘ra, har qanday muloqotni to‘liq va to‘g‘ri
tushunish uchun, nafaqat so‘zlarning leksik va grammatik tuzilishini, balki ularni
qanday tarzda ifodalanganini – ya’ni paralingvistik vositalarni – ham e’tiborga olish
zarur.
Paralingvistik vositalar – intonatsiya, mimika, tana harakati, pauza va tembr
kabi so‘zga hamroh bo‘lgan vositalar - nutqning mazmuniy va emotsional qatlamini
boyitadi. Tadqiqotda atmosfera hodisalariga oid frazeologizmlarning mazmuni
1
Akhmanova, O.S.
Slovar' lingvisticheskikh terminov
. Moskva: Sovetskaya entsiklopediya, 2006, 105-b.
2
Crystal, D.
The Cambridge Encyclopedia of Language
. Cambridge University Press. 2003, 23-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
309
paralingvistik vositalar bilan qanday tarzda kuchaytirilishini ko‘rsatish asosiy maqsad
qilib olingan.
Metodologiya va adabiyotlar sharhi.
Ushbu tadqiqotda kontekstual tahlil,
semantik tahlil, diskursiv tahlil va komparativ tahlil usullari qo‘llanildi. Material
sifatida o‘zbek adabiyoti namunalaridan olingan frazeologik birliklar, ilmiy maqolalar
(Karimov, Kravchenko, Crystal) va lug‘aviy manbalar asos qilib olindi.
Frazeologizmlar tildagi real qo‘llanish doirasida o‘rganildi, ularning paralingvistik
ko‘rinishlari kuzatildi va tahlil qilindi. Bundan tashqari, interaktiv suhbatlardan
olingan kontekstual misollar ham asos sifatida keltirildi.
Muhokama va natijalar.
Atmosfera hodisalariga oid frazeologizmlarning
turlari va semantikasini tahlil qiladigan bo’lsak, atmosfera hodisalariga oid quyidagi
frazeologizmlar aniqlanib, semantik jihatdan guruhlandi:
“Ko‘ngli quyoshdek yorishdi”
– ruhiy yengillik va quvonch.
“Bo‘rondek g‘azablandi” – kuchli g‘azab, his-tuyg‘u portlashi.
“Bulut bosdi”
– g‘am, qayg‘u va ruhiy siqilish.
“Yomg‘irdan qochib do‘lga tutildi” – salbiy vaziyatdan battar holatga tushish.
“Chaqmoqdek javob berdi” – to‘satdan, tez va keskin javob berish.
Ushbu frazeologizmlar metafora asosida shakllanadi va inson kechinmalari
bilan tabiat hodisalari o‘rtasida obrazli ko‘prik hosil qiladi. Semiotik yondashuvga
ko‘ra, bu turdagi birliklar tabiat hodisasining asosiy belgisini ko‘chma ma’noda inson
kechinmasiga moslaydi (Kravchenko)
3
.
Paralingvistik vositalarning frazeologik birliklarga ta’siriga kelsak, quyidagi
paralingvistik vositalar frazeologizmlar bilan uyg‘unlashgan holda semantik va
emotsional ta’sirni kuchaytiradi:
a) Intonatsiya:
“Bo‘rondek g‘azablandi”
– baland, keskin ohangda.
“Osmonda uchib yuribman”
– yengil va ilhomlantiruvchi intonatsiyada.
b) Mimika:
3
Kravchenko, A.V. (2012).
Paralingvistika i ee znachenie v rechevom obshchenii
. Vestnik TGU, №4.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
310
“
Ko‘ngli quyoshdek yorishdi” – ochiq chehra, tabassum.
“
Bulut bosdi” – g‘amgin, sokin yuz holati.
c) Gestikulyatsiya:
“Chaqmoqdek kirib keldi”
– keskin tana harakati.
“
Osmonda uchaman”
– qo‘l harakati bilan ko‘rsatish.
d) Pauza va tembr:
“Yomg‘irdan qochib... do‘lga tutildik” – dramatik pauza bilan.
“Quyosh chiqdi yuragimda” – iliq tembrda
4
.
Paralingvistik vositalar tilning lingvistik bo‘lmagan, biroq semantik jihatdan
muhim va ba’zan hatto yetakchi rol o‘ynovchi elementlaridan biri hisoblanadi. Ular
og‘zaki muloqotda nutq ohangi, intonatsiya, pauzalar, tovush balandligi, mimika, jest
va boshqa hissiy ifoda shakllari orqali amalga oshadi. Bu vositalar, ayniqsa frazeologik
birliklar bilan uyg‘un qo‘llanganda, nutqning semantik va pragmatik darajasini
sezilarli darajada boyitadi. Ushbu uyg‘unlik bir necha jihatdan ahamiyatlidir:
Ekspressivlik kuchayadi
, ya’ni ifoda emotsional va obrazli tus oladi.
Frazeologik iboralarning ohang orqali boyitilishi ularni yanada kuchli ta’sirchan
vositaga aylantiradi.
Ironiya, kinoya va istehzo
kabi stilistik ma'nolar paralingvistik vositalar
yordamida yuzaga chiqadi. Masalan, istehzoli intonatsiyada aytilgan “Osmonda
uchaman” iborasi real holat emas, balki masxara yoki norozilik ma’nosini anglatadi.
Tinglovchining e’tiborini jalb qilish va emotsional rezonansni kuchaytirish
paralingvistik vositalarning muhim kommunikativ funksiyalaridan biridir.
Bu holatlarni pedagogik nuqtai nazardan ham muhim deb hisoblash mumkin.
Chunki paralingvistik vositalardan o‘rinli foydalanish:
Talabalarda
obrazli va assotsiativ fikrlashni rivojlantiradi
;
Adabiy matnlarni chuqurroq anglash va ularning mazmuniy qatlamlarini
yechishda yordam beradi va nutqning kommunikativ samaradorligini oshiradi, ya’ni
4
Kravchenko, A.V. (2012); ⁴ Vorkacheva, T.L. (2005).
Pragmatika i polisemija v frazeologii
. Moskva: Nauka.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
311
muloqot jarayonini jonlantiradi va ishtirokchilar orasidagi hissiy aloqani
mustahkamlaydi.
O‘zbek adabiyoti misollarida ham ushbu uyg‘unlikning yaqqol ko‘rinishini
kuzatish mumkin. Masalan:
“Ko‘ngli quyoshdek yorishib ketdi, labida tabassum o‘ynadi”
kabi badiiy
ifodalar nafaqat metaforik boylikni, balki paralingvistik konnotatsiyalarni ham
anglatadi. Bu yerda “labida tabassum o‘ynadi” iborasi, odatiy holatga qaraganda,
ko‘proq hissiy-ruhiy kayfiyatni, emotsional yumshoqlikni tasvirlaydi, bu esa nafaqat
so‘z orqali, balki intonatsiya va mimika orqali to‘liqroq anglashiladi.
Amerikalik psixolog va kommunikatsiya tadqiqotchisi Albert Mehrabian
o‘zining mashhur 7-38-55 nazariyasida insonlar o‘rtasidagi hissiy muloqotning 7 foizi
so‘zlar (verbal), 38 foizi paralingvistik (intonatsiya, ohang), va 55 foizi esa tana tili
(yuz ifodasi, jestlar) orqali amalga oshishini aniqlagan. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki,
paralingvistik vositalar nafaqat yordamchi, balki mazmunni ifodalashda asosiy
vositalardan biri sifatida ishtirok etadi.
Xulosa
. Atmosfera hodisalarini ifodalovchi frazeologizmlar tildagi obrazlilik
va ifodaviylikning yorqin namunasidir. Paralingvistik vositalar esa bu birliklarni
nutqda jonlantirib, ularning semantik yukini kuchaytiradi. Ushbu uyg‘unlik
frazeologik birliklarni yanada samarali vositaga aylantiradi – ayniqsa, adabiy, didaktik
va kommunikativ sohalarda. Ushbu tadqiqotda frazeologik birliklarning lingvistik
imkoniyatlari bilan bir qatorda, paralingvistik boyitilishini ham o‘rganishga imkon
berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Akhmanova, O.S.
Slovar' lingvisticheskikh terminov
. Moskva: Sovetskaya
entsiklopediya, (1966).
2.
Karimov, Z.
O‘zbek tilida frazeologik birliklarning obrazlilik xususiyatlari
.
Toshkent: TDPU, (2019).
3.
Kravchenko, A.V.
Paralingvistika i ee znachenie v rechevom obshchenii
.
Vestnik TGU, №4, (2012).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
312
4.
Vorkacheva, T.L.
Pragmatika i polisemija v frazeologii
. Moskva: Nauka,
(2005).
5.
Qahhor, A.
Tanlangan asarlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
(1970).
6.
Crystal, D.
The Cambridge Encyclopedia of Language
. Cambridge University
Press, (2003).
7.
Halliday, M.A.K. & Hasan, R.
Language, Context, and Text: Aspects of
Language in a Social-Semiotic Perspective
. Oxford: Oxford University Press, (1985).
8.
Ekman, P.
Emotions Revealed
. New York: Holt Paperbacks, (2003).
9.
Qahhor, A.
Tanlangan asarlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
(1970).
