MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
291
LAKTOZANING BIOLOGIK FUNKSIYALARI VA UNINGFUNKSIONAL
OZIQ-OVQAT SANOATIDAGI AHAMIYATI
Mamajonova Sarvinozxon Odiljon qizi
QDTU SHahrisabz oziq-ovqat fakulteti talabasi
Raxmatullayev Soxib Raxmonqul o’g’li
QDTU Shahrisabz oziq-ovqat fakulteti talabasi
Ibraimov Mehroj Mustafo o’g’li
QDTU Shahrisabz oziq-ovqat fakulteti talabasi
Abdusattorova Rayhona Mannon qizi
QDTU Shahrisabz oziq-ovqat fakulteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada laktozaning kimyoviy tabiati, biologik
funksiyalari va inson salomatligiga ijobiy ta’siri yoritilgan. Laktozaning neonatal
davrdagi oziqlanish, immun tizimni qo‘llab-quvvatlash va ichak mikrobiotasiga
ko‘rsatgan ta’siri alohida e’tiborga olingan. Shuningdek, maqolada laktozaning
probiyotik va prebiyotik xususiyatlari, kattalar salomatligidagi o‘rni va past
kariogenlik darajasi muhokama qilingan. Sanoat nuqtai nazaridan, laktozani bioaktiv
birikmalarga aylantirish texnologiyalarining imkoniyatlari, amaliy muammolari va
istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Maqola sut mahsulotlari asosida funksional oziq-ovqatlar
ishlab chiqarish yo‘nalishidagi zamonaviy tadqiqotlar va sanoat tendensiyalarini o‘z
ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: laktoza, prebiyotik, ichak mikrobiotasi, bioaktiv birikmalar,
funksional oziq-ovqat
Laktoza — galaktoza va glyukoza disaxarididan tashkil topgan asosiy uglevod
bo‘lib, u asosan evterianlar sutida uchraydi, biroq o‘simliklarda ham oz miqdorda
mavjud. "Sut shakari" sifatida tanilgan laktoza, dastlab Bartolettus tomonidan kashf
etilib, keyinchalik izolyatsiya qilingan. So‘nggi o‘n yilliklar davomida uning hazm
qilish, so‘rish va metabolizm jarayonlari to‘liq tasvirlangan bo‘lsa-da, uning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
292
funksionalligi va organizmdagi roli haqidagi ko‘plab savollar hali ham hal qilinmagan.
Laktoza, sutning boshqa tarkibiy qismlari kabi, nafaqat energetik manba sifatida, balki
neonatal davrdan boshlab balog‘at yoshigacha bo‘lgan ko‘plab muhim fiziologik
jarayonlarda asosiy rol o‘ynaydi [1].
Laktoza, o‘zining osmotik xususiyatlari orqali, emizish davrida yangi tug‘ilgan
chaqaloqlarga zarur energiya uzatishda muhim ahamiyatga ega. U disaxarid sifatida
ikkita ekvivalent monosaxaridning osmolyarligini ta’minlashi orqali chaqaloqlarda
postprandial osmotik stressni kamaytiradi [2]. Buning natijasida, laktoza organizmga,
ayniqsa ichak mikrobiotasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa uning probiyotik
xususiyatlarini kuchaytiradi. Laktoza, shuningdek, Bifidobacterium kolonizatsiyasini
qo‘llab-quvvatlaydi va chaqaloqlarni ichak infeksiyalaridan himoya qiladi. Bundan
tashqari, laktozaning immunomodulyatsion roli ham uning prebiyotik ta’siri bilan
bog‘liq, chunki u yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning tug‘ma immunitet tizimini
modulyatsiya qiladi va immun tizimini mustahkamlashga yordam beradi [3].
Kattalarda ham laktoza sog‘liq uchun foydali bo‘lishi mumkin. Laktoza
glisemik indeksi past bo‘lgan uglevod sifatida qondagi glyukoza darajasini sekin
oshiradi va shuningdek, to‘yinganlikni ta’minlaydi. Shuningdek, laktoza saxarozaga
nisbatan past kariogenik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu uni tish salomatligi uchun
foydali qiladi. Kattalarda laktoza, shuningdek, ichak mikrobiotasining sog‘lomligini
saqlashga yordam beradi va kaltsiyning so‘rilishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shunday qilib, laktoza nafaqat energiya manbai sifatida, balki organizmda bir
nechta muhim funktsiyalarni bajaruvchi birikma sifatida alohida e’tiborga loyiqdir.
Ushbu maqolada laktozaning biologik funktsiyalari, uning sog‘liq uchun foydalari va
ilmiy tadqiqotlarda uning ahamiyati haqida kengroq ma'lumot beriladi. Pishloq
zardobidan olingan laktoza oziq-ovqat sanoatida bioaktiv birikmalarni ishlab chiqarish
uchun katta salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, hozirda bu material ko‘plab
sanoatlarda past qiymatli mahsulot sifatida baholanadi. Shunga qaramay, uning
bioaktiv xususiyatlari, ayniqsa, prebiyotik sifatida foydalanilishi oziq-ovqat
sanoatining eng faol va istiqbolli bo‘lgan sektorlaridan biriga aylanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
293
Prebiyotikalar, o‘zining organizmga ijobiy ta’siri va mikrobiota bilan o‘zaro
aloqalari tufayli, funktsional oziq-ovqatlarni ishlab chiqarishda muhim o‘rin tutadi.
So‘nggi yillarda, global miqyosda sog‘lom ovqatlanish haqida xabardorlikning ortishi
bilan, funktsional oziq-ovqat bozori barqaror o‘sish sur’atlarini ko‘rsatmoqda. Bu o‘z
navbatida, laktozadan olingan bioaktiv birikmalarga bo‘lgan talabni oshiradi, chunki
ular oziq-ovqat sanoatida yangi va qimmatlanuvchi ingredient sifatida e’tirof
etilmoqda. Fermentatsiya biokatalizi orqali laktozadan olingan bioaktiv birikmalar
ishlab chiqarish texnologiyasi nafaqat molekulyar aniqlik, balki ekologik barqarorlik
nuqtai nazaridan ham jozibali hisoblanadi [4].
Ushbu jarayonlar laktoza konvertatsiyasini osonlashtiradi va uning
ishlatilishini optimallashtiradi. Biroq, laktozadan olingan bioaktiv birikmalarni sanoat
miqyosida ishlab chiqarishning rentabelligi va samaradorligini ta’minlash uchun quyi
oqim operatsiyalarining yaxshilanishi zarur. Ayni paytda, ba’zi mahsulotlar allaqachon
ishlab chiqarilgan bo‘lsa-da, yuqori sifatli va iqtisodiy jihatdan samarali mahsulotlarni
arzon narxlarda ishlab chiqarish uchun yaxshiroq katalizatorlar va yanada samarali
ishlab chiqarish jarayonlarini ishlab chiqish zarurati mavjud.
Shunday qilib, laktozadan olingan bioaktiv birikmalarni sanoat miqyosida
ishlab chiqarishning istiqbollari juda katta, ammo bu sohada yuzaga kelayotgan
texnologik va iqtisodiy muammolarni hal qilish, yuqori sifatli mahsulotlarni arzon
narxlarda taqdim etish uchun ilg‘or texnologiyalarga ehtiyoj bor. Ya’ni, kelajakda
sanoat miqyosida ishlab chiqariladigan laktoza asosidagi bioaktiv birikmalar spektri
kengayishi va yangi ilovalar bilan boyishi kutilmoqda. Sut va sut mahsulotlari keng
tarqalgan iste'mol qilinadi va inson ratsioniga muhim makro va mikroelementlarni
qo‘shadi. Sut ishlab chiqarish, sut bezlaridan olingan mahsulotlar, sutemizuvchilarning
o‘ziga xos xususiyatidir va ularning evolyutsiyasi 300 million yildan ortiq vaqt
davomida rivojlangan. Sutemizuvchilarning chaqaloqlari, tug‘ruqdan keyingi dastlabki
davrda faqat sut bilan oziqlanadilar.
Laktozaning biologik va funksional xususiyatlari uni nafaqat sutdagi asosiy
uglevod sifatida, balki keng ko‘lamli fiziologik jarayonlarda muhim o‘rin egallovchi
birikma sifatida ko‘rsatadi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun u energiya manbai
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
294
bo‘lishi bilan birga, osmotik barqarorlikni ta’minlashda va sog‘lom ichak
mikrobiotasini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, Bifidobacterium
kabi foydali bakteriyalarning ko‘payishiga yordam berishi, laktozaning probiyotik va
immunomodulyator sifatida qiymatini oshiradi [5].
Natijalar
Kattalarda ham laktozaning foydali ta’siri inkor etib bo‘lmaydi. Uning past
glisemik indeksga ega bo‘lishi qondagi glyukoza darajasini nazorat qilishga yordam
beradi, kariogenlik darajasining pastligi esa tish salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi.
Bundan tashqari, ichak mikrobiotasiga ta’siri va mineral moddalarning, xususan
kaltsiyning, so‘rilishini yaxshilashi laktozaning umumiy sog‘liqqa foydasini
ko‘rsatadi.
Sanoat nuqtai nazaridan, laktozadan bioaktiv birikmalar ishlab chiqarish
texnologiyalari hozirda sezilarli qiziqish uyg‘otmoqda. Fermentatsiya biokatalizi
orqali ushbu birikmalarni olish texnologiyasi ekologik barqarorlik va molekulyar
aniqlikni ta’minlashi bilan e’tiborni tortadi. Biroq, bu texnologiyalarni keng ko‘lamda
qo‘llashda quyi oqim jarayonlarini takomillashtirish, iqtisodiy samaradorlikni oshirish
va mahsulot tannarxini pasaytirish kabi muammolar mavjud bo‘lib qolmoqda.
Xulosa.
Umuman olganda, laktoza nafaqat oziq-ovqat tarkibidagi oddiy
uglevod, balki inson organizmida ko‘plab muhim funksiyalarni bajaruvchi biologik
faol modda sifatida e’tirof etiladi. U neonatal davrda chaqaloqlar uchun hayotiy
ahamiyat kasb etsa, kattalarda sog‘lom ovqatlanishning tarkibiy qismi bo‘lib xizmat
qiladi. Sanoatda esa, laktozaning bioaktiv birikmalarga aylantirilishi uning iqtisodiy va
funksional qiymatini yanada oshiradi. Kelajakda ushbu sohaga oid tadqiqotlar va
texnologik yondashuvlar orqali laktozaning amaliy qo‘llanilishi kengayib borishi,
funksional oziq-ovqat sanoatida yangi imkoniyatlar yaratishi kutilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Romero-Velarde E, Delgado-Franco D, García-Gutiérrez M, Gurrola-Díaz C,
Larrosa-Haro A, Montijo-Barrios E, Muskiet FAJ, Vargas-Guerrero B, Geurts J. The
Importance of Lactose in the Human Diet: Outcomes of a Mexican Consensus Meeting.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
295
Nutrients. 2019 Nov 12;11(11):2737. doi: 10.3390/nu11112737. PMID: 31718111;
PMCID: PMC6893676.
2.
World Health Organization. “The Physiological Basis of Breastfeeding.”
Nih.gov,
World
Health
Organization,
2009,
www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK148970/
3.
Mazziotta C, Tognon M, Martini F, Torreggiani E, Rotondo JC. Probiotics
Mechanism of Action on Immune Cells and Beneficial Effects on Human Health. Cells.
2023 Jan 2;12(1):184. doi: 10.3390/cells12010184. PMID: 36611977; PMCID:
PMC9818925.
4.
Vera, Carlos, et al. “Trends in Lactose-Derived Bioactives: Synthesis and
Purification.” Systems Microbiology and Biomanufacturing, vol. 2, no. 3, 21 Jan. 2022,
pp.
393–412,
www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8776390/,
https://doi.org/10.1007/s43393-021-00068-2. Accessed 11 Mar. 2023.
5.
Linares, Daniel M., et al. “Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria with
Potential to Design Natural Biofunctional Health-Promoting Dairy Foods.” Frontiers
in
Microbiology,
vol.
8,
no.
4,
18
May
2017,
dx.doi.org/10.3389%2Ffmicb.2017.00846, https://doi.org/10.3389/fmicb.2017.00846.
