MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
266
O’ZBEKISTONDA TABIIY EFIR MOYLARI BILAN BOYITILGAN
AROMATIK SHOKOLAD ISHLAB CHIQARISH ISTIQBOLLARI
Bak. Mavlonboyev S.O. , prof. Djaxangirova G.Z.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Oziq-ovqat va parfyumeriya-kosmetika
mahsulotlari texnologiyasi kafedrasi, +998937657533
Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekistonda tabiiy efir moylari, xususan,
mandarin va apelsin efir moylari bilan boyitilgan aromatik shokolad mahsulotlari
ishlab chiqarishning texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy istiqbollarini o‘rganishga
bag‘ishlanadi. Tadqiqotda mahalliy shokolad bozorining hozirgi holati tahlil qilinib,
tabiiy aromatizatorlar ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi, sifat
standartlariga mosligi va eksport imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Tajribalar davomida
apelsin efir moyi 0,2% konsentratsiyada optimal organoleptik xususiyatlarni
ta’minlashi aniqlandi. Mikroinkapsulyatsiya texnologiyasi efir moylarining
uchuvchanligini kamaytirish va mahsulotning saqlash muddatini uzaytirishda muhim
ahamiyatga ega ekanligi isbotlandi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonning ichki bozorda
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va xalqaro bozorda aromatik shokolad
eksportini rivojlantirish salohiyatini oshirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: aromatik shokolad, tabiiy efir moylari, mandarin, apelsin,
mikroinkapsulyatsiya, shokolad bozori, O‘zbekiston, GOST, ISO, eksport.
1. Kirish
1.1. Mavzuning dolzarbligi
Shokolad sanoati global miqyosda eng tezkor rivojlanayotgan oziq-ovqat
sanoati segmentlaridan biri sifatida iste’molchilarning doimiy o‘sib borayotgan
talablariga moslashib kelmoqda. Innovatsion yondashuvlar, xususan, tabiiy va sun’iy
aromatizatorlar qo‘shilgan shokolad mahsulotlari ishlab chiqarish global bozorda
premium segmentning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Yevropa, AQSh va
Osiyo bozorlarida mevali, ziravorli va o‘simlik ekstraktlariga asoslangan shokoladlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
267
katta talabga ega bo‘lib, bu tendensiya mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun yangi
imkoniyatlar ochmoqda.
O‘zbekistonda shokolad ishlab chiqarish so‘nggi yillarda sezilarli o‘sishni
boshdan kechirmoqda. Kursiv Media (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda
mamlakatda 748,4 tonna shokolad plitkasi ishlab chiqarilib, o‘tgan yilga nisbatan 60%
o‘sish qayd etilgan. Bu ko‘rsatkich mamlakatning shokolad sanoatida sezilarli
yutuqlarga erishayotganini ko‘rsatadi. Biroq, mahalliy bozorda tabiiy efir moylariga
asoslangan aromatik shokoladlar ishlab chiqarish hali dastlabki bosqichda bo‘lib,
ushbu yo‘nalish rivojlanish uchun katta salohiyatga ega.
O‘zbekistonning iqlim sharoiti va qishloq xo‘jaligi imkoniyatlari, xususan,
sitrus mevalari (mandarin, apelsin) yetishtirishdagi tajribasi tabiiy efir moylari ishlab
chiqarish uchun qulay zamin yaratadi. Shu bilan birga, import qilinadigan sun’iy
aromatizatorlarga bog‘liqlik mahsulot tannarxini oshirib, mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning
raqobatbardoshligini
pasaytirmoqda.
Ushbu
tadqiqot
O‘zbekistonda mahalliy xomashyodan foydalanib, tabiiy efir moylari bilan boyitilgan
aromatik shokolad ishlab chiqarishning texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy istiqbollarini
tahlil qilishga qaratilgan.
1.2. Tadqiqot maqsadi va vazifalari
Tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekistonda tabiiy efir moylari, xususan,
mandarin va apelsin efir moylari asosida aromatik shokolad ishlab chiqarishning ilmiy,
texnologik va iqtisodiy asoslarini ishlab chiqish hamda ushbu mahsulotlarning ichki va
xalqaro bozordagi raqobatbardoshligini oshirish yo‘llarini aniqlashdir.
Tadqiqot vazifalari:
1.
O‘zbekiston shokolad bozorining hozirgi holatini va aromatik shokoladga
bo‘lgan talabni tahlil qilish.
2.
Tabiiy efir moylarining shokolad ishlab chiqarishda qo‘llanilishi va
ularning organoleptik va fizik-kimyoviy xususiyatlariga ta’sirini o‘rganish.
3.
Mikroinkapsulyatsiya texnologiyasining efir moylari uchuvchanligini
kamaytirishdagi samaradorligini baholash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
268
4.
Mahalliy xomashyodan efir moylari ishlab chiqarishning iqtisodiy
samaradorligini tahlil qilish.
5.
Aromatizatsiya jarayonining GOST va ISO standartlariga muvofiqligini
tekshirish.
6.
Eksport imkoniyatlarini baholash va xalqaro bozorda raqobatbardoshlik
strategiyasini ishlab chiqish.
1.3. Adabiyotlar sharhi
Adabiyotlar sharhi shokolad sanoatidagi global tendensiyalarni va
O‘zbekistondagi mahalliy imkoniyatlarni tahlil qilishga asoslanadi. Smirnov va
Petrova (2019) ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa va AQSh bozorlarida tabiiy
ingredientlarga asoslangan shokoladlar premium segmentda yetakchi o‘rinni egallaydi.
Belgiya, Shveytsariya va Fransiya kabi mamlakatlarda mevali (apelsin, limon, malina)
va ziravorli (dolchin, kardamon) shokoladlar iste’molchilar orasida katta talabga ega.
O‘zbekistonda shokolad ishlab chiqarish sohasida innovatsion yondashuvlar
hali to‘liq joriy etilmagan. Azizov (2021) o‘z tadqiqotlarida mahalliy xomashyodan,
xususan, sitrus mevalaridan efir moylari ishlab chiqarish importga bog‘liqlikni 40% ga
kamaytirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, mahalliy bozorda sun’iy
aromatizatorlarning keng qo‘llanilishi mahsulot sifati va xavfsizligi bo‘yicha
savollarni keltirib chiqarmoqda.
Xalqaro standartlar, masalan, ISO 22000 (2018), tabiiy efir moylari qo‘shilgan
shokoladlarda mikroinkapsulyatsiya texnologiyasidan foydalanishni tavsiya etadi. Bu
texnologiya efir moylarining uchuvchanligini kamaytirib, mahsulotning saqlash
muddatini uzaytiradi. GOST 108-2014 shokolad mahsulotlari uchun fizik-kimyoviy va
organoleptik talablarni belgilaydi, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun
majburiy hisoblanadi.
Ushbu tadqiqot global va mahalliy tajribalarni umumlashtirib, O‘zbekiston
sharoitida aromatik shokolad ishlab chiqarishning ilmiy va amaliy asoslarini ishlab
chiqishga xizmat qiladi.
2. Materiallar va metodlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
269
2.1. Tadqiqot usullari
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
1.
Statistik tahlil
: O‘zbekiston shokolad bozorining hajmi, ishlab chiqarish
dinamikasi va iste’molchilar talabi “Kursiv Media” (2024), O‘zbekiston Statistik
qo‘mitasi ma’lumotlari va xalqaro nashrlar asosida o‘rganildi.
2.
Organoleptik baholash
: Shokoladning ta’mi, hidi, tuzilishi va umumiy
jozibadorligi 10 nafar mutaxassis tomonidan 5 balli shkala bo‘yicha baholandi.
Baholash jarayoni GOST 108-2014 talablariga muvofiq o‘tkazildi.
3.
Fizik-kimyoviy tahlil
: Shokolad namunalarining namlik darajasi, yog‘
tarkibi, kislotalilik darajasi va ta’m barqarorligi laboratoriya sharoitida tekshirildi.
Tahlillar GOST 108-2014 va ISO 22000 standartlariga asoslandi.
4.
Tajriba
sinovlari
:
Mandarin
va
apelsin
efir
moylari
turli
konsentratsiyalarda (0,1-0,3%) shokolad massasiga qo‘shildi. Mikroinkapsulyatsiya
texnologiyasi efir moylarining uchuvchanligini kamaytirish uchun sinovdan o‘tkazildi.
5.
Iqtisodiy tahlil
: Mahalliy xomashyodan efir moylari ishlab chiqarishning
xarajatlari import qilinadigan aromatizatorlar bilan solishtirildi.
2.2. Materiallar
Tadqiqotda quyidagi materiallar ishlatildi:
Shokolad massasi
: Kakao yog‘i (28-30%), kakao kukuni (40%), shakar
(25%) va sut kukuni (5%) asosida tayyorlangan qora va sutli shokolad turlari.
Efir moylari
: Mahalliy yetishtirilgan mandarin va apelsin mevalaridan
olingan tabiiy efir moylari. Efir moylari distillatsiya usuli bilan olindi.
Qadoqlash materiallari
: Vakuumli va oddiy polimer qadoqlar sinovdan
o‘tkazildi.
Kimyoviy reagentlar
: Fizik-kimyoviy tahlillar uchun standart
laboratoriya reagentlari.
2.3. Tajriba sharoitlari
Tajribalar Toshkent kimyo-texnologiya institutining oziq-ovqat texnologiyasi
laboratoriyasida o‘tkazildi. Laboratoriya sharoitlari: harorat 20-25°C, namlik 50-60%.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
270
Shokolad namunalarining saqlash sinovlari 4°C va 20°C haroratlarda, 3-6 oy davomida
amalga oshirildi.
3. Natijalar va muhokama
3.1. O‘zbekiston shokolad bozorining tahlili
O‘zbekiston shokolad bozori so‘nggi besh yilda sezilarli o‘sishni boshdan
kechirdi. 2018-yilda mamlakatda 465 tonna shokolad ishlab chiqarilgan bo‘lsa, 2023-
yilda bu ko‘rsatkich 748,4 tonnaga yetdi (Kursiv Media, 2024). Bu o‘sish mahalliy
ishlab chiqaruvchilarning texnologik imkoniyatlari va iste’molchilar talabining ortishi
bilan bog‘liq.
Biroq, mahalliy bozorda aromatik shokoladlar segmenti hali rivojlanmagan.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan shokoladlarning aksariyati an’anaviy
ta’mga ega (qora, sutli, yong‘oqli). Iste’molchilar orasida o‘tkazilgan so‘rovlar shuni
ko‘rsatadiki, 65% respondentlar yangi va ekzotik ta’mlarga ega shokoladlarni sinab
ko‘rishga tayyor (O‘zbekiston Statistik qo‘mitasi, 2023). Bu aromatik shokoladlar
ishlab chiqarish uchun katta imkoniyatlar ochadi.
3.2. Tajriba natijalari
3.2.1. Organoleptik xususiyatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
271
Tajribalar davomida mandarin va apelsin efir moylari turli konsentratsiyalarda
(0,1%, 0,15%, 0,2%, 0,25%, 0,3%) shokolad massasiga qo‘shildi. Organoleptik
baholash natijalari quyidagicha:
Apelsin efir moyi
: 0,2% konsentratsiyada shokoladga yoqimli sitrus hidi
va muvozanatli ta’m berdi (o‘rtacha baho: 4,8/5). 0,3% konsentratsiyada esa achchiq
ta’m sezildi (baho: 3,9/5).
Mandarin efir moyi
: 0,15% konsentratsiyada eng yaxshi natija ko‘rsatdi
(baho: 4,6/5). Yuqori konsentratsiyalarda ta’m muvozanati buzildi.
Baholash jarayonida mutaxassislar shokoladning tuzilishi (silliqligi, erish
tezligi) va umumiy jozibadorligini ham hisobga oldi. Tabiiy efir moylari qo‘shilgan
namunalar an’anaviy shokoladlarga nisbatan 20% yuqori baholandi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
272
3.2.2. Fizik-kimyoviy xususiyatlar
Fizik-kimyoviy tahlillar shokoladning sifat ko‘rsatkichlari GOST 108-2014
talablariga mos ekanligini tasdiqladi:
Namlik darajasi
: 2,5-3,0% (standart: ≤3,5%).
Yog‘ tarkibi
: 28-30% (standart: 25-35%).
Kislotalilik
: 0,8-1,0 mg KOH/g (standart: ≤1,5 mg KOH/g).
Biroq, tabiiy efir moylarining uchuvchanligi tufayli shokoladning saqlash
muddati qisqardi. An’anaviy shokoladlar 6-8 oy saqlansa, efir moyli namunalar 4 oy
ichida hid va ta’m barqarorligini yo‘qotdi.
3.2.3. Mikroinkapsulyatsiya texnologiyasi
Efir moylarining uchuvchanligini kamaytirish uchun mikroinkapsulyatsiya
texnologiyasi sinovdan o‘tkazildi. Bu jarayonda efir moylari maltodekstrin va jelatin
asosidagi kapsulalarga joylashtirildi. Natijada:
Uchuvchanlik 30% ga kamaydi.
Saqlash muddati 5,5 oygacha uzaydi.
Organoleptik xususiyatlar (hid va ta’m) 90% saqlanib qoldi.
Mikroinkapsulyatsiya xalqaro tajribada keng qo‘llaniladi. Masalan, Belgiyada
ishlab chiqarilgan mevali shokoladlarda ushbu texnologiya mahsulot sifatini oshirish
uchun muhim hisoblanadi (ISO 22000, 2018).
3.3. Iqtisodiy tahlil
Mahalliy xomashyodan efir moylari ishlab chiqarishning iqtisodiy
samaradorligi tahlil qilindi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda ishlatiladigan sun’iy
aromatizatorlarning o‘rtacha narxi 1 kg uchun 50-70 AQSh dollari. Mahalliy sitrus
mevalaridan efir moylari ishlab chiqarish xarajati esa 1 kg uchun 20-30 AQSh dollarini
tashkil qiladi. Bu import xarajatlarini 40-50% ga kamaytiradi.
Bundan tashqari, mahalliy efir moylari ishlab chiqarish mahsulotning “tabiiy”
sifatida markalanishiga imkon beradi, bu esa xalqaro bozorda narxni 15-20% ga
oshirishi mumkin (Smirnov va Petrova, 2019).
3.4. Xalqaro tajriba va solishtirma tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
273
Xalqaro bozorda aromatik shokoladlar premium segmentda yetakchi o‘rinni
egallaydi. Quyidagi mamlakatlar tajribasi o‘rganildi:
Belgiya
: Mevali va ziravorli shokoladlar (apelsin, malina, dolchin) ishlab
chiqarishda mikroinkapsulyatsiya va vakuumli qadoqlashdan foydalanadi.
Shveytsariya
: Tabiiy ingredientlarga e’tibor qaratib, mahsulotning sifati
va brend imidjiga katta sarmoya kiritadi.
Yaponiya
: Ekzotik ta’mlar (yashil choy, yuzu sitrusi) va innovatsion
qadoqlash usullari bilan ajralib turadi.
O‘zbekiston ushbu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirishi mumkin.
Masalan, mahalliy sitrus mevalaridan efir moylari ishlab chiqarish va
mikroinkapsulyatsiya texnologiyasini joriy etish orqali raqobatbardosh mahsulotlar
yaratiladi.
4. Xulosa va tavsiyalar
4.1. Xulosa
O‘zbekistonda tabiiy efir moylari bilan boyitilgan aromatik shokolad ishlab
chiqarish yuqori iqtisodiy va amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari quyidagi
xulosalarni keltirib chiqardi:
1.
Apelsin efir moyi 0,2% va mandarin efir moyi 0,15% konsentratsiyada
shokoladning organoleptik xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilaydi.
2.
Mikroinkapsulyatsiya texnologiyasi efir moylarining uchuvchanligini
30% ga kamaytirib, saqlash muddatini 5,5 oygacha uzaytiradi.
3.
Mahalliy sitrus mevalaridan efir moylari ishlab chiqarish import
xarajatlarini 40-50% ga kamaytiradi.
4.
O‘zbekistonning ichki bozorda yangi ta’mlarga bo‘lgan talabi va xalqaro
bozorda tabiiy mahsulotlarga qiziqish aromatik shokolad ishlab chiqarish uchun katta
imkoniyatlar yaratadi.
4.2. Tavsiyalar
Ushbu tadqiqot asosida quyidagi tavsiyalar beriladi:
1.
Infratuzilma rivojlantirish
: Mahalliy sitrus mevalaridan efir moylari
ishlab chiqarish uchun zamonaviy qayta ishlash zavodlari tashkil etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
274
2.
Texnologik
innovatsiyalar
:
Mikroinkapsulyatsiya
va
vakuumli
qadoqlash texnologiyalarini joriy etish orqali mahsulot sifati va saqlash muddatini
oshirish.
3.
Standartlarga rioya qilish
: GOST 108-2014 va ISO 22000 talablariga
qat’iy rioya qilish, mahsulotni xalqaro bozorga moslashtirish.
4.
Bozor strategiyasi
: Ichki bozorda yangi ta’mlarga qiziqishni oshirish
uchun marketing kampaniyalari tashkil etish. Eksport bozorlari sifatida Markaziy
Osiyo, Yaqin Sharq va Xitoy kabi mintaqalarni o‘rganish.
5.
Ilmiy tadqiqotlarni davom ettirish
: Boshqa mahalliy xomashyolar
(masalan, anor, dolchin) asosida yangi ta’m kombinatsiyalarini ishlab chiqish.
ADABIYOTLAR
1.
Azizov Sh.S. Oziq-ovqat sanoatida innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2021. – 245 b.
2.
GOST 108-2014. Shokolad mahsulotlariga qo‘yiladigan texnik talablar. –
Toshkent: Uzstandart, 2014.
3.
ISO 22000:2018. Oziq-ovqat xavfsizligi menejment tizimi. – Geneva: ISO,
2018.
4.
Kursiv Media. O‘zbekistonda shokolad ishlab chiqarilishi 60% ga oshdi //
Kursiv.uz, 2024. – URL: [
5.
Smirnov A.V., Petrova I.V. Shokolad texnologiyasi va ishlab chiqarish jarayoni.
– Moskva: Pishchevaya promyshlennost, 2019. – 320 s.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Statistik qo‘mitasi. Oziq-ovqat sanoati bo‘yicha yillik
hisobot. – Toshkent, 2023.
7.
European Chocolate Market Report. – Brussels: Euromonitor International,
2023.
8.
Global Trends in Confectionery Industry. – London: Mintel Group, 2022.
9.
Petrova I.V. Innovatsionnye tekhnologii v shokoladnom proizvodstve. –
Moskva: Nauka, 2020. – 280 s.
10.
ISO 9001:2015. Sifat menejmenti tizimlari. – Geneva: ISO, 2015.
