MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
275
TEZ TAYYORLANADIGAN OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINING
INSONIYAT OLDIDAGI XAVFI: O'ZBEKISTON KONTEKSTIDA ILMIY
TAHLIL
Bak. Mavlonboyev S.O., prof. Djaxangirova G.Z.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Oziq-ovqat va parfyumeriya-kosmetika
mahsulotlari texnologiyasi kafedrasi, +998937657533
Annotatsiya
O‘zbek
tilida
:Ushbu
tadqiqot
tez
tayyorlanadigan
oziq-ovqat
mahsulotlarining inson salomatligi, atrof-muhit va ijtimoiy hayotga ta’sirini
O‘zbekiston misolida tahlil qiladi. Global va mahalliy bozor dinamikasi o‘rganilib,
fast food va qadoqlangan mahsulotlarning semizlik, diabet, ekologik ifloslanish va
iqtisodiy nochorlikka olib kelishi baholandi. O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan
qadoqlangan ovqatlarning tarkibi (trans-yog‘lar, natriy, sun’iy qo‘shimchalar) Codex
Alimentarius va GOST 108-2014 standartlariga muvofiqligi tekshirildi. Natijalar fast
food iste’molining semizlik darajasini 2015-yildagi 13% dan 2023-yilda 18% ga
oshirganini ko‘rsatdi. Plastik qadoqlash chiqindilari atrof-muhitga jiddiy zarar
yetkazmoqda, 2023-yilda faqat 12% qayta ishlanadi. Iqtisodiy tahlil mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning arzon ingredientlardan foydalanishi iste’molchilar salomatligini
xavf ostiga qo‘yishini aniqladi. Takliflar sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish, ekologik
qadoqlashni joriy etish va qonunchilikni kuchaytirishni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot
O‘zbekistonning oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash va xalqaro bozorda
raqobatbardoshlikni oshirishda muhim yo‘nalishlarni belgilaydi.
Kalit so‘zlar: tez tayyorlanadigan ovqat, fast food, salomatlik xavfi, ekologik
zarar, O‘zbekiston bozori, Codex Alimentarius.
Rus tilida
Исследование
анализирует
воздействие
продуктов
быстрого
приготовления на здоровье человека, окружающую среду и социальную сферу на
примере Узбекистана. Изучены динамика мирового и локального рынков,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
276
оценены риски ожирения, диабета, экологического загрязнения и экономической
уязвимости, связанные с фастфудом и упакованными продуктами. Состав
продукции, произведенной в Узбекистане (трансжиры, натрий, искусственные
добавки), проверен на соответствие стандартам Codex Alimentarius и ГОСТ
108-2014. Результаты показывают, что потребление фастфуда увеличило
уровень ожирения с 13% в 2015 году до 18% в 2023 году. Пластиковая упаковка
наносит значительный экологический ущерб, в 2023 году перерабатывается
лишь 12%. Экономический анализ выявил, что использование дешевых
ингредиентов местными производителями угрожает здоровью потребителей.
Предложены меры: пропаганда здорового питания, внедрение экологичной
упаковки и усиление законодательства. Исследование определяет ключевые
направления для укрепления продовольственной безопасности и повышения
конкурентоспособности Узбекистана на международном рынке.
Ключевые слова: продукты быстрого приготовления, фастфуд, риски
для здоровья, экологический ущерб, рынок Узбекистана, Codex Alimentarius.
Ingliz tilida
This study examines the impact of fast-prepared food products on human
health, the environment, and social structures in Uzbekistan. Global and local market
trends were analyzed, assessing risks of obesity, diabetes, environmental pollution, and
economic vulnerability linked to fast food and packaged products. The composition of
locally produced foods (trans fats, sodium, artificial additives) was evaluated against
Codex Alimentarius and GOST 108-2014 standards. Findings reveal that fast food
consumption increased obesity rates from 13% in 2015 to 18% in 2023. Plastic
packaging significantly harms the environment, with only 12% recycled in 2023.
Economic analysis indicates that local producers’ reliance on cheap ingredients
compromises consumer health. Recommendations include promoting healthy eating,
adopting eco-friendly packaging, and strengthening regulations. The study outlines
critical strategies for enhancing food safety and Uzbekistan’s competitiveness in
global markets.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
277
Keywords: fast-prepared food, fast food, health risks, environmental damage,
Uzbekistan market, Codex Alimentarius.
1. Kirish
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari, shu jumladan fast food
(gamburger, fri kartoshkasi), qadoqlangan ovqatlar (noodle, konserva) va yarim tayyor
mahsulotlar (muzlatilgan pizza, pelmen) zamonaviy urban hayotning ajralmas qismiga
aylandi. Global miqyosda fast food bozori 2023-yilda 800 milliard AQSh dollariga
yetdi, bu 2015-yilga nisbatan 40% o‘sishni ko‘rsatadi (Statista, 2024). O‘zbekistonda
bu soha jadal rivojlanmoqda: 2023-yilda mahalliy fast food bozori 150 million dollarga
baholandi, bu 2020-yilga nisbatan 50% ko‘p (Kursiv Media, 2024). Toshkent,
Samarqand, Buxoro kabi yirik shaharlarda “Bellissimo”, “Evos” kabi mahalliy
brendlar va McDonald’s, KFC kabi xalqaro tarmoqlar keng tarqalmoqda. Masalan,
Toshkentda 2023-yilda 320 ta fast food restorani faoliyat yuritdi, bu 2018-yildagi 150
tadan ikki barobar ko‘p (O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, 2023).
Biroq, bu mahsulotlarning qulayligi va arzonligi jiddiy xavf-xatarlarni
yashiradi. Yuqori kaloriya, trans-yog‘lar, shakar va sun’iy qo‘shimchalar (E621 –
mononatriy glutamat, E211 – natriy benzoat) semizlik, 2-turi diabet va yurak-qon tomir
kasalliklarini keltirib chiqaradi. O‘zbekistonda 2023-yilda aholining 18% semiz deb
topilgan, bu 2015-yildagi 13% dan sezilarli o‘sish (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023).
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, trans-yog‘larning
ortiqcha iste’moli yurak kasalliklari xavfini 30% oshiradi (WHO, 2023). Toshkent
shahridagi 18-35 yoshdagi aholining 65% haftasiga kamida bir marta fast food iste’mol
qiladi, bu nosog‘lom ovqatlanish odatlarining keng tarqalganligini ko‘rsatadi
(Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2023).
Atrof-muhit nuqtai nazaridan, plastik qadoqlash chiqindilari jiddiy muammo
sifatida ko‘zga tashlanadi. O‘zbekistonda yiliga 50,000 tonna plastik chiqindi hosil
bo‘lib, faqat 12% qayta ishlanadi (Ekologiya vazirligi, 2023). Global miqyosda oziq-
ovqat qadoqlash chiqindilari yiliga 120 million tonnani tashkil qiladi, bu umumiy
plastik chiqindilarning 40% ni tashkil qiladi (UNEP, 2023). Fast food restoranlari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
278
qadoqlangan mahsulotlarning uglerod izi ham yuqori: 1 kg qadoqlangan ovqat ishlab
chiqarish o‘rtacha 5 kg CO2 emissiyasini keltirib chiqaradi (Carbon Trust, 2023).
Ijtimoiy jihatdan, tez ovqatlanish odatlari qashshoqlik bilan bog‘liq bo‘lib,
arzon, lekin nosog‘lom mahsulotlarning ommalashishiga olib kelmoqda.
O‘zbekistonda o‘rta sinf oilalarning 40% oylik oziq-ovqat xarajatlarining 20% ni fast
food va qadoqlangan mahsulotlarga sarflaydi (Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti,
2023). Bu sog‘lom ovqatlanish madaniyatini yo‘qotish xavfini oshiradi, ayniqsa
yoshlar orasida.
Ushbu tadqiqotning maqsadi tez tayyorlanadigan oziq-ovqatlarning inson
salomatligi, atrof-muhit va ijtimoiy tuzilmalarga ta’sirini O‘zbekiston misolida tahlil
qilish, xavflarni kamaytirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqishdir. Tadqiqot
quyidagi usullarga asoslanadi:
Statistik tahlil
: O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, Sog‘liqni saqlash
vazirligi, WHO, UNEP ma’lumotlari.
Laboratoriya tahlili
: Mahalliy qadoqlangan mahsulotlarning tarkibi
(Toshkent kimyo-texnologiya instituti).
So‘rovlar
: Toshkent va Samarqand aholisi orasida o‘tkazilgan so‘rovlar
(1000 respondent, 2023).
Standartlar
: Codex Alimentarius, GOST 108-2014, ISO 22000 talablari.
Jadval 1: O‘zbekistonda fast food bozorining o‘sishi (2018-2023)
Yil
Bozor
hajmi
(mln
USD)
O‘sish
sur’ati
(%)
Fast
food
tarmoqlari
soni
Manba
2018
80
10
150
O‘zbekiston
Statistik
qo‘mitasi,
2023
2020
100
12
200
O‘zbekiston
Statistik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
279
Yil
Bozor
hajmi
(mln
USD)
O‘sish
sur’ati
(%)
Fast
food
tarmoqlari
soni
Manba
qo‘mitasi,
2023
2023
150
20
320
O‘zbekiston
Statistik
qo‘mitasi,
2023
Tavsif
: Jadval O‘zbekistonda fast food
bozorining
moliyaviy
hajmi
va
tarmoqlar sonining o‘sishini ko‘rsatadi.
O‘sish urbanizatsiya va xalqaro
brendlarning kirib kelishi bilan bog‘liq.
Excel’da
“Table”
formatida
shakllantiriladi,
sarlavhalar
uchun
yashil rang ishlatiladi.
2. Tez tayyorlanadigan oziq-ovqatlarning xususiyatlari
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari yuqori kaloriya, trans-yog‘lar,
shakar, natriy va sun’iy qo‘shimchalarga boy bo‘lib, ularning tarkibi inson
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan qadoqlangan
noodle mahsulotlarining 100 grammida o‘rtacha 450 kkal, 15 g yog‘ (shu jumladan 5
g trans-yog‘), 25 g shakar va 1200 mg natriy mavjud (Mavlonboyev & Jaxangirova,
2024). Bu Codex Alimentarius bo‘yicha kunlik norma (2000 kkal, 2000 mg natriy, 50
g shakar)ning katta qismini tashkil qiladi (Codex Alimentarius, 2023). Fast food
restoranlarida taqdim etiladigan taomlar, masalan, gamburger yoki fri kartoshkasi,
600-800 kkal va 1500 mg gacha natriy o‘z ichiga oladi, bu yurak-qon tomir kasalliklari
xavfini oshiradi (American Heart Association, 2023).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
280
O‘zbekistonda tez tayyorlanadigan oziq-ovqatlarning ishlab chiqarilishi
mahalliy va import mahsulotlarga bo‘linadi. Mahalliy brendlar (“Evos”, “Bellissimo”)
arzon ingredientlardan, masalan, palma yog‘idan foydalanadi, bu trans-yog‘lar
miqdorini oshiradi. Bu GOST 108-2014 talablariga (trans-yog‘lar 2% dan oshmasligi
kerak) ko‘pincha zid keladi (Uzstandart, 2014). Import mahsulotlar (Nestlé, Kraft)
qimmatroq, lekin ularning tarkibida sun’iy qo‘shimchalar, masalan, E621 (mononatriy
glutamat) va E211 (natriy benzoat) ko‘p uchraydi. 2023-yilda O‘zbekiston bozoridagi
qadoqlangan mahsulotlarning 60% import qilingan, bu 2018-yildagi 40% dan sezilarli
o‘sish (O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, 2023).
Ishlab chiqarish jarayonlari ommaviy ishlab chiqarish va uzoq muddat
saqlashga qaratilgan. Qadoqlangan mahsulotlar konservantlar (natriy benzoat) va ta’m
kuchaytirgichlar (mononatriy glutamat) yordamida 6-12 oy saqlanadi. Bu
mahsulotlarning organoleptik xususiyatlarini yaxshilasa-da, uzoq muddat iste’molda
salomatlikka zarar keltiradi, ayniqsa bolalar va yoshlarda (WHO, 2023).
O‘zbekistonda 2023-yilda qadoqlangan mahsulotlarning importi 30,000 tonnani
tashkil qildi, bu 2018-yildagi 20,000 tonnadan 50% ko‘p (O‘zbekiston Statistik
qo‘mitasi, 2023).
Standartlarga muvofiqlik nuqtai nazaridan, O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan
mahsulotlar GOST 108-2014 va ISO 22000 talablariga qisman mos keladi. GOST 108-
2014 bo‘yicha natriy miqdori 100 g mahsulotda 1000 mg dan oshmasligi kerak, lekin
mahalliy noodle mahsulotlarining 60% bu me’yorni buzadi (Mavlonboyev &
Jaxangirova, 2024). Codex Alimentarius trans-yog‘lar miqdorini 1 g/100 g gacha
cheklashni tavsiya qiladi, lekin O‘zbekiston bozoridagi mahsulotlarning 40% undan
oshadi (Codex Alimentarius, 2023).
Jadval
2:
O‘zbekistonda
mahalliy
va
import
qadoqlangan
mahsulotlarning ozuqa tarkibi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
281
Mahsulot turi
Kaloriya
(kkal)
Yog‘
(g)
Trans-
yog‘
(g)
Natriy
(mg)
Shakar
(g)
Manba
Mahalliy noodle
450
15
5
1200 25
Mavlonboyev
& Jaxangirova,
2024
Import noodle
430
12
3
1000 20
Mavlonboyev
& Jaxangirova,
2024
Fast food (gamburger)
600
30
8
1500 15
American
Heart
Association,
2023
Tavsif
: Jadval mahalliy va
import
mahsulotlarning
ozuqa tarkibini solishtiradi.
Mahalliy
mahsulotlarda
trans-yog‘ va natriy miqdori
yuqori. Excel’da “Table”
formatida
shakllantiriladi,
qizil rang trans-yog‘ uchun
ishlatiladi.
3. Inson salomatligiga ta’siri
3.1. Surunkali kasalliklar
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqatlarning yuqori kaloriya, trans-yog‘lar, shakar
va natriy tarkibi surunkali kasalliklarni keltirib chiqaradi. O‘zbekistonda semizlik
darajasi 2015-yilda 13% bo‘lsa, 2023-yilda 18% ga yetdi, bu fast food iste’molining
o‘sishi bilan bog‘liq (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023). Xalqaro tadqiqotlar trans-
yog‘larning yurak kasalligi xavfini 30% oshirishini tasdiqlaydi (American Heart
Association, 2023). Toshkent shahridagi 18-35 yoshdagi respondentlarning 25%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
282
yuqori qon bosimi belgilarini ko‘rsatdi, bu natriy iste’molining ko‘pligi bilan
izohlanadi (Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2023).
Yuqori shakar miqdori 2-turi diabet xavfini oshiradi. O‘zbekistonda 2023-yilda
diabet bilan og‘riganlar soni 7% ni tashkil qildi, bu 2015-yildagi 4% dan sezilarli o‘sish
(Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023). WHO ma’lumotlariga ko‘ra, kunlik shakar
iste’moli 50 g dan oshsa, diabet xavfi 20% ga oshadi (WHO, 2023). Fast food
mahsulotlaridagi natriy miqdori (masalan, gamburgerda 1500 mg) kunlik norma (2000
mg) ning 75% ni tashkil qiladi, bu gipertoniya va yurak yetishmovchiligiga olib keladi
(Codex Alimentarius, 2023).
Bolalarda fast food iste’moli kognitiv rivojlanishga salbiy ta’sir qiladi. Yuqori
shakar miqdori insulin qarshiligini oshirib, diqqat va xotira muammolarini keltirib
chiqaradi. O‘zbekistonda maktab yoshidagi bolalarning 15% ortiqcha vaznga ega, bu
2015-yildagi 8% dan sezilarli o‘sish (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023).
Jadval 3: Tez ovqatlanish va surunkali kasalliklar o‘rtasidagi bog‘liqlik
Kasallik
Tez
ovqat
iste’moli
(haftada
marta)
Xavf
o‘sishi
(%)
Manba
Semizlik
3+
25
Sog‘liqni
saqlash
vazirligi, 2023
2-turi diabet
2+
20
WHO, 2023
Yurak kasalliklari
3+
30
American Heart
Association,
2023
Tavsif
: Jadval fast food iste’molining
surunkali kasalliklar bilan bog‘liqligini
ko‘rsatadi. Excel’da “Table” formatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
283
Kasallik
Tez
ovqat
iste’moli
(haftada
marta)
Xavf
o‘sishi
(%)
Manba
shakllantiriladi, sarlavhalar uchun ko‘k rang
ishlatiladi.
3.2. Psixologik ta’sirlar
Fast food mahsulotlari dopamin ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi, bu
qaramlikka olib keladi. O‘zbekistonda 18-25 yoshdagi yoshlarning 40% fast foodni
“odatiy taom” deb hisoblaydi, bu ularning ovqatlanish odatlarida qaramlik belgilari
mavjudligini ko‘rsatadi (Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2023). Xalqaro
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori shakar va yog‘li ovqatlar miya mukofot tizimini
faollashtirib, giyohvandlikka o‘xshash xatti-harakatlarni keltirib chiqaradi (Volkow et
al., 2013). Toshkent talabalari orasida o‘tkazilgan so‘rovda respondentlarning 30% fast
foodni stressni kamaytiruvchi vosita sifatida ishlatishini bildirdi (Toshkent davlat
iqtisodiyot universiteti, 2023).
Yuqori kaloriyali ovqatlarning doimiy iste’moli depressiya va tashvish kabi
psixologik muammolarni kuchaytirishi mumkin. Masalan, trans-yog‘lar miyaning
neyrotransmitter faoliyatiga ta’sir qilib, kayfiyatning o‘zgarishiga olib keladi
(Sanchez-Villegas et al., 2015). O‘zbekistonda yoshlar orasida psixologik stress
darajasi 2023-yilda 25% ga yetdi, bu fast food iste’moli bilan qisman bog‘liq (Sog‘liqni
saqlash vazirligi, 2023).
3.3. Bolalar va yoshlar
Bolalarda fast food iste’moli kognitiv rivojlanishga zarar keltiradi. Yuqori
shakar miqdori insulin qarshiligini oshirib, diqqat va xotira muammolarini keltirib
chiqaradi (WHO, 2023). O‘zbekistonda maktab yoshidagi bolalarning 15% ortiqcha
vaznga ega, bu 2015-yildagi 8% dan sezilarli o‘sish (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023).
Toshkent maktablarida o‘tkazilgan so‘rovda 12-16 yoshdagi o‘quvchilarning 20%
haftada 3 marta fast food iste’mol qilishi aniqlandi (Toshkent davlat iqtisodiyot
universiteti, 2023).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
284
Fast food reklamalari bolalarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, bolalar uchun mo‘ljallangan reklama ularning ovqatlanish
odatlarini 40% ga o‘zgartiradi (Kelly et al., 2010). O‘zbekistonda fast food brendlari
ijtimoiy tarmoqlarda faol reklama qilmoqda, bu yoshlar orasida nosog‘lom
ovqatlanishni targ‘ib qilmoqda (Kursiv Media, 2024).
Jadval 4: Fast food iste’moli va psixologik ta’sirlar (2023)
Yosh guruhi
Qaramlik
foizi (%)
Stress bilan
bog‘liqlik
(%)
Manba
18-25 yosh
40
30
Toshkent davlat
iqtisodiyot
universiteti, 2023
25-35 yosh
25
20
Toshkent davlat
iqtisodiyot
universiteti, 2023
Tavsif
: Jadval fast foodning psixologik
ta’sirini ko‘rsatadi. Excel’da “Table”
formatida shakllantiriladi, sariq rang
sarlavhalar uchun ishlatiladi.
4. Atrof-muhitga ta’siri
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari atrof-muhitga jiddiy zarar
keltiradi, ayniqsa plastik qadoqlash chiqindilari va uglerod emissiyalari orqali.
O‘zbekistonda 2023-yilda 50,000 tonna plastik chiqindi hosil bo‘ldi, bu umumiy
chiqindilarning 30% ni tashkil qiladi, lekin faqat 12% qayta ishlanadi (Ekologiya
vazirligi, 2023). Global miqyosda oziq-ovqat qadoqlash chiqindilari yiliga 120 million
tonnani tashkil qiladi, bu umumiy plastik chiqindilarning 40% ga yaqini (UNEP, 2023).
Fast food restoranlari va qadoqlangan mahsulotlar plastik chiqindilarning asosiy
manbai bo‘lib, O‘zbekistonda bu ulush 2023-yilda 35% ni tashkil qildi (Ekologiya
vazirligi, 2023).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
285
Plastik chiqindilar tabiatda 100-500 yil davomida parchalanadi, bu esa tuproq
va suv resurslarini ifloslantiradi. O‘zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash
infratuzilmasi yetarli emas: Toshkentda faqat 2 ta qayta ishlash zavodi mavjud bo‘lib,
ular yiliga 10,000 tonnadan kam chiqindi qayta ishlaydi (Ekologiya vazirligi, 2023).
Bu holat global tendentsiyalarga mos keladi: dunyoda plastik chiqindilarning faqat 9%
qayta ishlanadi (UNEP, 2023).
Fast food ishlab chiqarishning uglerod izi ham muhim muammo hisoblanadi. 1
kg qadoqlangan ovqat ishlab chiqarish o‘rtacha 5 kg CO2 emissiyasini keltirib
chiqaradi, bu esa global issiqxona gazlari emissiyasining 10% ga yaqin qismini tashkil
qiladi (Carbon Trust, 2023). O‘zbekistonda fast food restoranlarining energiya sarfi
2023-yilda 500,000 MVt/soatni tashkil qildi, bu mahalliy energetika tizimiga
qo‘shimcha yuk yaratdi (O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, 2023).
O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi va suv resurslari fast food ishlab chiqarish
jarayonlaridan zarar ko‘rmoqda. Masalan, arzon ingredientlar (palma yog‘i, GMO
mahsulotlari) importi o‘zbek dehqonlarining mahalliy organik mahsulotlariga
raqobatni kuchaytiradi (Kursiv Media, 2024). Bundan tashqari, fast food
restoranlarining chiqindilari poligonlarda to‘planib, metan gazlari emissiyasini
oshiradi, bu iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shadi (UNEP, 2023).
O‘zbekiston hukumati 2023-yilda “Chiqindilarni boshqarish to‘g‘risida”gi
qonunga o‘zgartirishlar kiritdi, lekin qayta ishlash infratuzilmasi va jamoatchilik
xabardorligining pastligi tufayli samaradorlik cheklangan (Ekologiya vazirligi, 2023).
Xalqaro tajriba (masalan, Yevropa Ittifoqining plastik chiqindilarni 50% qayta ishlash
strategiyasi) O‘zbekiston uchun foydali model bo‘lishi mumkin (EU Circular Economy
Action Plan, 2020).
Jadval 5: Plastik chiqindilarning fast food ulushi (2020-2023)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
286
Yil
Umumiy
plastik
chiqindi
(tonna)
Fast
food
ulushi
(%)
Manba
2020
40,000
30
Ekologiya
vazirligi,
2023
2021
45,000
32
Ekologiya
vazirligi,
2023
2023
50,000
35
Ekologiya
vazirligi,
2023
Tavsif
:
Jadval
fast
food
qadoqlari
chiqindilarning umumiy ulushini ko‘rsatadi.
Excel’da “Table” formatida shakllantiriladi,
qizil rang fast food ulushi uchun ishlatiladi.
5. Iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlar
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqat sohasi O‘zbekistonda iqtisodiy foyda keltirsa-
da, ijtimoiy zararlari sezilarli. 2023-yilda fast food sohasi 50,000 ish o‘rni yaratdi va
100 million so‘m soliq tushumlarini ta’minladi (O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, 2023).
Mahalliy brendlar (“Evos”, “Bellissimo”) va xalqaro tarmoqlar (KFC, McDonald’s)
iqtisodiy faollikni oshirdi, ayniqsa Toshkent va Samarqandda. Fast food bozori 2023-
yilda 150 million dollarga yetdi, bu 2020-yildagi 100 million dollardan 50% ko‘p
(Kursiv Media, 2024).
Biroq, ijtimoiy jihatdan fast food arzon, lekin nosog‘lom mahsulotlarning
ommalashishiga olib kelmoqda, bu qashshoqlik bilan bog‘liq. O‘zbekistonda o‘rta sinf
oilalarning 40% oylik oziq-ovqat xarajatlarining 20% ni fast food va qadoqlangan
mahsulotlarga sarflaydi (Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2023). Bu sog‘lom
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
287
ovqatlanish madaniyatini yo‘qotishga va semizlik kabi sog‘liq muammolarining
ko‘payishiga olib kelmoqda.
Fast foodning ijtimoiy ta’siri yoshlar orasida ayniqsa sezilarli. Ijtimoiy
tarmoqlarda fast food reklamalari yoshlarning turmush tarzini o‘zgartirib, nosog‘lom
odatlarni targ‘ib qilmoqda (Kursiv Media, 2024). O‘zbekistonda 18-25 yoshdagi
yoshlarning 65% fast foodni “zamonaviy turmush tarzi”ning bir qismi deb hisoblaydi
(Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2023).
Jadval 6: Fast food bozorining iqtisodiy ko‘rsatkichlari (2020-2023)
Yil
Ish
o‘rinlari
(ming)
Soliq
tushumlari
(mln so‘m)
Manba
2020
40
80
O‘zbekiston
Statistik
qo‘mitasi, 2023
2023
50
100
O‘zbekiston
Statistik
qo‘mitasi, 2023
Tavsif
: Jadval fast food sohasining
iqtisodiy foydasini ko‘rsatadi. Excel’da
“Table” formatida shakllantiriladi, ko‘k
rang sarlavhalar uchun ishlatiladi.
6. Xavflarni kamaytirish strategiyalari
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqatlarning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun
O‘zbekiston quyidagi strategiyalarni qo‘llashi mumkin:
1.
Qonunchilikni kuchaytirish
: “Oziq-ovqat xavfsizligi to‘g‘risida”
qonunga trans-yog‘lar (1 g/100 g gacha) va natriy (1000 mg/100 g gacha) cheklovlarini
kiritish kerak (Codex Alimentarius, 2023). 2023-yilda O‘zbekiston mahalliy
mahsulotlarning 60% GOST 108-2014 talablariga rioya qilmaydi (Mavlonboyev &
Jaxangirova, 2024).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
288
2.
Sog‘lom ovqatlanish targ‘iboti
: Maktablarda sog‘lom ovqatlanish
darslari va ommaviy axborot vositalarida kampaniyalar o‘tkazish. 2023-yilda maktab
kampaniyalari 40% samaradorlik ko‘rsatdi (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023). Ijtimoiy
tarmoqlarda sog‘lom ovqatlanish targ‘iboti yoshlar orasida 20% ta’sir ko‘rsatdi
(Kursiv Media, 2024).
3.
Ekologik yechimlar
: Biologik parchalanadigan qadoqlash joriy etish va
qayta ishlash zavodlari sonini ko‘paytirish. Yevropa Ittifoqining tajribasi (50% qayta
ishlash darajasi) O‘zbekiston uchun foydali model bo‘lishi mumkin (EU Circular
Economy Action Plan, 2020).
Jadval 7: O‘zbekistonda oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha takliflar va
ularning kutilayotgan samaradorligi
Taklif
Kutilayotgan
samaradorlik
(%)
Manba
Trans-yog‘lar cheklovi (1 g/100 g)
30
Codex
Alimentarius,
2023
Sog‘lom ovqatlanish targ‘iboti
40
Sog‘liqni saqlash
vazirligi, 2023
Biologik parchalanadigan qadoqlash
25
UNEP, 2023
Tavsif
:
Jadval
xavflarni
kamaytirish
strategiyalarining samaradorligini ko‘rsatadi.
Excel’da “Table” formatida shakllantiriladi,
sariq rang sarlavhalar uchun ishlatiladi.
7. Xulosa
Tez tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlari O‘zbekistonda iqtisodiy foyda
keltirsa-da, ularning inson salomatligi, atrof-muhit va ijtimoiy tuzilmalarga salbiy
ta’siri jiddiy xavf tug‘diradi. Fast food iste’moli semizlik darajasini 2015-yildagi 13%
dan 2023-yilda 18% ga oshirdi, bu yurak kasalliklari va diabet xavfini oshiradi
(Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023). Plastik qadoqlash chiqindilari atrof-muhitga zarar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
289
yetkazmoqda, O‘zbekistonda yiliga 50,000 tonna chiqindi hosil bo‘lib, faqat 12% qayta
ishlanadi (Ekologiya vazirligi, 2023). Ijtimoiy jihatdan, arzon mahsulotlar qashshoqlik
bilan bog‘liq bo‘lib, sog‘lom ovqatlanish madaniyatini yo‘qotmoqda (Toshkent davlat
iqtisodiyot universiteti, 2023).
O‘zbekiston uchun quyidagi strategiyalar muhim:
1.
Qonunchilikni kuchaytirish
: “Oziq-ovqat xavfsizligi to‘g‘risida”
qonunga trans-yog‘lar (1 g/100 g gacha) va natriy (1000 mg/100 g gacha) cheklovlarini
kiritish (Codex Alimentarius, 2023).
2.
Sog‘lom ovqatlanish targ‘iboti
: Maktablarda darslar, OAV va ijtimoiy
tarmoqlarda kampaniyalar o‘tkazish. 2023-yilda maktab kampaniyalari 40%
samaradorlik ko‘rsatdi (Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2023).
3.
Ekologik yechimlar
: Biologik parchalanadigan qadoqlash joriy etish,
qayta ishlash zavodlari sonini ko‘paytirish (UNEP, 2023).
Ushbu choralar O‘zbekistonning oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash,
aholining sog‘ligini himoya qilish va xalqaro bozorda raqobatbardoshlikni oshirishga
xizmat qiladi. Kelajakda mahalliy ishlab chiqaruvchilar sifatli ingredientlardan
foydalanishga va ekologik mas’uliyatni oshirishga undalishi zarur (Kursiv Media,
2024).
8. Adabiyotlar American Heart Association. (2023).
Trans Fats and Cardiovascular
Health
. Retrieved from www.heart.org
1.
Carbon Trust. (2023).
Carbon Footprint of Food Production
. London: Carbon
Trust.
2.
Codex Alimentarius. (2023).
Food Safety Standards
. Rome: FAO/WHO.
3.
Ekologiya vazirligi. (2023).
O‘zbekistonda chiqindilar statistikasi
. Tashkent:
Ekologiya vazirligi.
4.
EU Circular Economy Action Plan. (2020).
Plastic Waste Reduction Strategy
.
Brussels: European Commission.
5.
Kelly, B., et al. (2010). “Television food advertising to children: A global
perspective.”
American Journal of Public Health
, 100(9), 1730-1736.
6.
Kursiv Media. (2024). “O‘zbekistonda fast food bozori 20% o‘sdi.”
Kursiv.uz
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
290
7.
Mavlonboyev, S.O., & Jaxangirova, G.Z. (2024).
O‘zbekistonda qadoqlangan
oziq-ovqatlarning kimyoviy tahlili
. Toshkent: Toshkent kimyo-texnologiya instituti.
8.
O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi. (2023).
O‘zbekiston iqtisodiyoti – 2023
.
Tashkent: Stat.uz.
9.
Sanchez-Villegas, A., et al. (2015). “Fast-food and commercial baked goods
consumption and the risk of depression.”
Public Health Nutrition
, 15(3), 424-432.
10.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2023).
O‘zbekistonda semizlik statistikasi
.
Tashkent: SSV.
11.
Statista. (2024).
Global Fast Food Market Outlook
. Retrieved from
12.
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti. (2023).
Fast food iste’moli so‘rovi
.
Tashkent: TDUI.
13.
UNEP. (2023).
Global Plastic Waste Report
. Nairobi: United Nations
Environment Programme.
14.
Uzstandart. (2014).
GOST 108-2014: Oziq-ovqat mahsulotlari uchun texnik
talablar
. Tashkent: Uzstandart.
15.
Volkow, N.D., et al. (2013). “Obesity and addiction: Neurobiological overlaps.”
Obesity Reviews
, 14(1), 2-18.
16.
WHO. (2023).
Non-Communicable Diseases Report
. Geneva: World Health
Organization.
