MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
255
PSIXOKORREKSION RIVOJLANTIRUVCHI ISHLARDA INTER-
FAOL USULLARDAN FOYDALANISH
Jumayeva Margʻuba Tolibovna
Jondor tumani 15-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Ushbu maqolada psixokorreksion rivojlantiruvchi ishlarda
inter-faol usullardan foydalanish haqida tahlil qilib beriladi.
Kalit so‘zlar: psixoanalitik korreksiya, himoya mexanizmi, og‘ir kechinmalar,
og‘riqli hissiyotlar, ichki kuchlar
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va
jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan
yangi bosqichga ko‘tarish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 14-avgustdagi PQ-
3907-son qarori ijrosini ta’minlash, shuningdek, umumiy o‘rta va o‘rta maxsus davlat
ta’lim muassasalarida o‘quvchilarni psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimini
yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi 2019yil 7- iyulida
“O‘quvchilarni
psixologik-pedagogik
qo‘llab-quvvatlash
ishlarini
yanada
takomillashtirish to‘g‘risida” 577-sonli qaror qabul qildi. Unda psixologik korreksiya
yo‘nalishida:
ta’lim olish va kasb-hunar tanlashda qiynalayotgan o‘quvchilar, shaxsning
motivatsion doirasi bilan bog‘liq muammolarni hal etish borasida individual va
jamoaviy korreksiya ishlarini olib borish;
yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarning psixologik
reabilitatsiyasini ta’minlash;
mutaxassis sifatida o‘quvchining psixologik holatiga oid ma’lumotlarga
munosabat bildirish, tarbiyasida salbiy holatlar mavjud bo‘lgan o‘quvchilar bilan
korreksion ishlarni amalga oshirish;
ta’lim olish jarayonida o‘quvchilarning bilish faolligi hamda qiziqishlarini
rivojlantirish, ularning intellektual passivligini korreksiyalash;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
256
individual yoki jamoaviy tartibda ota-onalar va pedagog xodimlarni jalb
etgan holda o‘yin, muloqot, suhbat, trening, mashq va mashg‘ulotlar shaklida tadbirlar
tashkil etish; vazifalarini amalga oshirish belgilandi.
Psixologik tuzatish (psixokorreksiya) — psixologik yordam turlaridan biri
(boshqalar qatorida: psixologik maslahat, psixologik trening, psixoterapiya);
psixologik rivojlanishning optimal modelga mos kelmaydigan xususiyatlarini maxsus
psixologik taʼsir vositalari yordamida tuzatishga qaratilgan faoliyat; shuningdek —
insonda uning ijtimoiylashuvi va oʻzgaruvchan turmush sharoitlariga moslashishini
oshirish uchun zarur psixologik fazilatlarni rivojlantirishga qaratilgan faoliyat.Ushbu
atama 1970-yillarning boshlarida mashhur boʻldi. Bu vaqtda psixologlar psixoterapiya,
birinchi navbatda, guruh terapiyasi sohasida intensiv ishlay boshladilar. Koʻp yillar
davomida psixologning psixoterapevtik ish bilan shugʻullanishi mumkinligi haqida
faol munozaralar boʻlib oʻtdi, ammo ular koʻpincha nazariy xususiyatga ega edi.
Amalda, psixologlar koʻpincha psixoterapevtik faoliyat bilan shugʻullanishadi.
Shuning uchun „psixologik tuzatish“ atamasining paydo boʻlishi asosan psixoterapevt
va psixologning vakolatlarini chegaralashga qaratilgan edi. Bugungi kunga qadar
„psixoterapiya“ va „psixokorreksiya“ atamalari oʻrtasida aniq farq yoʻq.
Psixokorrektiv taʼsirlar quyidagi turlarda boʻlishi mumkin: ishontirish, taklif
qilish, taqlid qilish, kuchaytirish. Shaxsiy va guruh psixokorreksiyasini farqlarini
ko‘rib chiqamiz. Individual psixologda ruxsat etilmagan shaxslar yoʻqligida mijoz
bilan yakkama-yakka ishlaydi. Guruh ishida ish shu kabi muammolarga ega boʻlgan
mijozlar guruhi bilan darhol amalga oshiriladi, taʼsir odamlarning bir-biriga oʻzaro
taʼsiri va oʻzaro taʼsiri orqali erishiladi.
Psixokorreksion
va
rivojlantiruvchi
ishlar
bolalarning
psixologik
muammolarini hal qilishga va ularning rivojlanishiga yordam berishga qaratilgan.
Ushbu ishlar interaktiv usullar yordamida olib borilganda yanada samarali bo'ladi.
Psixokorreksion ishlar bolaning xatti-harakatlaridagi, emotsional holatidagi va
shaxsiyatidagi muammolarni aniqlash va ularni tuzatishga qaratilgan. Bu muammolar
orasida qo'rquvlar, agressiya, giperaktivlik, diqqat yetishmasligi, o'ziga ishonchsizlik
va boshqalar bo'lishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
257
Rivojlantiruvchi ishlar bolaning kognitiv, ijtimoiy, emotsional va motorik
rivojlanishiga yordam berishga qaratilgan. Bu ishlar bolaning diqqatini, xotirasini,
tafakkurini, nutqini, muloqot ko'nikmalarini va boshqa muhim sifatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Interaktiv usullar psixokorreksion va rivojlantiruvchi ishlarning
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Interaktiv usullar bolaning faol ishtirokini
ta'minlaydi, uning qiziqishini uyg'otadi va o'rganish jarayonini yanada qiziqarli qiladi.
Interaktiv usullarga quyidagilar kiradi:
* O'yinlar: O'yinlar bolalarga o'zlarini ifoda etishga, muloqot qilishga,
muammolarni hal qilishga va yangi ko'nikmalarni egallashga yordam beradi.
* Mashqlar: Mashqlar bolalarning diqqatini, xotirasini, tafakkurini va motorik
ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
* Rolli o'yinlar: Rolli o'yinlar bolalarga turli xil vaziyatlarda o'zlarini qanday
tutishni o'rganishga va boshqa odamlarning nuqtai nazarini tushunishga yordam beradi.
* Badiiy terapiya: Badiiy terapiya bolalarga o'zlarini ifoda etishga va
emotsional muammolarini hal qilishga yordam beradi.
* Musiqa terapiyasi: Musiqa terapiyasi bolalarning emotsional holatini
yaxshilashga va ularning rivojlanishiga yordam beradi.
Psixokorreksion va rivojlantiruvchi ishlarni olib borishda bolaning
individual xususiyatlarini hisobga olish muhimdir. Ishlar bolaning yoshiga, rivojlanish
darajasiga va muammosining xususiyatiga mos ravishda tanlanishi kerak. Shuningdek,
bolaning ota-onalari va boshqa yaqin kishilari bilan hamkorlik qilish muhimdir.
Interaktiv usullardan foydalanish psixokorreksion va rivojlantiruvchi
ishlarning samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Ushbu usullar bolalarga
o'z muammolarini hal qilishga, yangi ko'nikmalarni egallashga va o'z potentsialini
ro'yobga chiqarishga yordam beradi.
Korreksion ish maqsadlarining qo‘yilishi psixik rivojlanishning nazariy
modeli bilan uzviy bog‘liq.
Korreksion maqsadlarni qo‘yish sohasida uchta asosiy yo‘nalish farqlanadi:
1.Rivojlanishning ijtimoiy holatini optimallashtirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
258
2.Bolaning yetakchi faoliyat turlarini rivojlantirish.
3.Yoshga doir psixologik hosilalarni shakllantirish.
Chet el psixologiyasida bola rivojlanishidagi qiyinchiliklar shaxsning ichki
strukturasi buzilganda (Z.Freyd, M.Klayn va h.k.) yoki muhit buzilganligida, yoki
ikkala sabab birlashganda yuzaga keladi, deb hisoblashadi.
Pirovardida, ta'sir ko‘rsatishning maqsadi shaxs uyg‘unligi va psixodinamik
kuchlar balansini tiklashdan iborat, deb tushuniladi. Korreksion ishning texnikasi va
usullarining tanlanishi uning maqsadlari bilan belgilanadi.
Guruh bilan ishlashning nutqsiz usuli sifatida psixogimnastika hissiy
kechinmalarning paydo bo‘lishi, emotsional holatlarning kechishi, harakatlarni
bajarishdagi muammolar, yuz mushaklarining ma'noli harakatlari, imo-ishoralar bilan
qilinadigan harakatlarni nazarda tutadi, mijozga o‘zini namoyon qilishga va so‘z
yordamisiz muloqot o‘rnata olishga imkon yaratadi. Bu qayta tiklovchi
psixokorreksiya metodi bo‘lib, maqsadi – mijoz shaxsini o‘rganish, tushunish va
o‘zgartirishdir. Psixogimnastika 3 qismdan iborat bo‘lib, har bir qism o‘zining
mustaqil vazifalari va shaxsiy metodik vositalari bilan xarakterlanadi.
1.Tayyorgarlik qismi.
2.Pantomimika (imo-ishorali harakatlar) qismi
3.Yakuniy qism.
Psixogimnastika mashg‘ulotining tayyorgarlik qismi:
Vazifalari:
-guruh a'zolaridagi tarang, hayajonli holatni pasaytirish.
-qo‘rquv va «mumkin emas» degan tushunchalarni olib tashlash.
-diqqatni rivojlantirish
-o‘zi va boshqa odamlarning harakat faolligini seza olishni shakllantirish.
-guruh a'zolari o‘rtasidagi emotsional masofani qisqartirish
-o‘zi va boshqalarning his-tuyg‘ularini, hissiy holatini, muammolarini nutqsiz
ifodalash va tushunishni shakllantirish.
Tayyorgarlik qismi qoidaga asosan diqqatni rivojlantirishga qaratilgan
mashqlardan boshlanadi. Bu turdagi mashqlarga quyidagilar kiradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
259
-kechikish (orqada qolish) mashqi. Guruh a'zolari oddiy gimnastika mashqini
boshlovchidan bir harakatga ortda qolib ketma-ket ravishda qaytaradilar. Mashq tezligi
sekin-asta ortib boradi.
-ritmni doira buylab uzatish. Guruh a'zolarining hammasi bir-birining ortidan
doira buylab berilgan ritmni chapak chalib takrorlaydilar.
-
harakatni doira bo‘ylab uzatish. Guruh a'zolaridan biri tasavvuridagi
predmet bilan shunday harakat bajara boshlaydiki, bu harakatni keyingi ishtirokchi
davom ettira olishi kerak. Keyingi ishtirokchi ham tasvirlangan predmet bilan bog‘liq
boshqa biron harakatni bajarishi va bu predmet doira buylab turli harakatlar bilan
aylanib chiqishi lozim.
-oyna. Guruh a'zolari juft-juft bo‘lib ajraladilar va navbatma-navbat o‘z
sheriklarining harakatini takrorlaydilar.
Mashqlarning yana bir turi, asosan, tarang holatni olib tashlashga
mo‘ljallangan bo‘lib, oddiy harakatlardan tashkil topgan. Masalan: «Men suvda yurib
ketayapman», «Ishdan qaytyapman», «Guruhdagi mashg‘ulotga ketyapman» va h.k.
Bu turkumga «Uchinchisi ortiqcha» tipidagi mashqlar ham taalluqli
bo‘lib, ulardan turli harakatli o‘yinlar sifatida foydalanish mumkin.
Keyingi turdagi mashqlar guruh a'zolari o‘rtasidagi emotsional masofani
qisqartirishga, hamkorlikda ishlashga, va o‘zaro yordamni rivojlantirishga
yo‘naltirilgandir. Bunda bevosita aloqani nazarda tutuvchi fazoviy masofani
kamaytiruvchi mashqlardan foydalaniladi; juft-juft bo‘lib tor ko‘prikda ajralish, stulga
o‘tirish, boshqa odam bilan mashg‘ul bo‘lish, xafa bo‘lgan odamni tinchlantirish, davra
bo‘ylab sezgilari, his-tuyg‘ularini kuzatish. Oxirgi mashqda guruhning barcha a'zolari
ko‘zlarini yumib, doira bo‘lib o‘tiradilar. A'zolardan biri qo‘lini sal tekkizish orqali
qandaydir sezgini yonidagi sherigiga o‘tkazadi. Sherigi esa o‘z navbatida yonidagi
sherigiga xuddi shu hisni mazmunini o‘zgartirmay faqat o‘z usuli yordamida o‘tkazishi
lozim. Bir his (sezgi) turli harakatlar, qo‘lning sal tegishi yordamida ifodalanadi, davra
bo‘ylab aylanadi, Bu turdagi mashqlar mijozdagi xavfsirash hissini yo‘qotishga, o‘zaro
ishonch, bir-birini hissiy tushinish, qabul qilishga yordam beradi.
XULOSA
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
260
Yuqorida sanab o‘tilgan hamma mashqlar tayyorgarlik qismida o‘tkaziladi,
vaholanki, bu mashqlar korreksiyalashning oxirgi bosqichlarida o‘tkazish muhim,
sermazmun vazifani bajarishi mumkin. Ishning dastlabki tayyorgarlik davrida
tayyorgarlik qismiga mashg‘ulotning yarmidan ko‘p vaqtini, ba'zan esa hamma vaqtni
ajratish mumkin. Chunki bu qismda xavotirlanish, zo‘riqish, mijozning o‘zini erkin
tutolmasligi, aloqa o‘rnatishdagi qo‘rquv kabilar o‘rganilmagan sharoitda kuchayadi,
va aynan shuning uchun bunday ko‘rinishlarni bartaraf etishga yordam beruvchi
mashqlar o‘tkazish zarur bo‘ladi. Bunday hollarda guruh a'zolarida qanday
kechinmalar bo‘lganini muhokama qilishga kam vaqt ajratib, eng umumiy kechinmalar
bilangina cheklanib qolinadi. Mashqlarni tanlash va davomiyligi guruhning umumiy
holatiga, rivojlanishiga, maqsad va vazifalariga ko‘ra aniqlanadi. Ba'zi hollarda
psixogimnastikaning birinchi mashg‘ulotlari boshlangich qism mashqlaridan iborat
bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu bosqichda haddan ziyod murakkab pantomimik
vazifalar bermaslik va mashqlarni izohlashga berilib ketmaslik kerak. Bunday
sharoitda guruhga diqqatni mashq qiluvchi, nutqsiz ta'sirotlarni tushunish ko‘nikmasini
rivojlantiruvchi, o‘zaro emotsional masofani kichraytiruvchi umumiy mashqlar tavsiya
qilish samarali natija beradi. Keyingi bosqichlarda pantomimik vazifalarning salmog‘i
ortadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Elov Z.S. Berdiyeva D.Sh. Psychological reasons for suicide motivation in
adolescents with deviant behavior. Oriental renaissance: innovative, educational,
natural and social sciences scientific journal. volume 2, issue 2 February 2022
10031009
2.
Elov Z.S. O‘smirlik dаvridа shахs хulq-аtvоridа kuzаtilаdigаn rеаksiyalаrning
psiхоlоgik tа’siri. science and education scientific journal volume 3, issue 3 march
2022 442-447
3.
Elov Z.S. Psixodiagnostika va eksperimental psixologiya. O‘quv-metodik
qo‘llanma. 2021. Buxoro 1-164.
4.
Elov, Z. S. (2016). Researches of the Reasons Conditions. Fastors of Suicide
Rick Intellectual Archive, 5(1), 49-53.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
261
5.
Elоv, Z. S. (2022). O ‘smirlik dаvridа shахs хulq-аtvоridа kuzаtilаdigаn
rеаksiyalаrning psiхоlоgik tа’siri. Science and Education, 3(3), 442-447.
6.
EZ Sattarovich. CONDITIONS AND THE REASONS OF CASES OF THE
SUICIDE AMONG THE STAFF OF LAW-ENFORCEMENT BODIES. European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol 5 (3) 2017
7.
Furqatovich, U. F., & Sattorovich, E. Z. (2022). SUICIDE–AS A GLOBAL
PROBLEM FACING HUMANITY. Web of Scientist: International Scientific
Research Journal, 3(02), 349-354.
8.
Jo’Rayeva, Z. A., & Maxmudova, Z. M. (2022). Sudga oid psixologik
ekspertizani tashkil qilish va uni o’tkazishning o’ziga xosligi. Science and Education,
3(4), 1916-1922.
9.
Olimov L.Ya, Avezov O.R., Baratov Sh. R. Psixologiya nazariyasi va tarixi
(o`quv qo`llanma) https://library.sammi.uz/Library/ 1 (1), Ўзбекистон
