MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
364
YARIMO’TKAZGICH MATERIALLARNI MUQOBIL
ENERGETIKADAGI O‘RNI
Mo’ydinova Maftuna Azizbek qizi
Andijon davlat texnika instituti, “Muqobil energiya manbalari”,
yoʻnalishi
K-93 21 guruhi talabasi
Annotatsiya:
ushbu maqolada
quyosh energiyasini o‘zgartirish va qayta
ishlashda yarimo’tkazgich materiallarning ahamiyati, qo’llanilish sohalari
yuzasidan fikr yuritilgan.
Ularning xossalarini o‘rganish ustida olib borilayotgan
tadqiqot ishlari hamda maliy natijalar muhokama qilindi hamda adabiyotlar tahlili
amalga oshirildi.
Kalit so‘zlar:
avtomatikada, telemexanikada, radioelektronikada, elektron
hisoblash
texnikasi,
fotoelementlar,
quyosh
batareyalari,
mikrosxemalar,
mikroelektronika elementlari.
Zamonaviy elektronika sohasida jahon fani va texnikasida salmoqli o‘rinni
egallaydi. Ular asosda ishlab chiqarilayotgan asboblar va qurilmalar miqdori tez
ko‘payib, ularning turli sohalarga tatbiqi kengayib bormoqda. Hozir zamonaviy
elektronika elementlari qo‘llanilmayotgan insoniyat faoliyati sohalarini alohida
ko‘rsatish qiyin ular avtomatikada, telemexanikada, radioelektronikada, elektron
hisoblash texnikasida va boshqa qator sohalarda keng ishlatilmoqda. Quyosh
energiyasini elektr energiyasiga aylantirishdek muhim dunyoviy muammoni
yechishda ham elektronika elementlarining ahamiyati juda kattadir. Hozirda unumli
foydalanilayotgan fotoelementlar, jumladan, quyosh batareyalari va kichik
energetikaga
mansub
boshqa
elementlarni
takomillashtirishdan
tashqari,
yarimo‘tkazgichlarga asoslangan katta energetika ancha qudratli quyosh
elektrostansiyalarini yaratish loyihalari ham o‘rtaga tashlanmoqda, zero quyosh
energiyasidan foydalanish inson va tabiatga ziyon keltirmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
365
Oxirgi yillarda O‘zbekistonda elektronika sanoati rivojlanib borishi bilan
birgalikda bu sohadagi ilmiy tadqiqot ishlar ham avj olib bormoqda. Shu tufayli
yarimo‘tkazgichlar fizikasi va yarimo‘tkazgichlar asosida tayyorlanadigan asboblar,
qurilmalar va mikrosxemalar hamda mikroelektronika elementlari bo‘yicha yuqori
ixtisosli mutaxassislarni yetishtirishga ehtiyoj katta. Ana shunday kasbni egallashga
intilayotgan yoshlar safi tobora kengayib bormoqda. Bu talabni qondirish maqsadida
O‘zbekistonning deyarli barcha oliy o‘quv yurtlarida mazkur soha bo‘yicha
mutaxassislar tayyorlanmoqda.
Zamonaviy elektronika elementlarini beshinchi avlod elektronikasi
sanoatining asosiy xomashyosi hisoblanadi. Bu avlod elektronikasining asosiy
elektronika elementlarini o‘zining ma’lum bir xossasiga ega bo‘lgan yarim
o‘tkazgichlar tashkil etadi. Yarimo‘tkazgichli asboblarni ishlab chiqarish
texnologiyasi juda tez rivojlanib bormoqda. Turli yarimo‘tkazgichli asboblarning
ajoyib fizik xossalarini tushunish va ularning loyihalash prinsiplarini egallash uchun
texnologik tayyorlash yo‘llarini va yarimo‘tkazgich tuzilmalarni olish usullarini
bilish zarur. Diodlar radioelektron qurilmalarda ishlatilishi va bajaradigan vazifasiga
muvofiq tasniflanadilar.
Yarimo‘tkazgichli diodlar elektrovakuum va gaz bilan to‘ldirilgan diodlar
o‘rnini egalladi va hozirda elektron qurilmalarda keng qo‘llaniladi. Ular
o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilash, elektron qurilmalarni tarmoq kuchlanishining
oshishidan himoya qilish uchun qurilmalar uchun quvvat manbalarining asosiy
elementi sifatida ishlatiladi. Barcha yarimo‘tkazgich diodlarni ikki guruhga ajratish
mumkin: to‘g‘rilovchi va maxsus vazifalarni bajaruvchi. To‘g‘rilovchi diodlar
o‘zgaruvchan tokni o‘zgarmas tokka o‘zgartirish uchun qo‘llanadi. To‘g‘rilanuvchi
tok shakli va chastotasiga bog‘liq holda ular past chastotali, yuqori chastotali va
impuls diodlarga ajratiladi. Ko‘pchilik yarimo‘tkazgichli asboblar tuzilmasining
asosiy elementi elektr o‘tishi bo‘lib, ularga turli solishtirma qarshilikka, turli
o‘tkazuvchanlik sohasiga ega bo‘lgan yarim o‘tkazgichning ikkita sohasida vujudga
kelgan o‘tish qatlami va metall- yarimo‘tkazgich kontakti natijasida ham vujudga
kelgan o‘tishlar kiradi. Agar yarimo‘tkazgich ikki sohasining biri n-tur, ikkinchisi p-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
366
tur bo‘lsa, bunday o‘tishni elektron-kovak o‘tish yoki p-n o‘tish deyiladi. Ko‘pchilik
keng tarqalgan asboblarning xossalari p-n o‘tishlarda yuz beradigan jarayonlar bilan
aniqlanadi. Masalan, n- tur soha va p- tur sohalarda kirishmalar konsentratsiyasi
ancha yuqori bo‘lsa, unda p – n o‘tish volt-amper tavsifnomasining ko‘rinishi oddiy
p – n o‘tish tavsifnomasidan keskin faqr qilib, tavsifnoma n ko‘rinishida bo‘ladi.
Bunday p –n o‘tishlardan tayyorlangan diodlarni tunnel diodlari deyiladi.
Yarimo‘tkazgichlarda
esa
erkin
elektronlarning
soni
kam.
Yarimo‘tkazgichlarda valentli elektronlarning oz atomlari bilan bog‘lanib turishi,
ya’ni ularning erkin bo‘lmasligi bilan bu holat tushuntiriladi. Yarimo‘tkazgichlarning
yana bir o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, ularga tashqi tomondan ta’sir
ko‘rsatish, ya’ni qizdirish, nurlantirish va aralashmalar qo‘shish hisobiga tok hosil
qilish va ularni keng chegaralarda o‘zgartirish mumkin. Bu yarimo‘tkazgichlardagi
valentli elektronlarning energiyasini oshishiga sabab bo‘ladi. Ushbu energiya
hisobiga valentli elektronlar o‘z atomlaridan ajralib chiqadi va berilgan kuchlanish
ta’sirida yo‘naltirilgan harakatga kelishadi, ya’ni tok tashuvchilar yuzaga keladi.
Qanchalik yarimo‘tkazgichning harorati yuqori yoki intensiv ravishda
nurlantirish amalga oshirilsa, shunchalik unda erkin elektronlar soni ko‘p, natijada
yarimo‘tkazgichda tokning miqdori ham yuqori bo‘ladi. Buning natijasida
yarimo‘tkazgichda elektron elektr o‘tkazuvchanlik yoki p-tipidagi o‘tkazuvchanlik
yuzaga keladi. Erkin elektronlar yarimo‘tkazgichning o‘z atomiga tegishli bo‘lganligi
bois, bunday elektr o‘tkazuvchanlik xususiy o‘tkazuvchanlik deb ataladi.
Elektronlarini yo‘qotgan yarimo‘tkazgich atomlari musbat zaryadlangan ionlarga
aylanishadi. Ushbu atomlar o‘z joylarida mustahkam turgan holda harakatlanisha
olishmaydi. Atomning tashqi orbitasida elektron ketgan joy teshik deb ataladi. Bu
joyni qo‘shni atomni tashlab ketgan boshqa bir elektron egallashi mumkin. Shu
tarzdagi elektronlarning saqlashi hisobiga atomda ham teshik paydo bo‘ladi, yani u
musbat zaryadlangan zarracha ionga aylanadi. Agar yarimo‘tkazgichga elektr
kuchlanish berilsa, elektronlar bir atomdan boshqasiga bir xil yo‘nalishda harakatga
keladi. Teshiklar esa qarama- qarshi yo‘nalishda paydo boladi. Zaryadi elektron
zaryadiga teng bo‘lgan musbat zaryadlangan zarracha teshik deb ataladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
367
Elektronika sohasida qo‘llaniladigan yarim o‘tkazgichli materiallarga
mexanik va kimyoviy ishlov berish texnologiyasi quyidagicha amalga oshirildi.
Yarim o‘tkazgichli materiallar asosan yombi ko‘rinishda ostiriladi (slitok).
Yombining diametri, vazni, uzunligi har xil bolishi mumkin. Kimyoviy ishlov berish.
Bu texnologik jarayon davomida asosan yarimo‘tkazgichli materiallar yuzasiga ta’sir
qilinadi va ular qatoriga kimyoviy va mexanik sayqal berish (polirovka), kimyoviy
tozalash (ochistka) va kimyoviy yemirish (travlenie) jarayonlari kiradi.
Yarimo‘tkazgichli materiallar sirtida mexanik ishlov natijasida hosil bo‘lgan
deformatsiya bo‘lgan qatlamlarni sof yuza chegarasigacha olib tashlash uchun
ishlatildi
Xulosa qilib aytganda yarimo‘tkazgichli qurilmalar tokni boshqa
elementlarga qaraganda osonroq uzatish, o‘zgaruvchan qarshilik va yorug‘lik yoki
issiqlikka sezgirlikni ko‘rsatish kabi bir qator foydali xususiyatlarni namoyish etgani
hamda yarim o‘tkazgich materialining elektr xossalari doping yordamida yoki elektr
maydonlarini yoki yorug‘likni qo‘llash orqali o‘zgartirilishi mumkinligi sababli,
yarimo‘tkazgichlardan tayyorlangan qurilmalarni kuchaytirish, almashtirish va
energiya konversiyasi kabi vazifalar oson bajariladi. Demak yarimo‘tkazgichlar
asosida yaratilgan asboblar radioelektronika, elektronika, lazer sanoati, axborot
texnologiyalar istiqbolini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Hozirda
zamonaviy elektronika elementlarini beshinchi avlod elektronikasi sanoatining asosiy
xom ashyosi hisoblanadi. Bu avlod elektronikasining asosiy elektronika elementlarini
o‘zining ma’lum xossasiga ega bo‘lgan yarimo‘tkazgichlar tashkil etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. S. Zaynobiddinov, Teshaboyev A. T. ‘Yarimo‘tkazgichlar fizikasi’ Т. «O‘qituvchi»
2001 yil.
2. Mamatkarimov O.O, Vlasov S.I, Nazirov D.I. Yarimo‘tkazgich materiallar va
asboblar fizikasi praktikumi. Toshkent. 2006 y. Str. 165-173
3. A.Azimov “Yarimo‘tkazgichlar fizikasi”. Toshkent. O‘qituvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
368
4. Mamatkarimov O.O, Vlasov S.I, Nazirov D.I. Yarimo‘tkazgich materiallar va
asboblar fizikasi praktikumi. Toshkent. 2006 y. Str. 165-173
5. A.Azimov “Yarimo‘tkazgichlar fizikasi”. Toshkent. O‘qituvchi
6. “Yarimo‘tkazgichli asboblar fizikasi” o‘quv qo‘llanma O.O.Mamatkarimov,
B.X.Qo‘chqorov Namangan 2019y
