MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
28
KIRISH USULLARI CSMA/CD/CSM/CA BELGILGICHLAR
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Ishlab chikarish ta’lim ustasi
Tursunova Xilolaxon Xabibullayevna
Kompyuter tarmoklarini administratorlash
Tel :+998 90 211 67 76
Annotatsiya: Ushbu maqolada CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access with
Collision Detection) va CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision
Avoidance) kirish usullari va to'g'ridan-to'g'ri to'qnashuv tizimlaridagi belgilarning
roli atroflicha tahlil qilish. Maqolada ishlashning sohadagi jarayonlari, xatolari,
muammolari, zamonaviy texnologik texnologiyalardagi qo'llanilishlari va rivojlanishi.
Usulning samarali ishlab chiqarish istiqbollari va tarmoqqa ta'siri ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar: CSMA/CD, CSMA/CA, kirish usullari, tarmoq protokollari,
belgilovchilar, tarmoqlararo aloqa, Ethernet, Wi-Fi, to'qnashuvlarni boshqarish.
Kirish
Ma'lumotlarni amalga oshirishda samarali va ishonchli tarmoqqa kirish usullari
zamonaviy aloqa tizimlarining asosiy talablaridan biridir. CSMA/CD va CSMA/CA
kirish usullari turli tarmoq muhitlarida, simli (Ethernet) va simsiz (Wi-Fi) tarmoqlarida
keng qo'shimcha texnologiyalar. Ush asboblar qurilmalari o'rtasida umumiy aloqa
kanalidan foydalanishni tartibga soladi va to'qnashlarni boshqarish orqali
ma'lumotlarning uzatish uzatilishini ta'minlash. Ush CSMA/CD va CSMA/CA ning
texnik vositalari, belgilgichlarning roli va tahrirlovchi maqola tuzilmalariga ta'sirini
kengroq ko'lamda tahlil qilish usullari bag'ishlangan.
CSMA/CD Kirish Usuli
Prinsipi
CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection) simli
tarmoqlarda, xususan, Ethernet (IEEE 802.3) standartlarida qo'llaniladigan usullarga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
29
kirishdir. Bu usulda bir nechta narsalarni umumiy aloqa kanalidan qayta ishlashga
harakat qilganda, to'qnashuvlarni aniqlash va ularga qarshi vositalar ko'rish resurslari.
Ishlash jarayoni:
1.
Carrier Sense (Kanalni Tekshirish):
Qurilma ma'lumot uzatishdan
oldin aloqa kanalining bo'sh yoki bandligini tekshiradi.
2.
Multiple Access (Ko'p samarali Kirish):
Agar kanal bo'sh bo'lsa,
qurilma ma'lumotni ishlatish.
3.
To'qnashuvni aniqlash (To'qnashuvni Aniqlash):
Agar ikki yoki undan
ko'p qurilma bir panel o'zida keladini boshlasa, to'qnashuv keladi. Qurilmalar buni
aniqlab, uni to'xtatadi.
4.
Backoff algoritmi (Qayta Urinish):
To'qnashuvdan so'ng jihoziy vaqt
oralig'ini (backoff time) kutib, qayta quvvatga harakat qiladi.
Bu
jarayon
Binary
Expanential
Backoff
algoritmi
yordamida
optimallashtiriladi, bu esa takroriy to'qnashuvlar mumkin.
Texnik Xususiyatlari
Tarmoq Turi:
Simli tarmoqlar (Ethernet).
Standart:
IEEE 802.3.
Samaradorlik:
Kichik va o'rta hajmdagi tarmoqlarda yuqori, lekin
tarmoq yuki ortishi bilan samaradorlik pasayadi.
To'qnashuv Boshqaruvi:
Reaktiv (to'qnashuv kelganda paydo bo'ladi).
Afzalliklari
Oddiy va tezkor ishlash mexanizmi.
Kichik tarmoqlarda minimal kechikish.
Resurs talablarining pastligi.
Qamchiliklari
Tarmoq yuki ortishi bilan to'qnashuvlar soni ko'payadi, bu kechikishlarga
olib keladi.
Katta tarmoqlarda samaradorlik pasayadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
30
Zamonaviy yuqori tezlikli tizimlarda (masalan, Gigabit Ethernet)
CSMA/CD kichik ko'rsatkichlar, chunki kommutatorlar (switches) to'qnashuvlarni
katta yo'q qiladi.
Qo'llanilish Sohalari
CSMA/CD qayta Ethernet tarmoqlarida (10 Mbps va
100 Mbps) keng qo'llanilgan. Hozirgi kunda kommutatorlar va to'liq dupleks
rejimlarning rivojlanishi uchun qo'shimcha boshqaruv, lekin u hali ham o'quv vositalari
va eski tarmoq infratuzilmalarida muhim biznes ega.
CSMA/CA Kirish Usuli
Prinsipi
CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance) simsiz
tarmoqlarda,
Wi-Fi
(IEEE
802.11)
tarmoqlarida
qo'shimcha
qoidalar.
Simsiz'qnashuvlarni to'g'ridan-to'g'ri qiyin bo'lgan uchun, CSMA/CA to'g'ridan-to'g'ri
oldindan belgilash. Ishlash jarayoni:
1.
Carrier Sense:
Qurilma kanalning bo'shligini tekshiradi.
2.
Tasodifiy orqaga qaytish:
Kanal bo'sh bo'lsa ham, qurilmaiy vaqt
oralig'ini kutadi (Interframe Space va Random Backoff Time).
3.
RTS/CTS Mexanizmi:
Katta ma'lumot paketlarini yuklashdan oldin,
RTS (Request to Send) signalini yuboradi va qabul qilishdan CTS (Clear to Send)
signalini oladi. Bu kanalni band qilish uchun.
4.
Ma'lumot Uzatish:
To'qnashuv minimallashtirilgandan so'ng amalga
oshirish.
CSMA/CA Distributed Coordination Function (DCF) va Point Coordination
Function (PCF) kabi mexanizmlar ishlaydi.
Texnik Xususiyatlari
Tarmoq Turi:
Simsiz tarmoqlar (Wi-Fi).
Standart:
IEEE 802.11.
Samaradorlik:
O'rta va yuqori tarmoq yuklarida CSMA/CD'ga nisbatan
yaxshi.
To'qnashuv Boshqaruvi:
Proaktiv (to'qnashuvlarning shikastlanishi).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
31
Afzalliklari
Simsiz muhitda to'qnashuvlarni minimal tarzda.
RTS/CTS vositasi yordamida katta ma'lumot paketlarini ishonchli
bajarishni ta'minlash.
Ko'p foydalanuvchilarda yuqori samaradorlik.
Qamchiliklari
Kanal band bo'lsa, kechikishlar keladi.
RTS/CTS mexanizmi qo'shimcha resurslar talab qiladi.
Kichik ma'lumot paketlari uchun qo'shimcha yordamga kelishi mumkin.
Qo'llanilish Sohalari
CSMA/CA Wi-Fi tarmoqlarida (masalan, 802.11a/b/g/n/ac/ax) asosiy kirish usuli
sifatida qo'llaniladi. U uy tarmoqlari, korporativ tarmoqlar va jamoat Wi-Fi zonalarida
keng tarqalgan.
Belgilgichlar va Ularning Ahamiyati
Belgilgichlar (tokens) tarmoqqa
kirishni tartibga solishda muhim rol o'ynaydi. Ular ma'lum bir qurilmaning ma'lumot
quvvatini ta'minlash va tarmoqda tartibni ta'minlash. CSMA/CD'da belgilgichlar
to'g'ridan-to'g'ri qo'llanilmaydi, lekin CSMA/CA'da RTS/CTS kabi mexanizmlar
belgilovchilarning funktsiyalarini yuklaydi.
Belgilgichlarning Turlari
1.
RTS/CTS Belgilgichlari:
CSMA/CA'da rasmlar. RTS signali kanalni
band qilishni so'raydi, CTS signali esa uzatishga ruxsat beradi.
2.
Nazorat Belgilgichlari:
Tarmoqqa kirish tartibini ta'minlash, masalan,
PCF rejimida markazlashgan boshqaruvda tuzatish.
3.
Ma'lumot Belgilgichlari:
Ma'lumot paketlarini olish huquqini
mustahkamlash.
Belgilgichlarning Afzalliklari
Tarmoqda tartibni ta' tartibi va to'qnashuvlarni.
Katta ma'lumotida ishonchlilikni oling.
Ko'p foydalanuvchili muhitlarda adolatli kirishni ta'minlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
32
Belgilgichlarning Cheklovlari
Qo'shimcha boshqarish yordami (overhead) talab qilish.
Kichik tarmoqlarda yoki kam yukli muhitlarda samaradorlikni pasaytirishi
mumkin.
CSMA/CD va CSMA/CA: Taqqoslas
Xususiyat
CSMA/CD
CSMA/CA
Tarmoq Turi
Simli (Ethernet)
Simsiz (Wi-Fi)
To'qnashuv
Boshqaruvi
Reaktiv (aniqlash)
Proaktiv (oldini olish)
Samaradorlik
Kichik tarmoqlarda yuqori
O'rta va katta tarmoqlarda
yaxshi
Mexanizm
To'qnashuv aniqlanganda qayta
urinish
RTS/CTS va backoff bilan
olish
Qo'llanilish
Eski Ethernet tarmoqlari
Zamonaviy
Wi-Fi
tarmoqlari
Zamonaviy Tarmoqlardagi O'rni va Istiqbollari
CSMA/CD hozirgi vaqtda kommutatorlar va to'liq dupleks rejimlarning
rivojlanishi tufayli kam qo'llanilmoqda, chunki bu texnologiya to'qnashuvlarni yanada
yo'q qiladi. yaratish, u tarmoq protokollarini o'rganishda muhim nazariy asos sifatida
qo'yilmoqda. CSMA/ esa Wi-Fi ning jadal rivojlanishi (masalan, Wi-Fi 6 va Wi-Fi 7)
orqali CA bo'lib qolmoqda. Kelajakda CSMA/CA'ni yanada ta'minlash, masalan,
OFDMA (Orthogonal Frequency Division Multiple Access) kabi yangi texnologiya
bilan integratsiyalash orqali tarmoq biriktirish kutilmoqda.
Belgilgichlarning o'ngi roli ham muhim' bo'lib, ular IoT (Internet of Things) va
5G tarmoqlarida ko'proq qurilmalarni boshqarish uchun mos yaratish mumkin.
Masalan, markazlashgan belgilgich tizimlari yordamida katta hajmdagi jihozlar
o'rtasida kirish tartibi optimallashtiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
33
Xulosa
CSMA/CD va CSMA/CA kirish usullariaro aloqa tizimlarida muhim o'rin tutadi.
CSMA/CD simli tarmoqlarda, tezkor Ethernet tarmoqlarida samarali bo'lgan bo'lsa,
CSMA/CA simsiz tarmoqlarda, ayniqsa Wi-Fi'da keng qo'llanilmoqda. Belgilgichlar
tarmoqqa kirishni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega bo'lib, to'qnash yuklash va
ma'lumot
uzatishni
ishonchliligini
tuzatishda
yordam
beradi.
Zamonaviy
texnologiyalarning rivojlanishi bilan ushbu usullar yangi talab moslashtirilib,
tarmoqning yo'nalishi va nazoratini davom ettiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Tanenbaum, AS va Wetherall, DJ (2011).
Kompyuter tarmoqlari
. 5-nashr.
Prentice Hall.
2.
Kurose, JF va Ross, KW (2017).
Kompyuter tarmog'i: yuqoridan pastga
yondashuv
. 7-nashr. Pearson.
3.
Stallings, W. (2014).
Ma'lumotlar va kompyuter aloqalari
. 10-nashr. Pearson.
4.
Peterson, LL va Davie, BS (2012).
Kompyuter tarmoqlari: tizimli yondashuv
.
5-nashr. Morgan Kaufmann.
5.
Forouzan, BA (2013).
Ma'lumotlar kommunikatsiyalari va tarmoqlar
. 5-nashr.
MakGrou-Xill.
