MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
163
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI VA MAKTABGA MOSLASHISH JARAYONIDA
MAKTAB PSIXOLOGINING VAZIFALARI
Navoiy viloyati, Nurota tuman 23-umumta’lim maktabi psixologi
Davlatova Asiya Shonazarovna
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada kichik maktab yoshidagi (7–10 yosh)
o‘quvchilarning psixologik rivojlanish xususiyatlari, ularning bilim olishga
tayyorgarligi, emotsional muvozanati, muloqotga ehtiyoji, hamda bu bosqichda
yuzaga keladigan muammolar yoritilgan. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
maktabga moslashish jarayonidagi psixologik bosqichlari, maktab psixologining roli,
amalga oshiriladigan psixodiagnostika, psixoprofilaktika va psixokorreksiya ishlari
tahlil etilgan. Amaliy tavsiyalar va ilg‘or tajribalar bilan boyitilgan.
KIRISH
Kichik maktab yoshi – bu bolaning shaxsiyati shakllanib boradigan, aqliy
rivojlanishining muhim bosqichidir. Shu yoshdagi bolalar ilk bor tizimli ta’limga
kirishadi, ijtimoiy rollari o‘zgaradi, yangi muhit – maktabga moslashishga harakat
qiladi. Bu jarayon murakkab kechishi mumkin, chunki bolalar turlicha ruhiy holat,
o‘ziga xos xarakter, ehtiyojlar bilan maktab hayotiga qadam qo‘yadi. Shuning uchun
bu davrda maktab psixologining roli g‘oyat muhim bo‘lib, u nafaqat o‘quvchining
muammolarini aniqlashi, balki ularni yengib o‘tishga yordam berishi, ota-onalar va
o‘qituvchilar bilan samarali ishlashi zarur.
ASOSIY QISM
1. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari
a) Aqliy rivojlanish:
Mantiqiy fikrlash yangi bosqichga ko‘tariladi, tushunish, eslab qolish,
taqqoslash, xulosa chiqarish qobiliyati shakllanadi. Muloqot orqali bilim olish
faollashadi, savol-javobga moyillik ortadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
164
b) Emotsional rivojlanish:
O‘z his-tuyg‘ularini to‘liq anglay olmaydi, hislar o‘rtasida tez almashuv
kuzatiladi. O‘qituvchining bahosi va munosabati bolaning o‘ziga bo‘lgan bahosini
bevosita shakllantiradi.
c) Ijtimoiy rivojlanish:
Jamoada o‘rganish, do‘stlashish, o‘z nuqtayi nazarini ifodalashga ehtiyoj
ortadi. Yakkalanish, tajovuzkorlik yoki haddan ortiq itoatkorlik shakllanishi mumkin.
d) Shaxsiy xususiyatlar:
O‘zini tasdiqlashga intiladi, tan olinish istagi kuchli bo‘ladi. Mustaqil qaror
qabul qilishga qiziqadi, lekin buni qanday qilishni bilmaydi.
2. Maktabga moslashish davrining psixologik bosqichlari
Moslashish – bu bolaning yangi ta’lim muhitiga ruhiy va ijtimoiy moslashuvi
bo‘lib, quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1. O‘tkir davr (1–1,5 oy): Bolada xavotirlik, begonalik hissi, uyga intilish
kuchli bo‘ladi. Ko‘pchilikda somatik alomatlar (qorin og‘rig‘i, bosh og‘rig‘i) paydo
bo‘ladi.
2. Stabilizatsiya davri (2–3 oy): Bolalar yangi tartibga o‘rganadi, guruhda o‘z
o‘rnini topadi. Ijtimoiy-psixologik moslashuv boshlanadi.
3. Moslashuvning tugallanishi (4–6 oy): Bolaning maktabga nisbatan ijobiy
yoki salbiy munosabati shakllanadi. Psixologik barqarorlik yuzaga keladi (yoki
muammolar kuchayadi).
3. Maktab psixologining asosiy vazifalari
a) Psixodiagnostika:
Yangi qabul qilingan o‘quvchilarni o‘rganish (moslashuv
holati, xavotir darajasi, nutq rivoji); Maktabga tayyorgarlik testlari: Luser, “Raven”,
“O‘ziga baho”, “Raqamli qatorlar” testlari; O‘qituvchi va ota-onalardan so‘rovnomalar
yig‘ish orqali holat tahlili.
b) Psixoprofilaktika:
Moslashuvda qiynalayotgan bolalarni erta aniqlash va
oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar;
O‘qituvchi va ota-onalarga moslashuv jarayoni
haqida metodik tavsiyalar;
Ijtimoiy-psixologik muhitni sog‘lomlashtirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
165
c) Psixokorreksiya:
Moslashuvda qiynalayotgan bolalar bilan individual
suhbatlar, rasmli mashg‘ulotlar;
O‘yinli mashg‘ulotlar orqali o‘ziga ishonchni shakllantirish (“Qiziqarli
topshiriqlar”, “Men – ijobiyman” texnikalari); Stressni yengishga qaratilgan
relaksatsiya mashqlari.
d) Psixokonsultatsiya:
Ota-onalarga boladagi o‘zgarishlar haqida ma’lumot
berish, individual tavsiyalar;
O‘qituvchilarga: har bir bola psixotipiga mos pedagogik
yondashuvni tanlashga yordam berish;
4. Amaliy tavsiyalar va ilg‘or tajribalar
Har yangi o‘quv yilida “Maktabga moslashuv haftaligi” tashkil etish –
psixologik trening, ekskursiya, jamoaviy o‘yinlar. Boshlang‘ich sinflarda “Psixologik
jurnallar” – bola har kuni o‘z hissiyotini chizadi yoki yozadi. “Men maktabni yaxshi
ko‘raman!” degan mavzuda maxsus ko‘rgazmalar, insho, rasm tanlovlari. “Ishonch
qutisi” orqali bolalarning yashirin muammolarini aniqlash. Ota-onalar uchun “Kichik
maktab yoshi psixologiyasi” bo‘yicha maxsus treninglar o‘tkazish.
XULOSA
Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun maktab – bu nafaqat bilim olish joyi,
balki shaxs sifatida o‘sish, muloqot qilish, o‘zini kashf etish makonidir. Bu jarayonda
bolaga doimiy ruhiy ko‘mak, emotsional tayanch zarur. Maktab psixologi esa bu
jarayonning markazida turib, bola, ota-ona va o‘qituvchi o‘rtasidagi bog‘lovchi
vazifasini bajaradi. Uning har bir harakati bola shaxsining sog‘lom shakllanishiga,
maktabga ijobiy munosabatda bo‘lishiga xizmat qilishi kerak. Moslashuvga yo‘l
ochish – kelajakdagi ijtimoiy muvaffaqiyatning asosi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Vygotsky L.S. Psixologiya va rivojlanish nazariyasi. – Moskva, 2020.
2. Karimova R.A. Yosh davrlari psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2019.
3. Gippenreyter Yu.B. Obshchatsya s rebenkom. Kak? – Moskva: AST, 2021.
4. Maktab psixologi uchun metodik qo‘llanma. – Toshkent: XTV, 2022.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4963-sonli qarori, 2021-yil 18-fevral.
6. Shoumarov A. Pedagogik psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
166
7. Mahmudova N. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan psixologik ishlar olib borish
metodikasi. – Samarqand, 2020.
