MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
71
YORUG’LIKNING QUTBLANISHI VA MALYUS QONUNINI
TEKSHIRISH
Abdiolimova Diyora Mahmud qizi
dabdiolimova@gmail.com
Shaydullayeva Dildora
dildorashaydullayeva3@gmail.com
DTP Fizika ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabalari
Annotatsiya: Mazkur ishda yorug‘likning qutblanish hodisasi va uning
analizator orqali o‘tganidan keyingi intensivligi Malus qonuni asosida o‘rganildi.
Qutblovchi va analizator yordamida turli burchaklarda yorug‘lik intensivligi
eksperimental usulda o‘lchandi. Olingan natijalar ifodasi bilan yaxshi mos kelishi
aniqlanib, Malus qonunining amalda to‘g‘riligini isbotlashga erishildi. Ish nazariy
va amaliy bilimlarni uyg‘unlashtirib, optikada qutblanish hodisasini chuqurroq
tushunishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Malus qonuni, qutblanish, yorug‘lik intensivligi, analizator,
qutblovchi, optika, eksperiment.
Аннотация: В данной работе изучено явление поляризации света и
изменение его интенсивности после прохождения через анализатор в
соответствии с законом Малюса. С помощью поляризатора и анализатора
была проведена серия экспериментов при различных углах между ними.
Полученные данные подтвердили справедливость закона Малюса . Работа
способствует углублённому пониманию поляризации света и сочетает
теоретические знания с практическими навыками.
Ключевые слова: закон Малуса, поляризация, интенсивность света,
анализатор, поляризатор, оптика, эксперимент.
Annotation: This study investigates the phenomenon of light polarization and
how its intensity changes after passing through an analyzer, based on Malus's Law.
Using a polarizer and analyzer, experiments were conducted at different angles
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
72
between them. The results confirmed the validity of Malus's Law . The work enhances
the understanding of light polarization and integrates theoretical knowledge with
practical application.
Keywords: Malus's law, polarization, light intensity, analyzer, polarizer,
optics, experiment.
Kirish:
Yorug‘lik ko‘ndalang elektromagnit to‘lqindir. Bir jinsli muhitda
elektr maydon kuchi vektori
E
va magnit maydoni
H
o‘zaro perpendikulyar tekislikda
tebranadi. Elektromagnit nurlanish,unda elektr maydonining yo‘nalishi
E
o‘zgarishsiz qoladi, chiziqli yoki tekis qutblangan nurlanish deb ataladi va
E
vaktor
yo‘nalishi bo‘ylab chizilgan tekislik va tebranishlarning tarqalish yo‘nalishi
qutblanish tekisligi deyiladi. Tabiiy manbaning nurlanishida, elektr maydonining
yo‘nalishi xaotik ravishda o‘zgaradi, ammo to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga
perpendikulyar bo‘lib qoladi. Bu nurlanish qutblanmagan deb ataladi.
1-rasm. "Yorug‘lik qutblanishi" qurilmasi (1-usul). 1 – yorug‘lik manbai;
2 - linza; 3 - qutblagichlar; 4 - aylanma stolcha; 5 - fotoqabulqilgich; 6 - simlar
to‘plami bilan multimetr; 7 - optik taglik; 8 – reyterlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
73
2-rasm. "Yorug‘lik qutblanishi" qurilmasi (2-usul). 1 – yorug‘lik manbai;
2 - linza; 3 - qutblagich; 4 - aylanma stolcha; 5 - fotoqabulqilgich; 6-ko‘zgu; 7 -
simlar to‘plami bilan multimetr; 8 - optik taglik; 9 – reyterlar.
3-rasm. Polyarimetr. 1 - yoqish tugmasi; 2 - analizatorning burish vinti; 3 -
asbob shkalasi; 4 - ko‘rish trubkasini fokuslash muftasi;5 - kyuvetalar uchun
kamera; 6 - yorug‘lik manbai; 7 - kyuvetalar.
Biz yuqoridagi qurilmalar yordamida yorug‘likning qutblanishi hamda
Malyus qonunini laboratoriya sharoitida o‘rganish va tekshirish imkoniyatiga ega
bo‘lamiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
74
4-rasm. Yorug'likning ikki tenglamali komponentlarining kristall muhitida
o'tishdagi qutblanish-harakati.
Asosiy qisim:
Yorug'lik — bu elektromagnit to'lqin, ya'ni elektr va magnit
maydonlar bir-biriga perpendikulyar ravish tebranadi va to'lqin energiya bu
maydonlarga perpendikulyar yo'nalishda tarqaldi. Tabiiy yorug'lik (masalan, quyosh
yoki oddiy lampa nuri) garmoniyalashmagan bo'lib, undagi tebranishlar turli
tekisliklarda amalga oshadi — bu qutblanmagan yorug'likdir.
Qutblangan yorug‘lik turli optik hodisalar yordamida tabiiy yorug‘likdan
ishlab chiqarilishi mumkin. Agar polarizatorga intensevlik vektori
E
bo‘lgan chiziqli
qutblangan yorug‘lik tushsa va tebranish tekisligi polarizator tekisligi bilan a burchak
hosil qilsa, ideal polarizatordan o‘tuvchi to‘lqinda tekislikka parallel bo‘lgan faqat
E
1
komponenti qoladi, polarizator
E
2
=Ecos(α), E=0.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
75
5-rasm. Yorug'likning qutblanishi va Malyus qonunini amalda ko'rsatish
Intensivlik intensivlikning o‘rtacha kvadratiga bo‘lganligi sababli, chiziqli
polarizatsiya intensivligi uchun yorug‘lik ideal polarizatordan o‘tishi bilan biz Malus
qonuni deb ataladigan munosabatni olamiz.
I
1
=Icos
2
(α)
6-rasm. Chiziqli polarizatsiyalangan elektromagnit to‘lqinning ikki muhit
chegarasiga tushishi, uning bir qismi aks etishi (refleksiya) va ikkinchi qismi sinishi
(refraksiya) jarayoni
Malyus qonuni 1809-yilda fransuz fizigi Etienne-Louis Malus tomonidan
kashf etilgan. U qutblangan yorug'likning analizatori orqali o'tganda intensivligining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
76
burchakka bog'liqligini ifodalaydi. Intensivlik kuchlanganlikning o‘rtacha kvadratiga
proporsional bo‘lgani uchun, ideal qutblagichdan o‘tgan chiziqli qutblangan
yorug‘likning intensivligi uchun Malyus qonuni deb ataladigan munosabatni olamiz:
𝑰 = 𝑰
𝟎
𝒄𝒐𝒔
𝟐
𝜶
Tabiiy yorug‘lik qutblagichga tushganda, o‘tgan to‘lqinda ikki nurli sinish
natijasida o‘tkazish tekisligiga parallel bo‘lgan tebranish tarkibiy qismlaridan biri
saqlanib qoladi (ikkinchisi yutiladi). Bu jarayonda tabiiy yorug‘lik chiziqli qutblangan
yorug‘likka aylanadi.
Xulosa:
Ushbu tajriba davomida yorugʻlikning chiziqli qutblangan holatdagi
intensivligi ikkinchi polarizatorning burchagiga bogʻliq holda qanday oʻzgarishi
tekshirildi. Natijalarda yorugʻlik intensivligining burchakning kosinus kvadratiga
proporsional tarzda kamayib borishi kuzatildi. Bu holat Malus qonuniga (I = I₀·cos²θ)
to‘liq mos keladi. Demak, tajriba Malus qonunining amalda ham to‘g‘riligini
tasdiqlaydi. Tajriba natijalari nazariy grafik bilan mos keldi, kichik farqlar esa
o‘lchashdagi noaniqliklar yoki asbob xatoliklari bilan izohlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
2.
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani
o‘qitishda eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy
fanlarning rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7
май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на: https://zenodo.org/records/11116073
3.
«PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
г. [Онлайн]. Доступно на: https://lex.uz/uz/docs/-5338558
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
77
4.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
5.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс. 323–329, yil fevral 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/10652865
6.
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
research/article/view/36309
7.
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
8.
U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
9.
F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
%20son.pdf
10.
F.
To‘raxonov,
«Ixtisoslashgan maktablarda fizikaviy jarayonlarni
modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar tahlili», Ta’lim va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
78
innovatsion tadqiqotlar xalqaro ilmiy – metodik jurnal, сс. 174–177, 12 февраль 2022
г.
11.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi,
Madaminova Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and
innovation. 2024. 267-269 – b.
12.
E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
13.
Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
14.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
15.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
О‘QUVCHILARDA
AMALIY
KО‘NIKMA
VA
MALAKALARNI
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
16.
Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
PROBLEMS
OF
COEXISTENCE
OF
SUPERCONDUCTIVITY AND MAGNETIC ORDERING OF COPPER
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
17.
Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-
b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
79
18.
Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
19.
Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
20.
Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ
VA
UNING
HOMODIMERLARINING
ERITMALARI
SPEKTRAL-
LUMINESSENT VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and
innovation. 2024. 81-85-b
21.
Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
22.
Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
23. Yoldoshev A., Ochilov J., Omonkulova U. FIZIKANI O ‘QITISHDA
ZAMONAVIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN
(AKT) FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI //Journal
of universal science research. – 2024. – Т. 2. – №. 7. – С. 514-521.
24. Yo'ldoshev A. RELATIONSHIPS OF PHYSICS AND ART //Академические
исследования в современной науке. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 144-149.
25. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. ON THE RELATION
OF METAPHYSICS TO PHYSICS //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С.
472-486.
26. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. THE PHYSICS OF
TRUTH //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 461-471.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
80
27. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. POPULAR PHYSICS
CONCEPTS OWN INTO RECEIVED VISUAL COURSE MATERIALS WORK
EXIT //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 487-495.
28. Abdug‘Aniyevich Y. L. A., Sheraliyevich S. J. NA-KMS VA KARBAPOLL
ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNING IQ-SPEKTRASKOPIYASI VA
RENTGAN SPEKTRASKOPIYASI TAHLILI //Science and innovation. – 2024. – Т.
3. – №. Special Issue 29. – С. 67-72.
29. Abdug‘Aniyevich Y. L. A. et al. NATRIY KARBOKSIMETILSELLYULOZA
VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNI MEXANIK
XOSSALARINI O‘RGANISH //Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special
Issue 29. – С. 61-66.
30.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
E.
H.
I.
NATRIY
KARBOKSIMETILSELLYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI RENTGEN SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O ‘RGANISH
//Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 53-57.
31.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
S.
J.
R.
NATRIY
KARBOKSIMETILLSELYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI IQ SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O‘RGANISH //Science
and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 46-52.
