PYTHON DASTURLASH TILI

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

68

PYTHON DASTURLASH TILI

Tuzuvchilar:

Qudratillo Xudayberdiyev Nematullayevich – Quvasoy

shahar XTB tasarufidagi 1-IDUM “Informatika va axborot texnologiya” fani

o’qutuvchisi,

.

Annotasiya: Ushbu o`quv – uslubiy qo`llanmada “Informatika va axborot

texnologiyalari” fanidan mustaqil Phyton dasturlash tilini boshlang’ich kursini

o’rganish bo`yicha uslubiy tavsiyalar va ko`rsatmalar, mustaqil ishlarni bajarish

usullari yoritilgan.

1.1. Python dasturlash tili

Zamonaviy texnologiyalar jadal sur’atlar bilan rivojlanayotgan hozirgi davrda

dasturlash tillarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Shulardan biri va eng

mashhurlaridan biri Python dasturlash tilidir. Oddiy sintaksisi, kuchli kutubxonalar

majmuasi va ko‘p sohalarda qo‘llanilishi Python tilini keng auditoriyaga moslashtirib,

uni nafaqat mutaxassislar, balki yangi boshlovchilar uchun ham qulay va samarali

qiladi.

Python - yuqori bosqichli dasturlash tili hisoblanib, tirli xil ilovalarni yaratish

uchun mo„ljallangan. Ya'ni Python dasturlash tili yordamida veb-ilovalar, o„yin

ilovalari, oddiy (nastol'niy) dasturlar yaratish hamda berilganlar bazasi bilan ishlash

mumkin. Ayniqsa Python dasturlash tilining tezlik bilan tarqalishiga uning mashinali

o„rgatish va sun'iy intellekt sohalaridagi tadqiqot ishlarida keng qo„llanilishi sabab

bo„lgan.

Python dasturlash tiliga 1991 yil Golland dasturchisi Grido Van Rossu asos

solgan. Shundan beri ushbu til rivojlanishning ulkan yo„lini bosib o„tdi va 2000 yilda

2.0 versiyasi, 2008 yil esa 3.0 versiyalari chiqarildi. Versiyalar orasidagi muddatning

uzoqligiga qaramasdan doima versiya ostilari chiqariladi. Shunday qilib, ushbu

material eng oxirgi 3.8 versiyasi asosida tuzilgan.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

69

Python dasturlash tilining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:

Skriptli til. Dastur kodi skriptlar ko„rinishida bo„ladi;

Turli dasturlash paradigmlarni, xususan ob'ektga yo„naltirilgan va funksional

paradigmlarni o„zida mujassamlagan;

Skriptlar bilan ishlash uchun interpretator kerak bo„lib, u skriptni ishga

tushiradi va bajaradi.

Portativlik va platformaga bog„liqmaslik. Kop'yuterda qanday operasion tizim

- Windows, Mac OS, Linux bo„lishidan qat'iy nazar, ushbu operasion tizimda

interpretator mavjud bo„lsa, foydalanuvchi tomonidan yozilgan skript kod bajariladi.

Xotiraning avtomatik boshqarilishi;

Turlarga dinamik ajratilishi;

Pythonda dasturning bajarilishi quyidagicha bo„ladi: Dastlab mant muharririda

ushbu dasturlash tili asosida ifodalar ketma-ketligidan iborat skript kod yoziladi.

Ushbu yozilgan skript kod barajirilish uchun interpretatorga uzatiladi. Interpretator

skript kodni oraliq baytkodga tarjima qiladi. Keyin virtual mashina baytkodni

operatsion tizimda bajariladigan instruksiyalar (mashina buyruqlari) to„plamiga

o„tkazadi.

Shu ta'kidlash lozimki, rasman interpretator tomonidan dastlabki kodning

baytkodga tarjima qilinishi va virtual mashinaning ushbu baytkodni mashina

buyruqlari to„plamiga o„tkazilishi ikkita turli jarayon bo„lsada, ammo amalda ular

bitta interpretatorning o„zida birlashtirilgan.

Rasm №1.

Pythonda dasturning bajarilishi jarayoni.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

70

Python juda oddiy dasturlash tili bo„lib, u ixcham shu bilan bir vaqtda sodda

va tushinarli sintaksisga ega. Shu sababli Python o„rganish uchun juda oson til sifatida

butun dunyoda eng tez tarqalayotgan tillardan biri sifatida e'tirof etiladi.

Bundan tashqari ushbu tilda hozirgi kunga kelib, turli sohalarga (veb, o„yin,

mul'timediya, ilmiy tadqiqot) mo„ljallangan katta hajmdagi kutbxonalar majmui

yaratilgan bo„lib, uning tobora mashhurlashib borishiga sabab bo„lmoqda.

Pythonni o‘rnatish.

Pythonda dastur tuzish uchun interpretator kerak bo„ladi.

Uni kompyuteringizdagi o„rnatilgan operasion tizim turiga mos ravishda

https://www.python.org

rasmiy saytidan kerakli versiyasini tushirib olishingiz

mumkin.

1.2. Pythonda dastur kodini yozish

Python tilida dastur instruktsiyalar to‟plamidan tashkil topgan bo‟lib, har bir

instruktsiya alohida qatorda joylashgan bo‟lishi kerak bo‟ladi. Masalan:

1

2

print

(

3

+

5

)

print

(

"Python –

dasturlash tili!"

)

Python da xat boshi (otstup) juda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. xat

boshining noto‟g‟ri joylashtirilishi dasturda xatolikka olib keladi. Masalan yuqoridagi

dastur kodini quyidagicha yozamiz:

1

2

print

(

3

+

5

)

print

(

"Python – dasturlash

tili!"

)

Ushbu dastur kodi yuqoridagisi bilan bir xil bo‟lishiga qaramasdan

interpretator xatolik haqida xabar chiqaradi va dastur bajarilmaydi. Shuning uchun

ham Pythonda har bir instruktsiya alohida qatorda yozilishi shart. Ushbu hususiyat

Pythonning boshqa tillardan, masalan, Java, C# tillaridan farqli jihatlaridan biri

hisoblanadi.

Shunga qaramasdan Python tilining ba`zi konstruktsiyalari bir necha

qatorlarda yoziladi. Masalan

if

shart konstruktsiyasi shular jumlasidan:

1

2

if

10

<

20

:

print

(

"Shart bajarildi"

)

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

71

Bu holatda 10 soni 20 sonidan kichik va "Shart bajarildi" so‟zi chiqariladi.

print("Shart bajarildi") instruktsiyasi oldida albatta xat boshi bo‟lishi shart, chunki u

alohida o‟zi ishlatilmagan balki

if

shart konstruktsiyasining qismi sifatida qo‟llanilgan.

Odatda xat boshi 4 ga karrali probellar soni (4, 8,12) bilan yozish kelishilgan, lekin

probellar soni 5 va undan ortiq bo‟lsa ham dastur ishlaydi.

Registrga sezuvchanlik.

Python – registrga sezuvchan til hisoblanadi.

Shuning uchun

print

,

Print

yoki

PRINT

ifodalar turli ifodalarni anglatadi. Agarda

print

berilganlarni chiqarish ifodasi o‟rniga

Print

ishlatilsa xatolik yuz berganligini

ifodalovchi “

name „Print‟ is not defined

” shaklidagi xabar chiqadi.

Kommentariyalar (Izohlar

). Pythonda u yoki bu dastur kodlari qismlari nima

ish qilishini qayd qilib ketish uchun izohlardan foydalaniladi. Interpretator dasturni

baytkodga tarjima qilayotganda yoki bajarayotganda izohlarni e`tiborsiz qoldiradi.

Shuning uchun izohga olingan berilganlar dastur ishlashiga hech qanday ta`sir

ko‟rsatmaydi.

Python dasturlash tilida izoh qo‟yish uchun “#” belgisidan foydalaniladi.

Odatda izohlar blokli va satrli izohlarga ajratiladi. Lekin har ikkalasi ham “#” belgisi

orqali hosil qilinadi. Farqi satr izohlar dastur kodi yozilgan qatorda koddan keyin

yoziladi va u shu satr nima ish bajarishi to‟g‟risidagi ma`lumotlardan tashkil topadi,

ya`ni:

1

print

(

"Shart bajarildi"

)

# xabarni konsolga chiqarish

Blokli izohlar esa dasturning biror qismi nima ish bajarishi yoki shu qism

mazmunini foydalanuvchiga qisqacha ochib berish uchun ishlatilib, dasturni shu qismi

kodlaridan oldin alohida satr yoki satrlarda “#” va bitta probel bilan yoziladi, masalan:

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

72

1

2

3

4

5

6

7

8

9

# ushbu funksiya 1 dan n gacha bo`lgan butun sonlarning

# yigindisini hisoblaydi

def

Summa(n):

s=

0

for

a

in

range

(

1

,n+

1

): s = s + a

print

(a,

" "

,s)

return

s

Asosiy funksiyalar

. Python o‟z ichiga bir necha ichki funksiyalarni qamrab

olgan. Ularni ba`zilari dasturlash jarayonida, ayniqsa dasturlash sistaksisini o‟rganish

paytida juda ko‟p qo‟llanilganligi sababli ularni alohida qarab chiqamiz.

Ma`lumotni konsol ekraniga chiqarish –

print()

funksiyasi hisoblanadi.

Funksiyaga argument sifatida konsolga chiqariluvchi qiymatlar (satr, son, ifoda va x.k.)

berilishi mumkin:

1

print

(

"Hello python!"

)

Agarda birdaniga bir nechta qiymatlarni chop etish talab qilinsa, u holda ularni

print()

funksiyasiga “,” bilan ajratib kiritiladi:

1

print

(

"F.I.SH.:",”Eshmatov”,”Toshmat”

)

Natijada ular ekranga probel bilan ajratilgan holatda chop etiladi.

F.

I.O: Eshmatov Toshmat

Agarda

print()

funksiyasi ma`lumotlarni chop qilish uchun mo‟ljallangan

bo‟lsa,

input()

ekrandan berilganlarni kiritish uchun qo‟llaniladi.

input()

funksiyasiga

argument sifatida biror bir satr berilishi mumkin. Ushbu satr konsol ekranida aks

ettirilib, kiritilishi kerak bo‟lgan berilganlar uchun yordamchi taklif vazifasini

bajaradi. Masalan:

1

2

name =

input

(

"F.I.O.: "

)

print

(

"Salom"

,

name)

Natijaning konsol ekranidagi ko‟rinishi quyidagicha bo‟ladi:

F.I.O.: Eshmatov Toshmat

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

73

Salom Eshmatov Toshmat

1.3. Sonlar ustuda amallar

Arifmetik amallar.

Pythonda asosiy arifmetik amallar o‟z ma`nosi bo‟yicha

qo‟llaniladi:

+ - qo’shish amali:

Ikki sonni yig‟indisi

1

print

(

6

+

5

)

# 11

-

-

ayirish amali:

Ikki sonni ayirmasi

1

print

(

6

-

5

)

# 1

* - ko’paytirish amali:

Ikki sonni ko‟paytmasi

1

print

(

6

*

5

)

# 30

/ - bo’lish amali:

Ikki sonni bo‟lish

1

print

(

6

/

5

)

# 1.2

// - butun qismli bo’lish amali:

Ikki sonni bo‟linmasi (ushbu amal bo‟lish natijasining faqat butun qismini

qaytaradi, qoldiq qismi tashlab yuboriladi)

1

print

(

6 // 5

)

# 1

% - qoldiqli bo’lish amali:

Ikki sonni bo‟linmasi (ushbu amal bo‟lish natijasining faqat qoldiq

qismini qaytarib, butun qismi tashlab yuboriladi)

1

print

(

6

%

5

)

# 1

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

74

** - darajaga ko’tarish (oshirish)

amali:

a

b

shaklidagi

hisoblashlarda

qo‟llaniladi

1

print

(

6

**

2

)

# 36

Ifodada bir nechta arifmetik amallar ketma-ket kelgan bo‟lsa, ular prioriteti

(ustunligi) bo‟yicha bajariladi. Dastlab, yuqori prioritetga ega bo‟lgan amallar

bajariladi. Amallarning prioriteti kamayish tartibida quyidagi jadvalda ifodalangan:

Amallar

Yo’nalish

**

Chapdan-

o‟nga

*, /, //, %

Chapdan-

o‟nga

+, -

Chapdan-

o‟nga

Misol sifatida quyidagi ifodani qaraymiz:

1

2

son =

12

//

7

+

2

**

5

*

3

-

4

print

(son)

# 93

Bu erda dastlab eng yuqori prioritetga ega bo‟lgan amal – darajaga ko‟tarish

amali bajariladi (2 ** 5 =32). Keyin ko‟paytma (32 * 3 = 96), butun qismli bo‟lish (12

// 7 = 1), qo‟shish (1 + 96 = 97) va ayirish (97 – 4 = 93) amallari bajariladi. Ifoda

bajarilishi natijasida 93 soni konsol ekraniga chiqariladi.

Amallarni qavsga olish orqali ularning bajarilish ketma-ketligini o‟zimiz

xoxlagan tartibga keltirib olishimiz ham mumkun. Masalan, yuqoridagi ifodani

quyidagicha qayta yozamiz:

1

2

son =

12

//

7

+

2

**

5

* (

3

–

4)

print

(son)

# -31

Natijada konsol ekraniga -31 soni chiqariladi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

75

Shuni alohida ta`kidlash kerakki, arifmetik amallar butun sonlar uchun qanday

tartibda bajarilsa, suzuvchan nuqtali haqiqiy sonlar uchun ham xuddi shunday bo‟ladi.

Agarda ifodada loaqal bitta haqiqiy son ishtirok qilsa natija haqiqiy turda ifodalanadi.

Yuqoridagi barcha arifmetik amallarni o‟zlashtirish amali (=) bilan birgalikda

(arifmetik amal va undan keyin “=” belgisi ketma-ket yoziladi) ishlatish mumkin.

Masalan: +=, -=, *=, /=, //=, %=, **=. Bunday hollarda ifodaning o‟ng tomonidagi

barcha amallar hisoblanib, chiqqan natija chap tomondagi o‟zgaruvchi natijasi bilan

mos arifmetik amal bajariladi va natija yana chap tomondagi o‟zgaruvchiga yuklanadi.

Masalan:

1

2

3

4

5

6

7

8

9

son =

2

son +=

3

# son = son + 3 amaliga teng kuchli, son=5 bo`ladi

print

(son)

# 5

son -=

1

print

(son)

# 4

son *=

4

print

(son)

# 16

son //=

2

print

(son)

# 8

son **=

2

print

(son)

# 64

Yuqoridagi misolda hisoblash natijalari kommentariyalarda ko‟rsatilgan.

1.7. Shatr ifodalari

Shart ifodalarini bir qator amallar taqdim qiladi. Ushbu amallarning barchasi

ikkita operand qabul qiladi va natija sifatida

boolean

turidagi mantiqiy qiymat

qaytaradi. Faqatgina ikkita mantiqiy qiymat mavjud, ular

True

(ifoda rost)

False

(ifoda

yolg‟on) qiymatlardir.

Taqqoslash amallari.

Eng sodda shart ifodalariga taqqoslash amallari misol

bo‟lib, ular ikki qiymatni taqqoslash uchun ishlatiladi. Python quyidagi taqqoslash

amallarini qo‟llab-quvvatlaydi:

== - agar ikki operand teng bo‟lsa True, aks holda False qiymat qaytaradi;

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

76

!= - agar ikki operand teng bo‟lmasa

True

, aks holda

False

qiymat qaytaradi;

> (dan katta) – agar birinchi operand ikkinchisidan katta bo‟lsa

True

, aks holda

False

qiymat qaytaradi;

< (dan kichik) – agar birinchi operand ikkinchisida kichik bo‟lsa True, aks

holda False qiymat qaytaradi;

>= (dan katta yoki teng) – agar birinchi operand ikkinchisidan katta yoki teng

bo‟lsa

True

, aks holda

False

qiymat qaytaradi;

<= (dan kichik yoki teng) – agar birinchi operand ikkinchisidan kichik yoki

teng bo‟lsa

True

, aks holda

False

qiymat qaytaradi;

1.8. Mantiqiy amallar

Murakkab shartli ifodalarni yozish, odatda mantiqiy amallar yordamida amalga

oshiriladi. Pythonda quyidagi mantiqiy operatorlar mavjud:

and

(mantiqiy ko‟paytirish). Murakkab ifodadagi biror bir qism ifodani

qiymati

False

bo‟lsa, ifodaning yakuniy qiymati

False

, aks holda

True

qiymat

qaytaradi. Masalan:

1

2

3

4

yoshi =

21

vazni =

72

natija = yoshi >

17

and

vazni ==

72

print

(natija)

# True

Yuqoridagi dasturda murakkab mantiqiy amal ikki qismdan yoshi > 17 va vazni

> 56 qismlardan tashkil topgan bo‟lib, ular

and

mantiqiy operatori bilan birlashtirilgan.

Agarda ikkala mantiqiy amal

True

qiymat qaytarsa ifodaning qiymati

True

bo‟ladi, aks

holda

False

qiymat qaytaradi.

Matriqiy ifodalarda faqatgina taqqoslash amallaridan foydalanish shart emas.

Ixtiyoriy mantiqiy amal yoki

boolean

turidagi qiymatlar (

True

,

False

) ham ishlatilishi

mumkin. Masalan:

1

2

3

4

yoshi =

21

vazni =

72

t

=

True

natija = yoshi >

17

and

vazni >

56

and

t

print

(natija)

# True

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

77

5

or

(mantiqiy qo‟shish). Agarda ifodadagi biror bir qism ifoda

True

qiymat

qaytarsa, yakuniy natija ham

True

, aks holda

False

bo‟ladi.

1

2

3

4

yoshi =

21

t =

False

natija = yoshi >

17

or

t

print

(natija)

#

True

not

(mantiqiy inkor). Ifodaning qiymatini

True

bo‟lsa, natija

False

va

aksincha.

1

2

3

4

yoshi =

21

t =

False

print

(

not

yoshi >

17

)

# False

print

(

not

t)

#

True

and

operatorining biror bir operandi

False

qiymatga ega bo‟lsa, u holda boshqa

operand qiymati tekshirib (hisoblanib) o‟tirilmaydi, har doim natija

False

bo‟ladi.

Bunday xususiyat ish unumdorligini bir oz bo‟lsada oshirish imkonini beradi. Xuddi

shunaqa xususiyat

or

operatori uchun ham o‟rinli. Ya`ni

or

operatorining biror bir

operandi qiymati

True

qiymatga ega bo‟lsa, boshqa operandlar tekshirilmaydi, natija

sifatida har doim

True

qiymati qaytariladi.

Agar bitta ifodada bir nechta mantiqiy operatorlar qatnashgan bo‟lsa, u holda

ularning ustunligiga (prioritetiga) alohida e`tibor qatarish kerak. Dastlab

not

operatori

keyin

and

va eng so‟ngra

or

operatori bajariladi. Masalan:

1

2

3

4

5

yoshi =

22

xolati =

False

vazni =

58

natija = vazni ==

58

or

xolati

and not

yoshi >

21

# True

print

(natija)

Ushbu dasturda keltirilgan ifodadagi mantiqiy amallar kuyidagi ketmaketlikda

bajariladi:

1.

not yoshi > 21

mantiqiy ifoda

False

qiymat qaytaradi;

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

78

2.

xolati and False

(

not yoshi > 21

) esa

False

qiymat qaytaradi;

3.

vazni == 58 or True

(

xolati and not yoshi > 21

) esa

True

qiymat qaytaradi.

Shuni alohida ta`kidlash kerarki, mantiqiy ifodalarda mantiqiy amallarning

bajarilish ketma-ketligini qavslar (, ) yordamida o‟zgartirish mumkin.

1.10. if - shart amali (operatori)

if

shart amali shart ifodalarda qo‟llanilib, uning natijasiga ko‟ra dastur

bajarilishi u yoki bu yo‟lga yo‟naltiriladi. U quyidagi umumiy ko‟rinishga ega:

if

mantiqiy ifoda:

ifodalar

[elif mantiqiy ifoda:

ifodalar] [else:

ifodalar]

if

shart operatorining eng sodda ko‟rinishida

if

kalit so‟zidan keyin mantiqiy

ifoda yoziladi va ikki nuqta (:) qo‟yiladi. Keyingi qatordan amallar yoziladi. Har bir

amal alohida qatorda yozilishi yoki ularni nuqta vergul (;) bilan ajratgan holda bitta

qatordan yozish talab qilinadi. Shuni alohida ta`kidlash kerakki Pythonda boshqa

tillardagi kabi if shart amalini tana qismini ifodalovchi maxsus belgilar mavjud emas

(manasal c++, c# da

{,}

blok belgilari ishlatiladi). Shu sababli uning tana qismidagi

ifodalar

if

kalit so‟ziga nisbatan bitta xat boshi (to‟rtta probel belgisi) belgisi tashlab

yoziladi. Masalan:

1

2

3

yoshi

=

21

if

yoshi

>

18

:

print

(

"Kirishga

ruxsat

beriladi"

)

print

(

"Tamom"

)

Bu erda

if

kalit so‟zidan keyin

yoshi >18

mantiqiy ifoda kelgan. Tana qismi

bitta ifodadan tashkil topgan, ya`ni

print("Kirishga ruxsat beriladi")

va u

if

ga nisbatan

bitta xat boshi tashlab yozilgan. Keyingi qatordagi

print("Tamom")

ifodasi

if

ning tana

qismiga tegishli emas, shuning uchun u

if

bilan bir ustunda yozishgan va bu xabar shart

bajarilish-bajarilmasligidan qat`iy nazar har doim konsol ekraniga chiqariladi.

Agarda

print("Tamom")

ifodasi oldiga bitta xat boshi qo‟ysak, u holda ushbu

ifoda ham

if

blokiga tegishli bo‟lib qoladi, ya`ni

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

79

1

yoshi =

21

2

3

4

if

yoshi >

18

:

print

(

"Kirishga ruxsat beriladi"

)

print

(

"Tamom"

)

Ushbu holatda shart bajarilsa, ikkala xabar ham konsol ekraniga chiqariladi,

aks holda hech biri chiqarilmaydi.

if

shart ifodasi

false

qiymat qaytaradigan holatda qandaydir amal bajarilishini

aniqlash uchun

else

blokida bajarilishi kerak bo‟lgan amallar yoziladi.

Masalan:

1

2

3

4

yoshi =

21

if

yoshi >

18

:

print

(

"Kirishga ruxsat beriladi"

)

else

:

print

(

"Kirishga ruxsat berilmaydi"

)

Agar

yoshi >18

shart bajarilsa

if

blokidagi aks holda

else

blokidagi amallar

bajariladi.

Bir necha alternativ shartlarni ishlatish uchun qo‟shimcha

elif

blokidan

foydalaniladi.

1

2

3

4

5

6

7

8

# ax^2+bx+c=0 kvadrat tenglama echimlari soni

a=

int

(

input

(

"a="

))

b=

int

(

input

(

"b="

))

c=

int

(

input

(

"c="

)) d = b**

2

-

4

*a*c

if

d >

0

:

print

(

"Tenglama 2 ta haqiqiy echimga ega"

)

elif

d

==

0

:

print

(

"Tenglama 1 ta haqiqiy echimga ega"

)

else

:

print

(

"Tenglama haqiqiy echimga ega emas"

)

Ichma-ich joylashgan if shart amali.

if

shart operatori o‟z navbatida boshqa

if

shart operatorlaridan tashkil topgan bo‟lishi mumkin. Bunday holatga ichma – ich

joylashgan shart ifodasi deyiladi. Masalan:

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

80

1

2

protsent =

int

(

input

(

"Protsentni kiriting: "

))

if

protsent >

10

:

3

4

5

print

(

"10% dan katta"

)

if

protsent >

20

:

print

(

"20% dan katta"

)

Yuqoridagi misolda ichki

if

ifodasi tashqarisidagiga nisbatan bitta xat boshi

tashlab yozilili shart, aks holda ichma – ich joylashgan shatr operatori bo‟lmay, alohida

shart operatori hosil qilingan bo‟ladi.

Quyidagi

if

operatoriga misolda oylik maoshdan shkala bo‟yicha tutib

qolinadigan jami daromad solig‟ini hisoblovchi dastur tuzilgan:

1.11. Sikl operatorlari

Odatda sikl operatorlari biror - bir jarayonni qandaydir shart asosida takrorlash

uchun ishlatiladi. Python da sikl operatorlarining ikki turi, while va for qaraladi.

while

takrorlash operatori

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, Python dasturlash tili hozirgi kunda eng ommabop va

tez rivojlanayotgan dasturlash tillaridan biri hisoblanadi. Uning soddaligi, o‘rganish

uchun qulayligi, kuchli kutubxonalarga ega ekani, ayniqsa sun’iy intellekt,

ma’lumotlar tahlili, veb-ilovalar ishlab chiqish kabi yo‘nalishlarda keng

qo‘llanilayotgani uni boshqa tillardan ajratib turadi.

# Qoidaga ko`ra daromad solig`i eng kam ish haqiga(EKIH) bog`liq

maosh =

int

(

input

(

"Oylin summasini kiriting"

))

EKIH =

int

(

input

(

"Eng kam ish haqini kiriting"

)) dar_soliq

=

0

if

maosh <

6

* EKIH:

dar_soliq= maosh*

0.065

elif

maosh<

10

* EKIH:

dar_soliq =

6

* EKIH *

0.065

+ (maosh -

6

* EKIH)*

0.165

else

:

dar_soliq =

6

* EKIH *

0.065

+

4

* EKIH *

0.165

\

+ (maosh -

10

* EKIH)*

0.225

print

(

"Oylikdan ushab qolingan darmod solig`i: "

,dar_soliq)

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-25

Часть–6_ Май –2025

81

Python tili nafaqat dasturchilar, balki fan va ta’lim sohasidagi mutaxassislar,

talabalar, tadqiqotchilar tomonidan ham faol o‘zlashtirilmoqda. Bu tildan

foydalanishning imkoniyatlari juda keng: dasturiy ta’minot yaratish, avtomatlashtirish,

ilmiy hisob-kitoblar, robototexnika va boshqa ko‘plab sohalarda uni muvaffaqiyatli

qo‘llash mumkin.

Kelajakda raqamli texnologiyalar rivojida Pythonning roli yanada ortib borishi

kutilmoqda. Shu sababli uni o‘rganish har bir zamonaviy mutaxassis uchun muhim

ko‘nikma hisoblanadi. Python — bu nafaqat dasturlash tili, balki fikrlash madaniyati,

muammoni algoritmik yondashuv orqali hal etish vositasidir.