MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
252
QANDLI DIABETGA CHALINGAN INSONLAR UCHUN SHIRINLIKLAR:
O‘ZBEKISTON VA CHET EL SOLISHTIRMASI
Mualliflar: Mavlonboyev S.O., Jaxangirova G.Z.
Tashkilot: Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Oziq-ovqat va parfyumeriya-
kosmetika mahsulotlari texnologiyasi kafedrasi
samandarmavlonboyev64@gmail.com
Annotatsiya
O‘zbek tilida
:Ushbu maqola qandli diabetga chalingan insonlar uchun
shirinliklar iste’mol qilishning ilmiy, amaliy va ijtimoiy jihatlarini O‘zbekiston va chet
el (AQSh, Yevropa Ittifoqi, Hindiston) kontekstida chuqur tahlil qiladi.
Shirinliklarning glikemik indeksi (GI), xavfsiz shakar o‘rinbosarlari (steviya,
sukraloza, eritritol), mahalliy va xalqaro bozorlarda mavjud mahsulotlarning tarkibi,
narxi, mavjudligi va qadoqlash ma’lumotlari, shuningdek, parhez va davolashdagi
o‘rni yoritiladi. O‘zbekistonda an’anaviy shirinliklar (halva, parvarda, chak-chak) va
chet eldagi diabetik mahsulotlar solishtirilib, ularning foyda va xavflari baholanadi.
Tadqiqot statistik ma’lumotlar, laboratoriya tahlillari, so‘rovlar va xalqaro
standartlarga asoslanadi. Maqola diabetik bemorlar uchun xavfsiz shirinliklar tanlash
bo‘yicha amaliy tavsiyalar, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun takliflar va davlat
siyosatiga qaratilgan strategiyalar bilan yakunlanadi.
Ingliz tilida
: This article provides an in-depth analysis of the scientific,
practical, and social aspects of sweet consumption for individuals with diabetes,
comparing Uzbekistan with foreign contexts (USA, EU, India). It examines the
glycemic index (GI) of sweets, safe sugar substitutes (stevia, sucralose, erythritol), the
composition, pricing, availability, and labeling of products in local and international
markets, as well as their role in dietary and therapeutic management. Traditional Uzbek
sweets (halva, parvarda, chak-chak) are compared with diabetic-friendly products
abroad, evaluating their benefits and risks. The study is grounded in statistical data,
laboratory analyses, surveys, and international standards. The article concludes with
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
253
practical recommendations for safe sweet consumption, suggestions for local
manufacturers, and strategies for state policies to improve diabetic care.
Rus tilida
:
Stat’ya podrobno analiziruet nauchnye, prakticheskie i sotsial’nye aspekty
potrebleniya sladostey dlya lyudey s sakharnym diabetom, sravnivaet konteksty
Uzbekistana i zarubezhnykh stran (SShA, Evrosoyuz, Indiya). Rassmatrivayutsya
glikemicheskiy indeks (GI) sladostey, bezopasnye zaminiteli sakhara (steviya,
sukraloza, eritritol), sostav, tsena, dostupnost’ i markirovka produktov na mestnykh i
mezhdunarodnykh rynkakh, a takzhe ikh rol’ v diete i lechenii. Traditsionnye
uzbekskie sladosti (khalva, parvarda, chak-chak) sravnivayutsya s produktami dlya
diabetikov za rubezhom, otsenivayutsya ikh pol’za i riski. Issledovanie osnovano na
statisticheskikh dannykh, laboratornykh analizakh, oprosakh i mezhdunarodnykh
standartakh. Stat’ya zavershaetsya prakticheskimi rekomendatsiyami po bezopasnomu
potrebleniyu sladostey, predlozheniyami dlya mestnykh proizvoditeley i strategiyami
dlya gosudarstvennoy politiki po uluchsheniyu ukhoda za bol’nymi diabetom.
1. Kirish
Qandli diabet (diabetes mellitus) qonda glyukoza miqdorining surunkali
ravishda yuqori bo‘lishi bilan xarakterlanadigan endokrin kasallik bo‘lib, global
sog‘liqni saqlashning asosiy muammolaridan biridir. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotiga (WHO) ko‘ra, 2023-yilda dunyoda 537 million odam qandli diabet bilan
yashadi, bu raqam 2030-yilga kelib 643 millionga yetishi kutilmoqda [6].
O‘zbekistonda qandli diabet bilan og‘riganlar soni 2015-yilda aholining 4% ini (1.2
million odam) tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 7% ga (2.3 million odam)
yetdi [4]. Qandli diabetning 1-turi insulin yetishmasligi bilan, 2-turi esa insulin
qarshiligi bilan bog‘liq bo‘lib, ikkala holatda ham ovqatlanish nazorati kasallikni
boshqarishning asosiy omilidir [6].
Shirinliklar qandli diabetga chalingan bemorlar uchun murakkab tanlov
hisoblanadi, chunki oddiy uglevodlar (shakar, oq un) qonda glyukoza miqdorini keskin
oshiradi [1]. An’anaviy shirinliklar, masalan, O‘zbekistonda keng tarqalgan halva,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
254
parvarda va chak-chak, yuqori glikemik indeks (GI) va kaloriyaga ega bo‘lib, diabetik
bemorlar uchun xavf tug‘diradi [3]. Biroq, zamonaviy shakar o‘rinbosarlari (steviya,
sukraloza, eritritol) va past GI mahsulotlar bemorlarga xavfsiz shirinliklar iste’mol
qilish imkonini beradi [6]. Chet elda, xususan AQSh, Yevropa Ittifoqi (YEU) va
Hindistonda, diabetik shirinliklar bozori rivojlangan bo‘lib, mahsulotlar qat’iy xalqaro
standartlar asosida ishlab chiqariladi [9].
Ushbu maqola O‘zbekiston va chet el bozorlaridagi shirinliklarni solishtirish,
ularning kimyoviy tarkibi, foydasi va xavfini tahlil qilish, shuningdek, diabetik
bemorlar uchun xavfsiz iste’mol strategiyalarini ishlab chiqishni maqsad qiladi.
Maqola shirinliklarning ilmiy asoslarini, bozor dinamikasini, iste’mol odatlarini,
qonunchilikni va ijtimoiy ta’sirlarni chuqur o‘rganadi, O‘zbekiston kontekstida
mahalliy ishlab chiqaruvchilar va davlat siyosati uchun amaliy takliflar beradi.
2. Tadqiqot metodologiyasi
Maqola quyidagi tadqiqot usullariga asoslanadi:
1.
Statistik tahlil
:
o
O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi [4], O‘zbekiston Statistik
qo‘mitasi [5], WHO [6], va Xalqaro diabet federatsiyasi (IDF) [9] ma’lumotlari asosida
qandli diabetning epidemiologiyasi, shirinliklar bozori hajmi va iste’mol odatlari tahlil
qilindi.
o
Chet el bozorlari (AQSh, YEU, Hindiston) bo‘yicha ma’lumotlar Statista
[10] va ilmiy jurnallardan [11] olingan.
2.
Laboratoriya tahlili
:
o
O‘zbekiston bozoridagi mahalliy shirinliklar (halva, parvarda, chak-chak)
va import qilingan diabetik mahsulotlarning (masalan, AQShning “Sugar-Free
Hershey’s” shokoladi, Hindistonning “Zindagi Stevia Cookies”) glikemik indeksi,
shakar o‘rinbosarlari, kaloriya va tola miqdori Toshkent kimyo-texnologiya institutida
tekshirildi [3].
o
Tahlillar Codex Alimentarius [1] va GOST 108-2014 [2] standartlariga
muvofiqligini aniqlash uchun o‘tkazildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
255
3.
So‘rovlar
:
o
Toshkent va Samarqand shaharlarida 2024-yilda 1200 respondent (600
diabetik bemor, 600 sog‘lom fuqaro) ishtirokida shirinlik iste’moli odatlari o‘rganildi
[7]. So‘rovlar iste’mol chastotasi, mahsulot tanlash mezonlari (narx, ta’m, mavjudlik)
va xabardorlik darajasini aniqladi.
o
Chet elda o‘xshash so‘rovlar American Diabetes Association [9] va
European Diabetes Study Group [11] ma’lumotlariga asoslanib tahlil qilindi.
4.
Solishtirma tahlil
:
o
O‘zbekiston, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Hindiston bozorlaridagi
shirinliklarning tarkibi, narxi, mavjudligi, qadoqlash ma’lumotlari va qonunchilik
asoslari solishtirildi.
o
Mahsulotlarning diabetik bemorlarga mosligi Codex Alimentarius [1],
GOST 108-2014 [2] va xalqaro sog‘liqni saqlash standartlari asosida baholandi.
5.
Adabiyotlar sharhi
:
o
Ilmiy maqolalar [11], xalqaro hisobotlar [6, 9, 10], va mahalliy statistik
ma’lumotlar [4, 5] tahlil qilindi. Yangi qo‘shilgan manbalar (IDF [9], Statista [10],
Jenkins et al. [11]) glikemik indeks, shakar o‘rinbosarlari va diabetik mahsulotlar
bozori bo‘yicha chuqur ma’lumot berdi.
Ushbu metodlar O‘zbekiston va chet el bozorlaridagi shirinliklarning
xavfsizligi, iqtisodiy mavjudligi va ijtimoiy ta’sirini har tomonlama baholashga imkon
berdi.
3. Qandli diabet va shirinliklar: Ilmiy asoslar
3.1. Qandli diabetning ovqatlanishdagi xususiyatlari
Qandli diabetda ovqatlanishning asosiy maqsadi qonda glyukoza miqdorini
barqaror ushlab turishdir. Glikemik indeks (GI) mahsulotning qonda qand miqdorini
oshirish tezligini ko‘rsatadi: GI < 55 – past, 56-69 – o‘rta, >70 – yuqori [1]. Diabetik
bemorlar uchun GI < 55 bo‘lgan mahsulotlar tavsiya etiladi, chunki ular glyukoza
miqdorini sekin oshiradi [6]. Glikemik yuk (GL) mahsulotning umumiy uglevod
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
256
miqdori va GI kombinatsiyasini hisobga oladi: GL < 10 – past, 11-19 – o‘rta, >20 –
yuqori [9].
Shirinliklar odatda oddiy uglevodlarga (shakar, oq un) boy bo‘lib, GI va GL
yuqori bo‘ladi. Masalan:
Oq shakar: GI = 70, GL = 10 (10 g uchun) [1].
Oddiy shokolad: GI = 65, GL = 15 (30 g uchun) [1].
Steviya asosli shokolad: GI = 25, GL = 5 (30 g uchun) [6].
Diabetik bemorlar uchun shirinliklar tanlashda quyidagi omillar muhim:
Tarkib
: Shakar o‘rniga steviya, sukraloza yoki eritritol ishlatilishi.
Kaloriya
: Ortiqcha kaloriya semizlik xavfini oshiradi, O‘zbekistonda
diabetik bemorlarning 18% semiz [4].
Yog‘lar
: Trans-yog‘lar yurak-qon tomir kasalliklari xavfini 30% oshiradi
[6].
Tola
: Yuqori tola miqdori (100 g da 5-10 g) glyukoza so‘rilishini
sekinlashtiradi [9].
3.2. Shakar o‘rinbosarlari
Shakar o‘rinbosarlari diabetik shirinliklarning asosiy komponentidir. Quyida
asosiy turlari va xususiyatlari keltiriladi:
Steviya
: Tabiiy, kaloriyasiz, GI = 0. Qonda qand miqdorini oshirmaydi,
ammo o‘ziga xos ta’mga ega. O‘zbekistonda import mahsulotlarda ishlatiladi, mahalliy
ishlab chiqarishda kam uchraydi [3].
Sukraloza
: Sun’iy, GI = 0, issiqlikka chidamli. Uzoq muddatli
foydalanishda ichak mikroflorasiga ta’siri o‘rganilmoqda [9]. AQSh va YEUda keng
tarqalgan [6].
Eritritol
: Tabiiy, GI = 0, siydik orqali chiqariladi. Hindistonda arzon
shirinliklarda ishlatiladi, O‘zbekistonda import orqali cheklangan miqdorda mavjud
[3].
Fruktoza
: GI = 20, ammo ortiqcha iste’mol jigar yog‘lanishini 30%
oshiradi [1]. O‘zbekiston bozorida mahalliy shirinliklarda keng qo‘llaniladi [3].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
257
Monk mevasi ekstrakti
: GI = 0, kaloriyasiz, AQShda mashhur,
O‘zbekistonda mavjud emas [6].
Aspartam
: GI = 0, sun’iy, lekin issiqlikka chidamsiz. YEUda cheklangan,
O‘zbekistonda kam ishlatiladi [1].
Shakar o‘rinbosarlari xavfsizligi Codex Alimentarius [1] va mahalliy
standartlar [2] bilan tartibga solinadi. Chet elda qadoqlashda shakar o‘rinbosarlari va
GI aniq ko‘rsatiladi, O‘zbekistonda esa bu amaliyot yetarli emas [3].
3.3. Diabetik shirinliklarning fiziologik ta’siri
Past GI shirinliklar qonda glyukoza miqdorini barqaror ushlab turadi va insulin
qarshiligini kamaytiradi [6]. Steviya va eritritol kabi o‘rinbosarlar dopamin ishlab
chiqarishni rag‘batlantirib, psixologik qulaylikni oshiradi, bu diabetik bemorlarda
depressiya xavfini 20% kamaytiradi [7]. Biroq, fruktoza va aspartam kabi o‘rinbosarlar
uzoq muddatli foydalanishda jigar va ichak salomatligiga zarar keltirishi mumkin [1].
4. O‘zbekistonda shirinliklar bozori
4.1. Bozordagi holat
O‘zbekistonda shirinliklar bozori 2023-yilda 200 million USD ga yetdi, ammo
diabetik mahsulotlar ulushi atigi 5% ni tashkil qiladi [5]. Mahalliy shirinliklar
an’anaviy retseptlarga asoslanadi va yuqori shakar, yog‘ va kaloriyaga ega:
Halva
: 100 g da 50 g shakar, 30 g yog‘ (5 g trans-yog‘), GI = 70, kaloriya
= 500 kkal, tola = 1 g [3].
Parvarda
: 100 g da 60 g shakar, GI = 80, kaloriya = 400 kkal, tola = 0.5
g [3].
Chak-chak
: 100 g da 45 g shakar, GI = 75, kaloriya = 450 kkal, tola = 1
g [3].
Mahalliy bozorda steviya yoki sukraloza asosli shirinliklar cheklangan. Import
mahsulotlar, masalan, AQShning “Sugar-Free Hershey’s” shokoladi (GI = 30, 100 g
da 0 g shakar, tola = 5 g) yoki Hindistonning “Zindagi Stevia Cookies” (GI = 35, tola
= 7 g) qimmat (100 g uchun 15,000-20,000 so‘m) va faqat Toshkent, Samarqand kabi
yirik shaharlarda mavjud [5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
258
4.2. Iste’mol odatlari
Toshkent va Samarqandda o‘tkazilgan so‘rovlar shuni ko‘rsatdiki, diabetik
bemorlarning 70% mahalliy shirinliklarni iste’mol qiladi, bu qonda qand miqdorining
keskin oshishiga olib keladi [7]. Respondentlarning 60% import diabetik
mahsulotlarning narxi yuqoriligidan shikoyat qildi, 80% esa qadoqlashda GI va shakar
o‘rinbosarlari haqida ma’lumot yetishmasligini ta’kidladi [7]. Mahalliy
shirinliklarning arzonligi (100 g uchun 5000 so‘m) va an’anaviy ta’mi ularning
mashhurligini oshiradi, ammo bu sog‘liq uchun xavfli [3].
Diabetik bemorlar orasida xabardorlik darajasi past: faqat 25% GI
tushunchasidan xabardor, 15% shakar o‘rinbosarlarining farqini biladi [7]. Bu mahalliy
bozorda diabetik mahsulotlar targ‘ibotining yetishmasligi bilan bog‘liq.
4.3. Qonunchilik va standartlar
O‘zbekistonda diabetik mahsulotlar uchun maxsus standartlar mavjud emas.
GOST 108-2014 [2] umumiy oziq-ovqat talablarini tartibga soladi, lekin GI, shakar
o‘rinbosarlari yoki diabetik mahsulotlar uchun aniq ko‘rsatmalar yo‘q. Natijada,
mahalliy ishlab chiqaruvchilar fruktoza kabi xavfli o‘rinbosarlarni keng ishlatadi,
qadoqlashda esa foydalanuvchilar uchun yetarli ma’lumot berilmaydi [3].
O‘zbekistonda plastik qadoqlash chiqindilari muammosi ham dolzarb: 2023-
yilda 50,000 tonna plastik chiqindi hosil bo‘ldi, faqat 12% qayta ishlanadi [8]. Diabetik
mahsulotlarning aksariyati plastik qadoqlarda sotiladi, bu ekologik muammolarni
kuchaytiradi.
5. Chet elda shirinliklar bozori
5.1. AQSh
AQShda diabetik shirinliklar bozori 2023-yilda 2 milliard USD ga yetdi [10].
Mahsulotlar steviya, eritritol va monk mevasi ekstrakti bilan tayyorlanadi, qadoqlashda
GI, shakar o‘rinbosarlari va tola miqdori aniq ko‘rsatiladi. Misollar:
Lily’s Sweets shokolad
: GI = 25, 100 g da 0 g shakar, 5 g tola, kaloriya
= 300 kkal [6].
Quest Nutrition pechene
: GI = 30, 10 g tola, kaloriya = 250 kkal [6].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
259
AQShda FDA (Food and Drug Administration) diabetik mahsulotlarning
xavfsizligini qat’iy nazorat qiladi. Qadoqlashda “diabetiklar uchun mos” yorlig‘i
majburiy bo‘lib, iste’molchilar uchun aniq ma’lumot taqdim etiladi [1]. AQShda
diabetik bemorlarning 80% maxsus mahsulotlar tanlaydi, bu xabardorlik darajasining
yuqoriligini ko‘rsatadi [9].
5.2. Yevropa Ittifoqi
Yevropa Ittifoqida diabetik shirinliklar bozori 1.5 milliard USD ni tashkil qiladi
[10]. Mahsulotlar EFSA (European Food Safety Authority) standartlariga mos keladi.
Misollar:
Diabetiker Schokolade (Germaniya)
: GI = 30, steviya asosli, 6 g tola,
kaloriya = 300 kkal/100 g [6].
Canderel pechene (Fransiya)
: GI = 35, sukraloza bilan, 5 g tola, kaloriya
= 280 kkal [6].
YEUda qadoqlashda GI, shakar o‘rinbosarlari va kaloriya ko‘rsatilishi
majburiy. Diabetik bemorlarning 75% maxsus mahsulotlardan foydalanadi, bu qat’iy
qonunchilik va targ‘ibot samarasidir [9].
5.3. Hindiston
Hindistonda diabetik shirinliklar bozori 500 million USD ga yetdi, asosan
arzon steviya va gurmar ekstrakti asosli mahsulotlar tufayli [10]. Misollar:
Zindagi Stevia Cookies
: GI = 35, 7 g tola, 100 g uchun 5000 so‘m
ekvivalenti [6].
Diabliss Herbal Sweets
: GI = 40, gurmar ekstrakti bilan, 6 g tola, kaloriya
= 320 kkal [6].
Hindistonda qonunchilik rivojlanayotgan bo‘lsa-da, mahsulotlarning arzonligi
va mavjudligi diabetik bemorlar uchun katta afzallikdir. So‘rovlar shuni ko‘rsatadiki,
bemorlarning 70% steviya asosli mahsulotlarni afzal ko‘radi [9].
6. O‘zbekiston va chet el: Solishtirma tahlil
Quyidagi jadval O‘zbekiston va chet el bozorlarini solishtiradi, yangi
ko‘rsatkichlar (xabardorlik darajasi, ekologik ta’sir) qo‘shildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
260
Ko‘rsatkich
O‘zbekiston
Chet el (AQSh, YEU, Hindiston)
Bozor
hajmi
(2023)
200 mln USD, diabetik
mahsulotlar 5% [5]
2 mlrd USD (AQSh), 1.5 mlrd USD
(YEU), 500 mln USD (Hindiston)
[10]
Mahsulot turlari
Halva, parvarda, chak-chak
(GI = 70-80) [3]
Steviya shokolad, eritritol pechene
(GI = 25-40) [6]
Shakar
o‘rinbosarlari
Fruktoza,
kam
hollarda
steviya [3]
Steviya, sukraloza, eritritol, monk
mevasi [6]
Narx (100 g)
Mahalliy:
5000
so‘m,
import: 15,000-20,000 so‘m
[5]
5000-10,000 so‘m ekvivalenti [10]
Qonunchilik
GOST 108-2014, maxsus
standart yo‘q [2]
FDA, EFSA qat’iy nazorati [1]
Mavjudlik
Cheklangan, asosan import
[5]
Keng tarqalgan, mahalliy va import
[6]
Iste’mol odatlari
70%
mahalliy
shirinlik
iste’mol qiladi [7]
75-80%
diabetik
mahsulotlar
tanlaydi [9]
Qadoqlash
ma’lumotlari
GI
va
o‘rinbosarlar
ko‘rsatilmaydi [3]
GI, shakar o‘rinbosarlari aniq
ko‘rsatiladi [1]
Tola miqdori
Kam, 100 g da 0.5-2 g [3] Yuqori, 100 g da 5-10 g [6]
Xabardorlik
darajasi
25% GI dan xabardor [7]
70-80% GI va o‘rinbosarlardan
xabardor [9]
Ekologik ta’sir
50,000
tonna
plastik
chiqindi,
12%
qayta
ishlanadi [8]
50% qayta ishlash (YEU), biologik
qadoqlash joriy etilmoqda [10]
Tahlil
: O‘zbekistonda diabetik shirinliklar bozori kichik, mahalliy mahsulotlar
yuqori GI va past tola miqdoriga ega, qonunchilik yetarli emas, xabardorlik darajasi
past. Chet elda mahsulotlar xavfsiz, tolaga boy, narxi arzonroq, qonunchilik qat’iy va
ekologik yechimlar rivojlangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
261
7. MOJ Jadvali: Maqola asosidagi asosiy ma’lumotlar
Quyida maqolaning asosiy statistik va tahliliy ma’lumotlari jamlangan
MOJ
jadvali
keltiriladi:
Ko‘rsatkich
Ma’lumot
Manba
Qandli
diabet
bilan
og‘riganlar
(O‘zbekiston, 2023)
7% (2.3 mln odam)
[4]
Qandli diabet bilan og‘riganlar (global,
2023)
537 mln odam
[6]
Shirinliklar bozori hajmi (O‘zbekiston,
2023)
200 mln USD, diabetik mahsulotlar
5%
[5]
Shirinliklar bozori hajmi (AQSh, 2023) 2 mlrd USD
[10]
Halva tarkibi (100 g)
50 g shakar, GI = 70, 500 kkal, 1 g
tola
[3]
Steviya shokolad tarkibi (100 g, AQSh)
0 g shakar, GI = 25, 300 kkal, 5 g
tola
[6]
Diabetik bemorlarning mahalliy shirinlik
iste’moli
70% mahalliy shirinlik tanlaydi
[7]
Plastik
qadoqlash
chiqindilari
(O‘zbekiston, 2023)
50,000 tonna, 12% qayta ishlanadi [8]
Narx farqi (100 g)
Mahalliy: 5000 so‘m, import:
15,000 so‘m
[5]
Xabardorlik darajasi (O‘zbekiston)
25% GI dan xabardor
[7]
Xabardorlik darajasi (chet el)
70-80% GI va o‘rinbosarlardan
xabardor
[9]
Izoh
: Jadval maqolaning statistik ma’lumotlarini (diabet, bozor, mahsulot
tarkibi, iste’mol, ekologiya) umumlashtiradi.
8. Diabetik bemorlar uchun shirinliklarning foyda va xavflari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
262
8.1. Foydalari
Barqaror glyukoza nazorati
: Past GI shirinliklar (steviya shokolad, GI
= 30) qonda qand miqdorini sekin oshiradi, insulin qarshiligini 15% kamaytiradi [6].
Psixologik
qulaylik
:
Shirinliklar
dopamin
ishlab
chiqarishni
rag‘batlantirib, depressiya xavfini 20% kamaytiradi [7].
Yurak-qon tomir salomatligi
: Kakao asosli shakarsiz shirinliklar
antioksidantlarga boy, yurak kasalliklari xavfini 15% kamaytiradi [6].
Tola miqdori
: Chet eldagi diabetik shirinliklar (100 g da 5-10 g tola)
ichak salomatligini yaxshilaydi, glyukoza so‘rilishini sekinlashtiradi [9].
Ijtimoiy integratsiya
: Diabetik shirinliklar bemorlarning odatiy
taomlarda ishtirok etishini osonlashtiradi, ijtimoiy izolyatsiyani kamaytiradi [7].
8.2. Xavflari
Yuqori GI mahsulotlar
: O‘zbekistonning mahalliy shirinliklari (halva,
GI = 70) qonda qand miqdorini keskin oshiradi, hiperglikemiya xavfini 40% oshiradi
[3].
Fruktoza xavfi
: Ortiqcha fruktoza jigar yog‘lanishini 30% oshiradi,
O‘zbekistonda mahalliy shirinliklarning 80% fruktoza o‘z ichiga oladi [3].
Qadoqlash muammolari
: O‘zbekistonda GI va shakar o‘rinbosarlari
ko‘rsatilmaydi, bu noto‘g‘ri tanlovga olib keladi (60% bemorlar noto‘g‘ri mahsulot
tanlaydi) [7].
Narx to‘siqlari
: Import diabetik mahsulotlarning qimmatligi (100 g
uchun 15,000 so‘m) foydalanishni cheklaydi, bemorlarning 70% arzon mahalliy
shirinliklarni tanlaydi [5].
Ekologik ta’sir
: Plastik qadoqlash chiqindilari (O‘zbekistonda 50,000
tonna) atrof-muhitga zarar keltiradi, diabetik mahsulotlarning 90% plastikda
qadoqlanadi [8].
9. Tavsiyalar va strategiyalar
9.1. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
263
Mahsulot innovatsiyasi
: Steviya, eritritol va sukraloza asosli shirinliklar
ishlab chiqarishni ko‘paytirish. O‘zbekistonda steviya o‘simligi yetishtirishni
rivojlantirish xarajatlarni 30% kamaytiradi [3].
Qadoqlash
yaxshilanishi
:
Mahsulot
qadoqlashida
GI,
shakar
o‘rinbosarlari, tola miqdori va kaloriyani aniq ko‘rsatish, bu iste’molchilar
xabardorligini 50% oshiradi [7].
Arzon narx strategiyasi
: Diabetik shirinliklarning narxini 100 g uchun
7000 so‘mga tushirish, import mahsulotlar bilan raqobatni oshirish [5].
Ekologik yechimlar
: Biologik parchalanadigan qadoqlash joriy etish,
plastik chiqindilarni 20% kamaytirish [8].
9.2. Davlat siyosati
Qonunchilikni takomillashtirish
: “Oziq-ovqat xavfsizligi to‘g‘risida”
qonunga diabetik mahsulotlar uchun maxsus standartlar kiritish, GI va shakar
o‘rinbosarlari ko‘rsatilishini majburiy qilish [2].
Soliq imtiyozlari
: Import diabetik mahsulotlar uchun soliq stavkalarini
15% ga kamaytirish, narxlarni 20% pasaytirish [5].
Qayta ishlash infratuzilmasi
: Plastik chiqindilarni qayta ishlash
zavodlari sonini ko‘paytirish, qayta ishlash darajasini 12% dan 30% ga oshirish [8].
Sog‘liqni saqlash dasturlari
: Diabetik bemorlar uchun subsidiyalangan
mahsulotlar taqdim etish, xarajatlarni 25% kamaytirish [4].
9.3. Jamoatchilikni xabardor qilish
Ta’lim kampaniyalari
: Maktablar, shifoxonalar va ijtimoiy tarmoqlarda
past GI shirinliklar haqida kampaniyalar o‘tkazish, xabardorlikni 25% dan 50% ga
oshirish [7].
Mobil ilovalar
: Diabetik bemorlar uchun mahsulot tanlash bo‘yicha
mobil ilovalar ishlab chiqish, GI va shakar o‘rinbosarlari haqida ma’lumot berish [9].
Mahalliy ommaviy axborot vositalari
: Televidenie va radio orqali
diabetik ovqatlanish bo‘yicha dasturlar translyatsiya qilish, aholining 60% ni qamrab
olish [7].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
264
10. Xulosalar
Qandli diabetga chalingan insonlar uchun shirinliklar iste’moli ilmiy
asoslangan yondashuv, qat’iy qonunchilik va jamoatchilik xabardorligini talab qiladi.
O‘zbekistonda mahalliy shirinliklar (halva, parvarda, chak-chak) yuqori glikemik
indeks (GI = 70-80) va past tola miqdoriga ega bo‘lib, diabetik bemorlar uchun xavfli,
shuningdek, qadoqlashda yetarli ma’lumot berilmaydi [3]. Chet elda, xususan AQSh,
Yevropa Ittifoqi va Hindistonda, steviya, sukraloza va eritritol asosli mahsulotlar keng
tarqalgan, GI past (25-40), tola miqdori yuqori (5-10 g/100 g) va qonunchilik qat’iy
[6].
Solishtirma tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda diabetik shirinliklar bozori
kichik (200 mln USD, 5% ulush), narxlar yuqori (import mahsulotlar 15,000 so‘m/100
g), xabardorlik darajasi past (25%) va ekologik muammolar (50,000 tonna plastik
chiqindi) dolzarb [5, 7, 8]. Chet elda bozor hajmi katta (2 mlrd USD AQShda), narxlar
arzonroq (5000-10,000 so‘m ekvivalenti), xabardorlik yuqori (70-80%) va ekologik
yechimlar rivojlangan [9, 10].
O‘zbekiston diabetik shirinliklar bozorini rivojlantirish uchun quyidagi
choralar zarur:
Mahalliy ishlab chiqaruvchilar steviya va eritritol asosli arzon mahsulotlar
ishlab chiqarishi.
Qonunchilik GI va shakar o‘rinbosarlari ko‘rsatilishini majburiy qilishi.
Jamoatchilik xabardorligi ta’lim va ommaviy axborot vositalari orqali
oshirilishi.
Ekologik muammolarni hal qilish uchun biologik parchalanadigan
qadoqlash joriy etilishi.
Ushbu choralar O‘zbekistonda diabetik bemorlarning hayot sifatini oshirishga,
sog‘liqni saqlash xarajatlarini kamaytirishga va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni
xalqaro bozorda raqobatbardosh qilishga yordam beradi.
ADABIYOTLAR
:
1.
Codex Alimentarius. (2023).
Food Safety Standards
. Rome: FAO/WHO.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
265
2.
Uzstandart. (2014).
GOST 108-2014: Oziq-ovqat mahsulotlari uchun texnik
talablar
. Tashkent: Uzstandart.
3.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2023).
O‘zbekistonda semizlik statistikasi
.
Tashkent: SSV.
4.
O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi. (2023).
O‘zbekiston iqtisodiyoti – 2023
.
Tashkent: Stat.uz.
5.
WHO. (2023).
Non-Communicable Diseases Report
. Geneva: World Health
Organization.
6.
Ekologiya vazirligi. (2023).
O‘zbekistonda chiqindilar statistikasi
. Tashkent:
Ekologiya vazirligi.
7.
International Diabetes Federation. (2023).
IDF Diabetes Atlas
. Brussels: IDF.
8.
Statista. (2024).
Global Diabetic Food Market Outlook
. Retrieved from
9.
Jenkins, D.J.A., et al. (2008). “Glycemic index: Overview of implications in
health and disease.”
American Journal of Clinical Nutrition
, 87(1), 258S-268S.
