MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
243
BIOLOGIK FAOL MODDALARNI ULTRATOVUSH BILAN AJRATIB
OLISH : SPIRULINA, GILOS O’RIK ASOSIDA
Egamberdiyeva Marjona Xusniddin qizi
Qarshi Davlat Texnika Universiteti, O’qituvchi
+998908914244 (
egamberdiyevamarjona286@gmail.com
Xurramova Zarina Navruz qizi
Qarshi Davlat Texnika Universiteti, Talaba
+998881173040 (
Annotatsiya: Mazkur maqolada spirulina, gilos va o‘rik kabi biologik faol
moddalarga boy xomashyolardan ultratovushli usul yordamida ekstrakt olish
texnologiyasi o‘rganilgan. Mavzuning dolzarbligi shundaki, an’anaviy ekstraksiya
usullari ko‘plab kamchiliklarga ega bo‘lib, biologik faol moddalarning
parchalanishiga yoki yo‘qolishiga olib keladi. Shu bois, zamonaviy, samarali va
ekologik toza usul – ultratovush yordamida ajratib olish texnologiyasi ilmiy va sanoat
doirasida keng e’tiborni tortmoqda. Tadqiqotda spirulinadan fikosiyanin, gilosdan
antosiyanin, o‘rikdan esa fenolik birikmalarni ajratib olishda ultratovushning ta’siri,
chastota, quvvat, vaqt, harorat kabi parametrlarning ekstraksiya samaradorligiga
ta’siri tahlil qilinadi.
Аннотация: В данной статье исследуется технология ультразвуковой
экстракции биологически активных веществ из таких богатых сырьевых
источников, как спирулина, вишня и абрикос. Актуальность темы заключается
в том, что традиционные методы экстракции имеют ряд недостатков,
включая разрушение или потерю биологически активных соединений. В связи с
этим ультразвуковой метод извлечения, как современный, эффективный и
экологически чистый способ, привлекает большое внимание в научной и
промышленной сферах. В исследовании проанализировано влияние ультразвука
на извлечение фикоцианина из спирулины, антоцианов из вишни и фенольных
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
244
соединений из абрикоса. Также рассмотрено влияние параметров, таких как
частота, мощность, время и температура на эффективность экстракции.
Abstract: This article explores the ultrasonic extraction technology of
biologically active compounds from raw materials rich in nutrients such as spirulina,
cherry, and apricot. The relevance of the topic lies in the fact that traditional extraction
methods have several drawbacks, including the degradation or loss of bioactive
substances. Therefore, ultrasonic extraction, as a modern, efficient, and
environmentally friendly method, is gaining increasing attention in both scientific and
industrial fields. The study analyzes the effect of ultrasound on the extraction of
phycocyanin from spirulina, anthocyanins from cherry, and phenolic compounds from
apricot. Parameters such as frequency, power, duration, and temperature and their
influence on extraction efficiency are also discussed.
Kalit so’zlar: Spirulina, gilos, o‘rik, biologik faol moddalar, ultratovushli
ekstraksiya, fikosiyanin, antosiyanin, fenolik birikmalar, ekstraksiya parametrlari,
ekologik texnologiya.
Ключевые слова:Спирулина, вишня, абрикос, биологически активные
вещества, ультразвуковая экстракция, фикоцианин, антоцианы, фенольные
соединения, параметры экстракции, экологическая технология.
Keywords: Spirulina, cherry, apricot, biologically active compounds,
ultrasound extraction, phycocyanin, anthocyanins, phenolic compounds, extraction
parameters, eco-friendly technology.
Biologik faol moddalar (BFM) — bu past konsentratsiyalarda tirik
organizmlarning ayrim guruhlariga (birinchi navbatda, odamlarga, shuningdek,
hayvonlar, o’simliklar vazamburug’lar boshqalarga nisbatan) nisbatan yuqori
fiziologik
faollikka
ega
alohida guruhlari hisoblanadi. Moddalarning fiziologik
faolligi ularni tibbiy amaliyotda foydalanish imkoniyati nuqtai nazaridan
ham, inson
tanasining normal ishlashini taʼminlash nuqtai nazaridan ham yoki organizmlar
guruhiga maxsus xususiyatlarni berish nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega
hisoblanadi (masalan, madaniy oʻsimliklarning kasalliklarga chidamliligini oshirish).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
245
Biologik
faol
oʻsish stimulyatorlari (
, kininlar),
biogen
stimulyatorlar
dikarboksilik va gumuz kislotalar,
, prostatinlar, mikroelementlar),
So‘nggi yillarda biologik faol moddalar (BFM) farmatsevtika, oziq-ovqat,
kosmetologiya va biotexnologiya sanoatlarida keng qo‘llanilayotgan funksional
komponentlarga aylangan. Spirulina, gilos va o‘rik tabiiy xomashyolar sifatida yuqori
biologik qiymatga ega bo‘lib, ulardan ajratib olinadigan moddalar – fikosiyanin,
antosiyanin
va
fenolik
birikmalar
antioksidant,
yallig‘lanishga qarshi,
immunostimulyator kabi xususiyatlarga ega. Ammo an’anaviy ekstraksiya usullarining
kamchiliklari – uzoq davom etishi, yuqori haroratda olib borilishi va ba’zan kimyoviy
erituvchilarga bog‘liqligi tufayli BFMning buzilishi yoki samaradorligining pasayishi
mumkin.
Zamonaviy yondashuvlar, xususan, ultratovush yordamida ajratib olish
texnologiyasi, moddalarning hujayra devorlaridan tez va samarali ajralishini
ta’minlaydi. Bu usul nafaqat energiya va vaqtni tejaydi, balki ekologik xavfsizligi bilan
ham ajralib turadi.
Ultratovushli ekstraksiya jarayoni kavitatsiya effekti orqali modda
tuzilmalarini yemiradi, ya’ni yuqori chastotali to‘lqinlar yordamida erituvchi va
hujayra devori o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchayadi. Hosil bo‘ladigan mikroko‘piklar
portlashi modda tarkibining ajralishini tezlashtiradi. Bunday mexanizm spirulina
hujayralarining zich devorini yorish, mevalar to‘qimalaridan antosiyanin yoki fenolik
moddalarning chiqishini kuchaytirishda ayniqsa foydalidir. Ultratovushli ekstraksiya
kimyoviy erituvchilarsiz, past haroratda, qisqa muddatda amalga oshirilgani sababli,
biofaol moddalar o‘zining tabiiy faolligini saqlab qoladi.
Spirulina – tarkibida fikosiyanin, beta-karotin, to‘yinmagan yog‘ kislotalari va
boshqa foydali komponentlarni o‘z ichiga olgan mikroyashil suv o‘ti hisoblanadi.
Fikosiyanin o‘zining kuchli antioksidant xususiyatlari bilan farqlanadi va farmatsevtik
hamda oziq-ovqat sanoatida katta talabga ega. Mazkur pigmentni ajratib olishda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
246
ultratovushli texnologiyadan foydalanish uning parchalanishini oldini olib, toza va
yuqori konsentratsiyadagi mahsulot olish imkonini beradi.
1-rasmi
Spirulina
Ultratovush ta’sirida spirulina hujayralari bir necha daqiqa ichida yoriladi.
Ekstraksiya jarayonida optimal chastota 20 kHz atrofida, quvvat 150–180 Vt bo‘lishi,
harorat esa 35–40°C doirasida saqlanishi lozim. Erituvchi sifatida distillangan suv yoki
yumshoq tampon eritmalari qo‘llaniladi. Natijada fikosiyanin ajralish samaradorligi
90–95% atrofida qayd etiladi. Bunday yondashuv sanoat miqyosida kengaytirilsa,
barqaror va tejamkor texnologiya sifatida amaliyotga tatbiq etilishi mumkin.
Gilos tarkibidagi asosiy biologik faol komponent – antosiyaninlar bo‘lib, ular
yurak-qon tomir tizimini mustahkamlovchi, qarish jarayonini sekinlashtiruvchi va
immun tizimini rag‘batlantiruvchi xususiyatga ega. Mazkur pigmentlar, ayniqsa, gilos
qobig‘ida va meva go‘shtining tashqi qatlamlarida ko‘p miqdorda to‘plangan bo‘ladi.
Ultratovush texnologiyasi meva hujayralarining to‘qimasini tez yemirib,
antosiyaninlarning erituvchiga erkin o‘tishini ta’minlaydi. Chastota 25–30 kHz
atrofida bo‘lishi, ekstraksiya vaqti 20–30 daqiqa, erituvchi sifatida 30–50% etanol
aralashmasi ishlatilishi eng yaxshi natijani beradi. Jarayon davomida harorat 30°C dan
oshirilmaydi, chunki antosiyaninlar yuqori haroratga nisbatan sezuvchan. Ultratovushli
usulda ajratilgan antosiyaninlar yuqori konsentratsiyada bo‘lib, ularning oksidlanish
darajasi ham sezilarli darajada kamayadi.
2-rasm
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
247
Gilos
O‘rik mevalari tarkibida fenolik kislotalar, flavonoidlar, proantosiyanidinlar
kabi biofaol moddalarga boy. Bu moddalar organizmda erkin radikallarga qarshi
kurashishda, yallig‘lanish reaksiyalarini pasaytirishda va hujayra yangilanishini
qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Odatda fenolik moddalarni ajratishda
etanol, metanol yoki suv asosli erituvchilardan foydalaniladi. Biroq an’anaviy
ekstraksiya usullari ko‘p vaqt talab qiladi va issiqlik tufayli ayrim moddalarning
degradatsiyasi kuzatiladi.
Ultratovush yordamida ajratib olishda, o‘rikning maydalangan pulpasi 20–25
daqiqa davomida 50% etanol eritmasida, 20–25 kHz chastotada ultratovushga
uchratiladi. Optimal harorat 35–40°C gacha oshiriladi. Bunday sharoitda fenolik
moddalarning ajralish samaradorligi 1,5–2 barobar yuqori bo‘ladi. Natijada hosil
bo‘lgan ekstraktlar oziq-ovqat qo‘shimchalari, tabiiy konservantlar va funksional
ichimliklar tayyorlashda qo‘llanilishi mumkin.
3-rasm
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
248
O’rik
1-jadval
Mahsulot
Ajratilgan modda
Optimal
ekstraksiya vaqti
Samaradorliknisbati
(an’anaviyga
nisbatan
Spirulina
Fikosiyanin
15-20 daqiqa
2-2.5
barobar
yuqori
Gilos
Antosiyanin
20-30 daqiqa
2.5-3
barobar
yuqori
O’rik
Fenolikbirikmalar
20-25 daqiqa
1.5-2
barobar
yuqori
Yuqorida ko‘rib chiqilgan uch turdagi xomashyo misolida ultratovushli
ekstraksiya texnologiyasi biologik faol moddalarni ajratishda yuqori samaradorlik
ko‘rsatdi. Spirulinadan fikosiyanin, gilosdan antosiyanin, o‘rikdan esa fenolik
birikmalar ajratilishi nafaqat ilmiy jihatdan asoslangan, balki amaliy jihatdan tijorat
imkoniyatlariga ham yo‘l ochadi. Har bir modda uchun ishlab chiqilgan optimal
ultratovush parametrlarini to‘g‘ri tanlash orqali moddaning faol shaklini maksimal
saqlab qolish mumkin.
Shu asosda, ultratovushli ekstraksiya texnologiyasi tabiiy xomashyolardan
biologik faol moddalarni ajratishda ekologik toza, energiya tejamkor va sanoatda keng
tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan ilg‘or usul sifatida e’tirof etilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, spirulina, gilos va o‘rikdan biologik faol
moddalarni ajratib olishda ultratovush texnologiyasi an’anaviy usullarga qaraganda bir
qator afzalliklarga ega. Jumladan: ekstraksiya vaqti qisqaradi va energiya sarfini
kamaytirishga yordam beradi.Bundan tashqari ajratib olingan moddalar (fikosiyanin,
antosiyanin, fenolik birikmalar) yuqori biologik faollikka ega holda saqlanishiga
yordam beradi. Erituvchi sifatida ekologik xavfsiz moddalar (suv yoki suv-etanol
aralashmalari)dan keng foydalaniladi. Buning natijasida hujayra tuzilmasining tez
parchalanishi tufayli ekstraksiya samaradorligi ortadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
249
Tadqiqot natijalari ultratovush texnologiyasining biologik faol moddalarga boy
o‘simlik xomashyolarini chuqur qayta ishlashda istiqbolli yo‘nalish ekanini
tasdiqlaydi. Ushbu yondashuv farmatsevtika, parhez mahsulotlari ishlab chiqarish va
ekologik xavfsiz qo‘shimchalar tayyorlash sohalarida keng qo‘llanilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Musayeva Sh.X., Abdurahmonov B.A. Biologik faol moddalarni ajratib olishning
zamonaviy usullari . Tabiiy birikmalar kimyosi. – 2021. – №4. – B. 15–21.
2. Tursunov B., Xolmatova M. Spirulinadan fikosiyanin ajratishning fizik-kimyoviy
asoslari .O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti ilmiy axboroti. – 2020. – №1. –
B. 62–68.
3. G‘aniyev Sh.A., Umarov A.Sh. Gilos mevasidan antosiyaninlarni ultratovush
yordamida ajratib olish texnologiyasi .O‘zbekiston agrar ilmiy jurnali. – 2022. – №3.
– B. 73–78.
4. Azizov J.A. O‘rikdan fenolik birikmalarni ajratib olish va ularning biologik
faolligini aniqlash . Biotexnologiya va oziq-ovqat xavfsizligi jurnali. – 2023. – №2. –
B. 41–47.
5. Ergashev D.A., Mamatqulov S.O. Ultratovush texnologiyalarining oziq-ovqat
sanoatida qo‘llanilishi . Texnika va texnologiyalar rivoji. – 2022. – №1. – B. 28–35.
6. Xasanov O.T., Abdullayeva Z.M. Gilosdan biologik faol moddalarning olinishi va
ularning tahlili . O‘zbekiston kimyo jurnali. – 2021. – №2. – B. 50–55.
7. Rasulov N.I., Mahmudov T.S. O‘simlik xomashyolaridan antioksidant moddalarni
ajratib olish usullari. Ilm va taraqqiyot. – 2020. – №4. – B. 12–18.
