MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
246
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINING EKOLOGIK
BARQARORLIGINI TA'MINLASH: O‘ZBEKISTON VA JAHON
TAJRIBASI
Bak. Mavlonboyev S.O., prof. Djaxangirova G.Z.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Oziq-ovqat va parfyumeriya-kosmetika
mahsulotlari texnologiyasi kafedrasi, +998937657533
Kirish
Oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik barqarorligi bugungi kunda global
muammolardan biri bo‘lib, u atrof-muhitga zarar yetkazmasdan, aholining oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash va kelajak avlodlar uchun tabiiy resurslarni saqlashni o‘z
ichiga oladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, oziq-ovqat ishlab chiqarish global
issiqxona gazlari emissiyasining 26% ni tashkil etadi, shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi
yerlari degradatsiyasi va suv resurslarining kamayishi muammosini keltirib chiqaradi.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda esa oziq-ovqat sanoati
iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lib, uning barqaror rivojlanishi mamlakatning
ekologik va iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqola O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik
barqarorligini ta’minlash bo‘yicha hozirgi holatni, mavjud muammolarni, jahon
tajribasi bilan taqqoslashni va kelajakda samaradorlikni oshirish uchun ilmiy
asoslangan takliflarni yoritadi. Maqola aniq faktlar va statistik ma’lumotlarga
asoslanadi.
O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik barqarorligi:
Hozirgi holat
O‘zbekiston Respublikasida oziq-ovqat sanoati milliy iqtisodiyotning muhim
tarmoqlaridan biri bo‘lib, go‘sht-sut, yog‘-moy, meva-sabzavot konservalari, non va
qandolatchilik mahsulotlari kabi sohalarni o‘z ichiga oladi. 2020-yilda O‘zbekiston
oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini 1,7% ga oshirdi, bu global iqtisodiy
inqiroz sharoitida muhim yutuq sifatida baholandi. Mamlakat har yili 16-20 million
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
247
tonna meva-sabzavot yetishtiradi, bu aholining oziq-ovqat ehtiyojlarini qondirishda
muhim hissa qo‘shadi.
Biroq, oziq-ovqat ishlab chiqarish jarayonida ekologik muammolar ham
mavjud:
1.
Suv resurslarining haddan tashqari ishlatilishi
: O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligi sug‘oriladigan dehqonchilikka asoslangan bo‘lib, suvning 90% dan ortig‘i
ushbu sohada ishlatiladi. Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi suv tanqisligi barqaror
ishlab chiqarishga tahdid solmoqda.
2.
Tuproq degradatsiyasi
: Sho‘rlanish va eroziya natijasida qishloq
xo‘jaligi yerlarining 20% ga yaqini unumdorligini yo‘qotmoqda.
3.
Issiqxona gazlari emissiyasi
: Chorvachilik va kimyoviy o‘g‘itlardan
foydalanish natijasida metan va azot oksidi emissiyalari ortmoqda.
4.
Chiqindilar muammosi
: Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash
jarayonida hosil bo‘ladigan organik chiqindilarning utilizatsiyasi yetarli darajada
tashkil etilmagan.
O‘zbekiston hukumati ushbu muammolarni hal qilish uchun bir qator choralar
ko‘rmoqda. Masalan, 2020-yilda qabul qilingan “Organik qishloq xo‘jaligi va organik
oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish konsepsiyasi” (PQ-5995-son)
organik ishlab chiqarishni kengaytirish va xalqaro standartlarga moslashishni maqsad
qiladi. Shuningdek, “Yashil makon” loyihasi doirasida 2024-yilda 100 milliard so‘m
atrof-muhitni muhofaza qilish va 40 milliard so‘m himoya o‘rmonzorlarini barpo etish
uchun ajratildi.
Jahon tajribasi: Ekologik barqarorlikka erishish strategiyalari
Jahon
tajribasi
oziq-ovqat
mahsulotlarining
ekologik
barqarorligini
ta’minlashda turli yondashuvlarni taklif etadi:
1.
Yevropa Ittifoqi (YI)
: YI ning “Farm to Fork” strategiyasi (2020)
organik qishloq xo‘jaligi yerlarini 2030-yilga kelib 25% ga yetkazishni, pestitsidlar
ishlatilishini 50% ga kamaytirishni va oziq-ovqat chiqindilarini qisqartirishni maqsad
qiladi. YI mamlakatlarida Global G.A.P. standarti keng qo‘llaniladi, bu mahsulot
xavfsizligi va ekologik talablarga rioya qilishni ta’minlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
248
2.
AQSh
: Milliy organik dastur (NOP) organik mahsulotlar ishlab
chiqarishni qat’iy nazorat qiladi. AQShda fermer xo‘jaliklari “no-tillage” (yerni
ag‘darmasdan ekish) usullaridan foydalanib, tuproq unumdorligini saqlaydi va uglerod
emissiyasini kamaytiradi.
3.
Xitoy
: Xitoyda yashil texnologiyalar va chiqindilarni qayta ishlash
bo‘yicha qat’iy talablar joriy etilgan. Masalan, organik qishloq xo‘jaligi bozori 2022-
yilda 212 milliard AQSh dollariga yetdi, bu global bozorning 20% ni tashkil etadi.
4.
Hindiston
: Organik paxta yetishtirish va eksport qilish bo‘yicha
Hindiston yetakchi mamlakatlardan biridir. U xalqaro tashkilotlar (FAO, GIZ) bilan
hamkorlikda organik ishlab chiqarishni rivojlantirmoqda.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ekologik barqarorlikka erishish uchun ilmiy-
tadqiqot ishlarini kengaytirish, xalqaro standartlarni joriy etish va jamoatchilik
ishtirokini oshirish muhimdir.
O‘zbekistonda ekologik barqarorlikka erishishdagi muammolar
O‘zbekistonda
oziq-ovqat
mahsulotlarining
ekologik
barqarorligini
ta’minlashda quyidagi muammolar mavjud:
1.
Ilmiy-tadqiqot infratuzilmasining zaifligi
: Organik ishlab chiqarish va
yashil texnologiyalar bo‘yicha mahalliy tadqiqotlar cheklangan. Masalan, Toshkent
Kimyo-Texnologiya Instituti kabi muassasalarda funksional oziq-ovqat mahsulotlari
bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, ammo ular keng miqyosda amaliyotga joriy
etilmagan.
2.
Sertifikatlashtirish tizimining yetarli emasligi
: Global G.A.P. kabi
xalqaro standartlarga mos keladigan mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi past. 2020-
2025-yillarda organik ishlab chiqarishga o‘tish prognoz ko‘rsatkichlari mavjud bo‘lsa-
da, amalda bu jarayon sekin kechmoqda.
3.
Jamoatchilik
xabardorligining
pastligi
:
Aholining
organik
mahsulotlarga bo‘lgan talabi va ekologik madaniyati hali to‘liq shakllanmagan.
4.
Moliyaviy resurslarning cheklanganligi
: Innovatsion texnologiyalarni
joriy etish uchun yetarli mablag‘ ajratilmayapti, garchi xalqaro moliya institutlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
249
(Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki) tomonidan qarz va grantlar jalb qilinayotgan
bo‘lsa-da.
Kelajakda ekologik barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha takliflar
O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik barqarorligini ta’minlash
uchun quyidagi ilmiy asoslangan chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir:
1.
Organik qishloq xo‘jaligini rivojlantirish
:
o
2025-yilgacha organik qishloq xo‘jaligi yerlarini 10% ga oshirish uchun
subsidiyalar va soliq imtiyozlarini joriy etish.
o
Global G.A.P. va ISO 9000 standartlariga mos sertifikatlashtirish tizimini
kengaytirish, xususan, meva-sabzavot va chorvachilik mahsulotlari uchun.
2.
Yashil texnologiyalarni joriy etish
:
o
“No-tillage” va “min-tillage” usullarini qo‘llash orqali tuproq
degradatsiyasini 15% ga kamaytirish. Bu usullar AQSh va YI tajribasida
muvaffaqiyatli sinovdan o‘tgan.
o
Chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirish, masalan, Xitoy
tajribasiga asoslanib, organik chiqindilardan bioo‘g‘it ishlab chiqarish.
3.
Suv resurslaridan samarali foydalanish
:
o
Tomchilatib sug‘orish tizimlarini 2025-yilgacha qishloq xo‘jaligi
yerlarining 30% ida joriy etish. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, bu usul suv sarfini
40% ga kamaytiradi.
o
Suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish uchun Yevropa Ittifoqining 6
million yevro grant mablag‘larini samarali ishlatish.
4.
Ilmiy-tadqiqot faoliyatini kuchaytirish
:
o
Oziq-ovqat xavfsizligi va ekologik barqarorlik bo‘yicha tadqiqot
markazlarini tashkil etish, masalan, Samarqand davlat universiteti va Toshkent Kimyo-
Texnologiya Instituti bazasida.
o
Xalqaro tashkilotlar (FAO, GIZ) bilan hamkorlikda organik urug‘chilik
va biotexnologiya bo‘yicha tadqiqotlarni kengaytirish.
5.
Jamoatchilik xabardorligini oshirish
:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
250
o
Organik mahsulotlarni iste’mol qilish madaniyatini targ‘ib qilish uchun
ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish.
o
Ekologik ta’limni maktabgacha va maktab dasturlariga kiritish, masalan,
Buxoro davlat universitetida amalga oshirilayotgan tajribaga asoslanib.
6.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish
:
o
Hindiston, Xitoy va YI tajribasini o‘rganish uchun xalqaro forumlar va
o‘quv safarlarini tashkil etish.
o
Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va Yaponiya xalqaro hamkorlik
agentligi kabi tashkilotlardan qo‘shimcha grant va kredit mablag‘larini jalb qilish.
Xulosa
Oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik barqarorligini ta’minlash O‘zbekiston
uchun ham iqtisodiy, ham ekologik jihatdan strategik ahamiyatga ega. Mamlakatda
organik qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, suv resurslaridan samarali foydalanish va
xalqaro standartlarni joriy etish bo‘yicha muhim qadamlar tashlanmoqda. Biroq, ilmiy-
tadqiqot infratuzilmasining zaifligi, sertifikatlashtirish tizimining cheklanganligi va
jamoatchilik xabardorligining pastligi kabi muammolar hali ham dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
Jahon tajribasi, xususan, YI, AQSh, Xitoy va Hindistonning ilg‘or amaliyotlari
O‘zbekiston uchun foydali yo‘l xaritasini taklif etadi. Organik ishlab chiqarishni
kengaytirish, yashil texnologiyalarni joriy etish, ilmiy-tadqiqotlarni moliyalashtirish va
jamoatchilik ishtirokini oshirish orqali O‘zbekiston oziq-ovqat mahsulotlarining
ekologik barqarorligini ta’minlashda sezilarli yutuqlarga erisha oladi. Ushbu chora-
tadbirlar nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishga, balki iqtisodiy samaradorlikni
oshirish va aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining
sifat va xavfsizlik ko‘rsatkichlari xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlashga doir
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-5995-son qarori, 18.05.2020.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
251
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqlim o‘zgarishiga nisbatan barqaror
agroekotizimni
yaratish
hamda
qishloq
xo‘jaligi
mahsulotlari
yetishtiruvchilarining...”gi PQ-233-son qarori, 24.06.2024.
3.
Jahon banki. (2020). “Oziq-ovqat ishlab chiqarishning global issiqxona gazlari
emissiyasiga ta’siri”.
4.
Yevropa
Ittifoqi.
(2020).
“Farm
to
Fork
Strategy”.
https://ec.europa.eu/food/farm2fork
5.
Organik qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari instituti (FiBL). (2022). “Dunyo organik
qishloq xo‘jaligi bozori”.
6.
Abdullaev, A., & Mirzaxalikov, B. (2023). “O‘zbekistonda oziq-ovqat sanoatini
barqaror rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy asoslarini takomillashtirish yo‘llari”.
ResearchGate.
7.
Samarqand davlat universiteti. (2020). “Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha II
xalqaro ilmiy anjuman materiallari”.
8.
Toshkent Kimyo-Texnologiya Instituti. (2023). “Funksional oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish texnologiyasi”.
