MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
296
PARALINGVISTIKA: RANGLAR BILAN BOG’LIQ NOVERBAL
VOSITALAR
Mamadaliyeva Guldona Erkinovna
Andijon davlat chet tillari institute magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada paralingvistik vosita sifatida ranglarning
kommunikativ funksiyasi, inson ongiga va madaniyatlararo muloqotga ta’siri tahlil
qilinadi. Ranglarning semantik yuklamasi, ijtimoiy va psixologik ma’nolari, ularning
muloqotdagi rolini aniqlovchi nazariy va amaliy asoslar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
turli madaniyatlarda ranglarning turlicha talqin qilinishi misollar orqali yoritiladi.
Kalit so‘zlar: paralingvistika, ranglar, noverbal muloqot, rang psixologiyasi,
madaniyatlararo kommunikatsiya.
Paralingvistika tilshunoslikning bir yo‘nalishi sifatida insonlar orasidagi
muloqotni nutqga xos bo‘lmagan, ammo muloqot mazmuniga ta’sir etuvchi vositalar
orqali o‘rganadi. Ushbu vositalar qatoriga mimika, jestlar, tana holati, intonatsiya,
pauza kabi belgilar kiradi. Bular orasida ranglar ham muhim kommunikativ vosita
sifatida e’tirof etiladi. Ranglar orqali insonlar kayfiyat, munosabat, status yoki xabar
ifodalay oladi. Ranglarning psixologik va madaniy kodlari esa ularni paralingvistik
tizimda tahlil qilish zaruratini yuzaga keltiradi.
Ranglar bevosita og‘zaki nutq tarkibiga kirmagan bo‘lsa-da, ular muayyan
kommunikativ vazifalarni bajaradi. Ya’ni, ranglar insonlar orasida bevosita
so‘zlashmasdan turib ham muhim axborotlarni yetkazish quvvatiga ega. Ular orqali
insonning hissiy holati, kayfiyati, ijtimoiy mavqei yoki hatto madaniy mansubligi
haqida tushunchaga ega bo‘lish mumkin. Ranglar tashqi ko‘rinishdagi kiyim, atrof-
muhit dizayni, reklama materiallari, vizual prezentatsiyalar va boshqa kontekstlarda
axborot kodlari sifatida xizmat qiladi. Paralingvistik muloqotda ranglar nutqning
emotsional fonini belgilash, signal berish va e’tiborni jalb qilish kabi funksiyalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
297
bajaradi. Bu esa ularning muloqot jarayonidagi faol vosita sifatidagi ahamiyatini
yanada oshiradi. Xususan:
Emotsional signallar
– ranglar inson hissiyotlarini ifodalaydi: qizil — g‘azab
yoki ehtiros, ko‘k – sokinlik yoki ishonch.
Ijtimoiy kodlar
– qora yoki oq ranglar rasmiylik, motam yoki poklikni
anglatadi.
Estetik va pragmatik ma’no
– reklama, dizayn, moda sohalarida ranglar
mahsulot haqidagi tushunchani shakllantiradi.
Ranglar orqali odamlar atrofdagilarga o‘z holati yoki xabari haqida noverbal
tarzda axborot yetkazadi. Psixologik tadqiqotlar ranglarning inson psixikasiga turli
darajada ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan. Bu ta’sir, asosan, ranglarning vizual qabul
qilinishi orqali hissiyot, e’tibor, xotira va qaror qabul qilish jarayonlariga bevosita yoki
bilvosita ta’sir o‘tkazishi bilan bog‘liq. Masalan, qizil rang yurak urishini tezlashtirib,
hushyorlikni oshiradi, shu bilan birga xavf yoki ehtiros ramzi sifatida ong ostida kuchli
signal beradi. Aksincha, moviy yoki ko‘k ranglar tinchlantiruvchi, ishonch uyg‘otuvchi
effektga ega bo‘lib, ayniqsa, banklar va tibbiyot sohasidagi vizual materiallarda ko‘p
qo‘llaniladi. Yashil rang esa inson ongida tabiiylik, sog‘liq va yangilanish bilan bog‘liq
assotsiatsiyalarni uyg‘otadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ranglar inson qarorlariga ham bevosita ta’sir
qiladi: iste’molchilar qadoq dizaynidagi rangga qarab mahsulotga nisbatan ishonch
hosil qilishi yoki undan voz kechishi mumkin. Shuningdek, psixologik holatga qarab
ranglarga bo‘lgan reaktsiyalar ham o‘zgaradi — depressiyadagi shaxslar qoramtir va
sarg‘ish tuslarni afzal ko‘rishi mumkin, faol kayfiyatdagi insonlar esa yorqin ranglarga
intiladi. Bu omillar ranglarning nafaqat estetik, balki kommunikativ va psixologik
vosita sifatida ham muhimligini ko‘rsatadi.
Ranglarning ma’nosi universal emas.
Turli madaniyatlar ranglarni har xil
tarixiy, diniy, ijtimoiy va estetik kontekstlarda turlicha talqin qiladilar (1-jadval).
Masalan, oq rang g‘arb madaniyatida poklik, tozalik va nikoh marosimlari bilan
bog‘liq bo‘lsa, Sharq mamlakatlarida, xususan, Xitoy va Hindistonda motam ramzi
sifatida qabul qilinadi. Qizil rang esa ba’zi madaniyatlardagi xavf, tajovuz yoki g‘azab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
298
timsoli bo‘lib xizmat qilsa, boshqalarda u omad, quvonch va marosimiy tantanalarni
ifodalaydi. Xususan, Xitoyda qizil rang to‘y marosimlarining asosiy ramzidir.
Bu turli talqinlar ranglar vositasida beriladigan noverbal xabarlarning noto‘g‘ri
tushunilishiga olib kelishi mumkin, ayniqsa madaniyatlararo muloqotda. Reklama,
diplomatiya, dizayn va xalqaro savdo kabi sohalarda ranglarning har xil
konnotatsiyalarini
e’tiborga
olmaslik
axborot
xatolariga
yoki
hatto
tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, ranglarning semantik
yuklamasi kontekstual va madaniy tafakkur bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni
universal tizimda baholash to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Shuningdek, ranglar ayrim jamiyatlarda diniy yoki mafkuraviy belgilar sifatida
ham xizmat qiladi. Masalan, yashil rang islom sivilizatsiyasida muqaddaslik timsoli
bo‘lsa, G‘arb dunyosida ekologiya va sog‘lom turmush tarzini ifodalaydi.
Quyidagi jadvalda turli ranglar ifodalaydigan ma’nolarning sharq va g’arb
madaniyatidagi tafovutlarni ko’rib chiqamiz:
Rang
G‘arb madaniyati
Sharq madaniyati
Oq
Poklik, nikoh
Motam, o‘lim
Qora
Motam, rasmiylik
Kuch, muvozanat
Qizil
Muhabbat, xavf
Omad, bayram
Yashil
Tabiat, ekologiya
Islom ramzi, muqaddaslik
Bunday tafovutlar madaniyatlararo muloqotda e’tiborga olinmasa, noto‘g‘ri
tushunishlar, noqulayliklarni yuzaga kelishi mumkin. Ranglar turli madaniyatlarda
turlicha tushuniladi. Shu sababli, paralingvistik vosita sifatida ularning ma’nosi ham
madaniy kontekstga bog‘liq. Edward Sapir yozishicha, ranglar tili – bu faqat ko‘rish
hissi orqali emas, balki madaniy kodlar orqali ham idrok qilinadigan belgilar tizimi
desak yanglishmaymiz
1
. Shu sababdan, ranglar madaniyatlararo munosabatda
paralingvistik vosita sifatida muhim o’rin egallaydi.
Ranglar faqat dizayn va kiyinishda emas, balki og‘zaki muloqotda ham fon
vazifasini bajaradi. Ular nutqning ta’sirchanligini oshirish, tinglovchi e’tiborini jalb
1
Sapir, Language: An Introduction to the Study of Speech, 1921, Harcourt, Brace & Co, p. 89
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
299
qilishda yordam beradi. Pedagogik faoliyatda, ommaviy axborot vositalarida va
internet kommunikatsiyalarida ranglardan maqsadli foydalanish paralingvistik
signalning kuchini oshiradi.
Bundan tashqari, ranglar ko‘pincha frazeologizmlar va metaforalarda
ishlatiladi va bu ularning paralingvistik xususiyatlarini mustahkamlaydi. Ranglar
metafora sifatida tilimizda keng ishlatiladi. Metafora bir narsani boshqa bir narsa bilan
o‘xshatib, yangi ma’no yaratish usuli bo’lsa, ranglar bu yerda tushuncha va
emotsiyalarni ifodalashda vosita bo‘ladi. Misol qilib keltiradigan bo’lsak,
“Qora kunlar” – og‘ir, muammoli davr (qorong‘ilik bilan tushkunlik obrazi
ifodalanishi);
“Oq niyat” – ezgu tilak, omad yo‘li (oq – poklik, yaxshi niyat timsoli);
“Yashil hayot” – yangi bosqich, farovonlik (tabiat, o‘sish bilan bog‘liq);
“Qizil chiziqni bosib o‘tmoq” — chegarani buzish (qizil – ogohlantiruvchi rang
sifatida ishlatiladi).
Lakoff va Johnson o‘zining mashhur asarida ranglar orqali voqelikni metaforik
idrok qilish inson tafakkurining ajralmas qismi ekanini ta’kidlaydi
2
.
Valentin Vinogradov ranglarning poetik nutqda estetik va semantik kuchini
“tilning emotsional bo‘yoqlari” deb ataydi
3
.
Semantika — bu so‘zlarning ma’nosini o‘rganuvchi soha. Ranglar ma’no
jihatdan kuchli yuk tashuvchilardir, chunki ular orqali:
-
hissiy holatlar (quvonch, g‘am, xavotir);
-
axloqiy baholar (poklik, yovuzlik);
-
ijtimoiy tasniflar (boylik, kambag‘allik) ifodalanadi.
-
til misollarida semantik yuk:
-
qora – salbiylik: qora niyatli, qora bozor.
-
oq – ijobiylik: oq niyat, oq tanli, oqsoqol.
-
ko’k – ilohiylik: ko‘k yuzli odam (osmon bilan bog‘liq semantik fon).
2
Lakoff & Johnson, 1980, University of Chicago Press, p. 45–47
3
Vinogradov V. V., Stilistika. Teoriya poeticheskoy rechi, 1963, Nauka, Moskva, s. 54
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
300
-
sariq – ehtiyot, zaiflik: sariq chaqa odam (kam baholangan shaxs).
A. Vezhbitskaya yozadi: “Rang atamalari faqat vizual taassurot emas, balki
ko‘p qatlamli semantik tizimga ega bo‘lgan madaniy signallardir”
4
.
Xulosa.
Ranglar noverbal kommunikatsiyada paralingvistik vosita sifatida
alohida o‘rin tutadi. Ular hissiyot, kayfiyat, ijtimoiy maqom va madaniy qadriyatlarni
ifodalash imkonini beradi. Ranglarning psixologik va madaniy tafovutlarini chuqur
o‘rganish muloqotni samarali tashkil etish, madaniyatlararo to‘qnashuvlarning oldini
olish va zamonaviy kommunikatsion vositalardan unumli foydalanish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Argyle, M. (1988).
Bodily Communication
. London: Methuen & Co Ltd.
2.
Sapir, Language: An Introduction to the Study of Speech, 1921, Harcourt, Brace
& Co, p. 89
3.
Lakoff & Johnson, 1980, University of Chicago Press, p. 45–47
4.
Vinogradov V. V., Stilistika. Teoriya poeticheskoy rechi, 1963, Nauka, Moskva,
s. 54
5.
A. Vezhbitskaya. Understanding Cultures Through Their Key Words, Oxford
University Press, 1997, p. 123
4
A. Vezhbitskaya
.
Understanding Cultures Through Their Key Words, Oxford University Press, 1997, p. 123
