DUNYOVIY VA DINIY MARIFAT UYGUNLIGI

SULTONOV DILSHODBEK

doi:10.71337/inlibrary.uz.mead.86091

Authors

SULTONOV DILSHODBEK

Author Biography

SULTONOV DILSHODBEK

Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Samarqand filiali

Talaba

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.mead.86091

Abstract

Mazkur mavzuda dunyoiy va diniy ma’rifatning o‘zaro uyg‘unligi, ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni va inson ma’naviyatiga ko‘rsatadigan ta’siri yoritiladi. Dunyoviy bilimlar — ilm-fan, texnologiya, tibbiyot va boshqa sohalarda insoniyat yutuqlarini ifodalasa, diniy ma’rifat — axloq, halollik, adolat va ruhiy kamolot mezonlarini belgilaydi. Ushbu ikki yo‘nalishning uyg‘unlashuvi insonda mukammal dunyoqarash, barkamol shaxs tarbiyasini shakllantirishga xizmat qiladi. Annotatsiyada aynan dunyoiy bilim va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi muvozanatga erishish zarurligi, ular bir-birini inkor etmasligi, balki to‘ldirishi haqida fikr yuritiladi. Mavzu zamonaviy jamiyatda ma’naviy barqarorlikni ta’minlash, yosh avlodni har tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazishdagi dolzarb jihatlarni ochib beradi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–4_ Май –2025

397

DUNYOVIY VA DINIY MARIFAT UYGUNLIGI

Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Samarqand filiali

Talaba: SULTONOV DILSHODBEK

Anotatsiya- Mazkur mavzuda dunyoiy va diniy ma’rifatning o‘zaro uyg‘unligi,

ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni va inson ma’naviyatiga ko‘rsatadigan ta’siri

yoritiladi. Dunyoviy bilimlar — ilm-fan, texnologiya, tibbiyot va boshqa sohalarda

insoniyat yutuqlarini ifodalasa, diniy ma’rifat — axloq, halollik, adolat va ruhiy

kamolot mezonlarini belgilaydi. Ushbu ikki yo‘nalishning uyg‘unlashuvi insonda

mukammal dunyoqarash, barkamol shaxs tarbiyasini shakllantirishga xizmat qiladi.

Annotatsiyada aynan dunyoiy bilim va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi muvozanatga

erishish zarurligi, ular bir-birini inkor etmasligi, balki to‘ldirishi haqida fikr yuritiladi.

Mavzu zamonaviy jamiyatda ma’naviy barqarorlikni ta’minlash, yosh avlodni har

tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazishdagi dolzarb jihatlarni ochib beradi.

1-Kirish:

Insoniyat tarixida ma’rifat har doim taraqqiyotning asosi bo‘lib

kelgan. Ma’rifatning ikki asosiy ko‘rinishi — dunyoiy va diniy bilimlar — o‘z

mohiyati bilan bir-birini to‘ldiruvchi, inson hayotini har jihatdan yuksaltirishga xizmat

qiluvchi manba hisoblanadi. Dunyoiy ma’rifat insonning ilmiy tafakkurini, hayotiy

ko‘nikmalarini rivojlantirsa, diniy ma’rifat uni axloqiy-me’yoriy va ruhiy jihatdan

tarbiyalaydi. Bugungi globallashuv sharoitida bu ikki yo‘nalishning uyg‘unligi, o‘zaro

bog‘liqligi nihoyatda muhim masalaga aylangan. Zero, ilm-fan taraqqiyoti axloqiy

qadriyatlar bilan uyg‘un holda rivojlangandagina jamiyatda barqarorlik, adolat va

farovonlik qaror topadi. Shu bois, ushbu mavzuni o‘rganish, tahlil qilish zamonaviy

jamiyat hayotida juda dolzarb hisoblanadi.

2-Asosiy qism:

Dunyoiy va diniy ma’rifat — bir qarashda ikki xil yo‘nalishday

tuyulsa-da, aslida ular inson tafakkurining ikki qanotidir. Ularning har biri inson

hayotining muayyan sohalarini qamrab oladi va bir-birini to‘ldiradi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–4_ Май –2025

398

Dunyoiy bilimlar zamonaviy texnologiyalar, tibbiyot, muhandislik, iqtisodiyot,

ijtimoiy fanlar kabi sohalarda taraqqiyotga yo‘l ochadi. Bu bilimlar tufayli insoniyat

koinotni o‘rganmoqda, kasalliklarga qarshi kurashmoqda, ekologik muammolarni hal

qilishga intilmoqda. Bunday yutuqlar, albatta, inson aql-zakovati, ilmiy izlanishlari

natijasidir.

Diniy bilim esa odamning ruhiy olami, axloqi, halollik, sabr, mehr-oqibat,

adolat kabi yuksak fazilatlarni shakllantiradi. Diniy ma’rifat insonni nafaqat o‘ziga,

balki jamiyatga ham foydali bo‘lishga, yomon illatlardan yiroq yurishga undaydi.

Qur’on, Hadis, fiqh ilmlari, tariqat va tasavvuf maktablari bu borada boy meros

qoldirgan.

Zamonaviy jamiyatda faqat dunyoiy bilimlar bilan chegaralanib qolish yoki

faqat diniy bilim bilan yashash biryoqlama rivojlanishga olib keladi. Ilm-fan axloq

bilan uyg‘unlashgandagina ijobiy natijalar beradi. Masalan, texnologik yutuqlar

axloqsiz qo‘llanilsa, u zararli qurolga aylanadi. Shu bois, ilmni ma’naviyat bilan

boyitish muhim. Alloma Abu Nasr Forobiy, Imom G‘azzoliy, Ibn Sino, Al-Beruniy

kabi mutafakkirlar ham bu ikki yo‘nalishni uyg‘un holda o‘rganganlar.

Bugungi kunda O‘zbekistonda ham ushbu uyg‘unlikka alohida e’tibor

qaratilmoqda. Diniy-ma’rifiy sohalarda islohotlar olib borilib, yurtimizda diniy

bag‘rikenglik, ilm-fan rivoji va ma’naviyat uyg‘unligini ta’minlashga intilinyapti. Oliy

ta’lim muassasalarida ham diniy va dunyoiy bilimlar uyg‘un holda o‘rgatilmoqda.

Dunyoiy va diniy ma’rifat uyg‘unligi — bu insonning har tomonlama

barkamol bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan ikki asosiy bilim manbaining o‘zaro mosligi va

bir-birini to‘ldiruvchi holatda rivojlanishini anglatadi. Dunyoiy ma’rifat insoniyat

taraqqiyoti, ilm-fan, texnologiya, iqtisodiyot va kundalik hayotdagi amaliy bilimlarni

qamrab olsa, diniy ma’rifat esa insonni ruhiy-axloqiy jihatdan yuksaltirish, halollik,

poklik, sabr-toqat, bag‘rikenglik kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.

Ushbu ikki yo‘nalish uyg‘un holda bo‘lsa, jamiyatda ham axloqiy barqarorlik,

ham ilmiy taraqqiyot birgalikda rivojlanadi. Dunyoviy bilimlar asosida yaratilgan

texnik yutuqlar, diniy-axloqiy qadriyatlar bilan boshqarilsa, u insoniyat manfaatiga

xizmat qiladi. Aks holda, ma’naviyatsiz ilm zararli qurolga aylanishi mumkin.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–4_ Май –2025

399

Islom dini ham ilm olishga, tafakkur qilishga, adolat va halollikka chaqiradi.

Shuning uchun ilmiy izlanishlar va diniy tarbiya o‘zaro uyg‘unlashganda sog‘lom,

bilimli, vatanparvar, iymonli avlod shakllanadi. Bugungi kunda O‘zbekistonda ham

diniy va dunyoiy ta’lim o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlashga qaratilgan islohotlar olib

borilmoqda.

Shunday qilib, dunyoiy va diniy ma’rifat uyg‘unligi jamiyat barqarorligi, inson

kamoloti va umumbashariy taraqqiyot uchun muhim tamoyil hisoblanadi.

Inson tafakkuri va dunyoqarashi turli yo‘nalishlardan shakllanadi. Ularning eng

asosiy manbalari bu —

dunyoiy va diniy ma’rifat

dir. Dunyoviy ma’rifat insoniyat

ilmiy tafakkurining natijasi bo‘lib, hayotdagi amaliy bilimlarni, fan-texnika yutuqlarini

o‘z ichiga olsa, diniy ma’rifat esa inson ruhiyatini, axloqiy-etik qadriyatlarini,

ma’naviy kamolotini shakllantiradi. Mazkur ikki ma’rifiy yo‘nalish o‘zaro qarama-

qarshi emas, balki

bir-birini to‘ldiruvchi, uyg‘un

tushunchalardir. Bugungi

globallashuv davrida bu ikki bilim tizimining uyg‘unligi inson shaxsining har

tomonlama barkamol bo‘lishiga, jamiyatning sog‘lom rivojlanishiga asos bo‘ladi.

Dunyoiy ma’rifat

– bu insoniyat tomonidan kashf etilgan fan, texnika,

madaniyat, iqtisod, ijtimoiy taraqqiyot sohalaridagi bilimlar tizimidir. Bu bilimlar

inson faoliyatini rivojlantiradi, moddiy dunyoni anglashga yordam beradi, ijtimoiy

hayotdagi masalalarni hal qilish imkonini yaratadi.

Diniy ma’rifat

esa – bu ilohiy manbalarga asoslangan, inson axloqini, qalbini,

iymonini, mehr-oqibat, halollik, sabr-toqat, kechirimlilik kabi fazilatlarini

shakllantiradigan ma’naviy bilimlar majmuasidir. Islom dini, xususan Qur’on va

Hadislar, eng muhim diniy bilim manbalaridan sanaladi.

Tarixdan ma’lumki, ko‘plab buyuk allomalar —

Abu Ali Ibn Sino

,

Beruniy

,

Farobiy

,

Imom G‘azzoliy

,

Nasriddin Tusi

,

Imom Buxoriy

,

Imom Termiziy

va

boshqalar ilm-fan bilan dinni bir-biriga qarshi qo‘ymaganlar. Aksincha, ular ilmni

Allohning ne’mati deb bilib, fanni e’tiqod bilan uyg‘unlashtirganlar. Ibn Sino

tibbiyotda, Forobiy mantiq va falsafada, Beruniy astronomiyada buyuk yutuqlarga

erishgan, lekin ular diniy ma’rifatdan ham chetda bo‘lmaganlar. Bu tarixiy tajriba bizga

ilm va din uyg‘unligini yuksak natijalar berishini isbotlaydi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–4_ Май –2025

400

Bugungi zamon — raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, gen muhandisligi

kabi ilg‘or fanlar davri. Ammo bu yutuqlardan to‘g‘ri foydalanish uchun insonda

ma’naviy immunitet

bo‘lishi zarur. Diniy ma’rifat bu ehtiyojni qondiradi. Shu

sababli, zamonaviy ta’lim tizimi ilm-fan va diniy-axloqiy tarbiyani

birgalikda

rivojlantirish

ga harakat qilmoqda.

XULOSA:

Dunyoiy va diniy ma’rifat uyg‘unligi bugungi zamonaviy jamiyat taraqqiyotida

alohida o‘rin tutadi. Inson shaxsining har tomonlama kamol topishi, ijtimoiy

barqarorlik, ma’naviy uyg‘onish va milliy tiklanishning poydevori aynan ushbu ikki

ma’rifiy manbaning uyg‘unligiga bevosita bog‘liqdir. Dunyoviy bilimlar insoniyat

taraqqiyotini ilm-fan, texnika, tibbiyot, ijtimoiy fanlar orqali ta’minlasa, diniy ma’rifat

esa odamzodni axloqiy jihatdan yuksaltiradi, unga sabr, halollik, mehr-oqibat, vijdon

kabi yuksak fazilatlarni singdiradi. Shunday ekan, bu ikki yo‘nalish bir-birini

to‘ldiruvchi, birgalikda insoniyat kamolotiga xizmat qiluvchi kuch sifatida baholanishi

lozim.

Tarix tajribasi ham shuni ko‘rsatadiki, dunyo tamaddunining eng yuksak

cho‘qqilariga erishgan jamiyatlar aynan ilm-fan va ma’naviyat uyg‘unligiga

erishganlar. Abu Ali Ibn Sino, Beruniy, Forobiy, Imom G‘azzoliy kabi buyuk

mutafakkirlar ilmni imon bilan uyg‘unlashtirgan holda, fan bilan dinni qarama-qarshi

emas, balki yagona haqiqatga yetaklovchi ikki yo‘l deb bilganlar. Bugun biz ham bu

an’analarni davom ettirib, ma’rifatli, vijdonli, tafakkurli avlodni tarbiyalashda dunyoiy

va diniy bilimlarni muvozanatli qo‘llashimiz zarur.

Ayniqsa, bugungi globallashuv, axborot xuruji, mafkuraviy tahdidlar davrida

yosh avlodni yot g‘oyalardan asrash, ularga mustahkam iymon, keng dunyoqarash,

mustaqil fikrlash va zamonaviy bilimlar asosida yashash imkonini berish har

qachongidan ham dolzarbdir. Bu esa faqat ma’rifat asosida — ilm bilan tarbiyaning,

tafakkur bilan e’tiqodning birligida amalga oshadi.

O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan diniy-ma’rifiy va dunyoiy-

ma’rifiy siyosat aynan shu uyg‘unlikni mustahkamlashga yo‘naltirilgan. Diniy

qadriyatlarimiz hurmat qilinmoqda, ayni paytda zamonaviy fan va texnologiyalar rivoji

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–4_ Май –2025

401

ham ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Bu esa mustaqil yurtimizda ma’naviy poklik,

ilmiy taraqqiyot, milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularining uyg‘un holda

rivojlanayotganidan dalolat beradi.

Xulosa qilib aytganda, dunyoiy va diniy ma’rifat uyg‘unligi — bu shunchaki

ikki yo‘nalishning yonma-yon mavjudligi emas, balki insonning ichki va tashqi

dunyosini, aqliy va ruhiy jihatlarini mukammal tarbiyalovchi yagona yondashuvdir.

Kelajagi porloq, ma’naviy yetuk jamiyat aynan shu muvozanatga asoslangan holda

barpo etiladi.