MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
224
ELEKTROMOBILNI EKSPLUATATSIYASIDAGI KAMCHILIK
TOMONLARINI TAXLILI
Toshloq tumani 2-son politexnikumi “Maxsus fanlar” kafedrasi o’qtuvchilari.
Katta o’qituvchi. Mamajonov Abdumalik Hakimovich.
Oliy toifa o’qituvchisi. Akbaraliyev Avazbek Ahmadjon o’g’li.
Yusufjonov Asilbek G’ayratjon o’g’li.
Annotatsiya:
Elektromobillardan foydalanish va ishlab chiqarish bugungi
kunda juda tez suratlarda oshib bormoqda.Bugungi kunda dunyoda avtomobillar
ishlab chiqarishni juda ko‘p kompaniyalari o‘zlarining elekromobillarini namoyish
etmoqda, masalan:Tesla volkswagen, BYD, Changan, avtomobillarini ishlab
chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Ular bugungi hunda ko‘plab zamonaviy qulayliklarga ega
bo‘lsada, ekspluatatsiyasida qilish jarayonida ularning kamchiliklari ko‘zga
tashlanadi, masalan:uzoq masofalarga yurishda buni yaqqol ko‘rish mumkin.
Kalit so’zlar:
Quvvatlash vaqti, samaradorligi, yo‘llar infratuzilmasi,
zaryadlashdagi zararlar, yong‘in xavfsizligi, ekologik zarari
Elektromobillari
hozir,
shunaqa
ommalashmoqdaki,
ko‘chalarimizda
elektomobillar soni kundan kunga ko‘payib bormoqda. Elektromobillar O‘zbekiston
ham elekromobillar bozorlarida sezilarli o‘sish kuzatilmoqda. Bugungi kunda
elekromobillar zamonaviy shaxarlar, ekalogik toza shaxarlar uchun keng
foydalanilmoqda. Ularni ekologik jihatdan zararsiz va iqtisodiy jihatdan tejamkor
transport vositasi sifatida bilamiz.
Qisqacha qilib aytganda, elekromobilda yurish qulay va yoqimli. Boshqarish
oson va haydash o‘ziga xos. Ammo biz uning har doim ijobiy tomonlarini,
afzalliklarini gapiramiz ammo kamchiliklarini kam eshitamiz, real olib qaraganda,
salbiy tomonlarini ham tushunishimiz kerak. Hozirgi elektr transportining
kamchiliklari nimalarda ekanligini ko‘rib chiqamiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
225
Quvvatlash
vaqti
uzoqligi.
Zamonaviy
elektromobillar,
litiy-ion
akkumulyatorlari tufayli bir quvvatlanishda 400 km dan ortiq masofani bosib o‘ta
oladi. Ammo bu omilning ham salbiy tomoni bor - bunday mashinalar sig‘imi katta
batareyalaridan foydalanadi. Natijada, AC (o‘zgaruvchan tok) stansiyalaridan
zaryadlash ko‘p soatlar talab qilishi mumkin. Uyingizda quvvatlamoqchi bo‘lsangiz
tuni bilan zaryad qilgandan keyin ham batareyaning to‘liq zaryadini ko‘rmasligingiz
mumkin. Uyda 220 volt kuchlanishda kamida 8 soat, maxsus zaryadlash stansiyalarida
minimum 40 minut turishi kerak.Bu esa haydovchilarga ancha noqulayliklar tug‘diradi.
Qishda samaradorlikning pasayishi.
Elektromobilining yana bir haqiqiy
kamchiligi qishda samaradorlikning pasayishi hisoblanadi. Bunga batareyalar ichidagi
kimyoviy reaksiyalarning sekinlashishi sabab bo‘ladi. Natijada, elektromobilning
yurish masofasi qisqaradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 5 C° da batareya quvvati 12-
20% ga, -5 C° da 30-40% ga va -12 C° da 43-50% ga kamayadi. Agar izolyatsiya
qilingan issiq garaj bo‘lsa, unda bu yaxshi variant. Ya'ni, bu yer uylarda yashovchilar
uchun imkoniyatdir.
Yo‘llarda elekromobillar uchun infratuzilma rivojlanmaganligi.
Safarlarga chiqqanda, Viloyatlar markazlari va Toshkentdan boshqa
shaharlarda foydalanish noqulayliklar olib keladi. Aksariyat hollarda elektr transport
vositalarini uyda o‘z elektr tarmoqlaridan zaryad qilish kerak. Zaryadlash stansiyalari
soni kamligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
226
1-rasm
2-rasm
Zaryadlashda sezilmagan zararlar.
Vaqt o‘tishi bilan har bir zaryadlash
siklidan keyin u asta-sekin akkumulyator sig‘imi pasayib boradi, yiliga o‘rtacha 5%
sig‘imini yo‘qotadi. Zaryadlash orasidagi yurish masofasi kamayadi, bu ma'lum bir
zaryadlash siklidan keyin katta noqulaylik tug‘diradi. Zaryadlash qurilmasi quvvati
qanchalik kuchli bo‘lsa, batareya tezroq eskiradi. Ikki-uch yildan so‘ng, savol sizni
bezovta qiladi: bu mashina bilan nima qilish kerak?
Uni almashtirish narxi 5000 -12000 $ atrofida xarajat qilishga olib keladi. 1200
-2000 sikl zaryaddan keyin, batareya umuman zaryadlanmay ham qoladi, shuning
uchun siz boshida 430 km dan oxirida 0 gacha bo‘lgan o‘rtacha masofani bosib
o‘tishingiz kerak.
Ko‘pgina elektr avtomobil egalari ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri uyda zaryad
qilishadi, ammo hamma ham buni qila olmaydi, chunki ayrim insonlar ko‘p qavatli
uylarda istiqomat qiladi. Odatda pastki qavatlarda yashovchilar uchun muammo yo‘q.
Uzaytirgich kabel bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xonadoningizdan tortib chiqishingiz
mumkin. Ammo agar xonadon, masalan, 4 qavatdan yuqori bo‘lsa, vaziyat ancha
murakkablashadi.
Yong‘in xavfsizligi.
Elektromobilni akkumulyatori yonsa, mashina to‘liq yonib tugamaguncha
o‘chirib bo‘lmaydi.
litiy-ion batareyalarni o‘chirish ularning tabiatiga ko‘ra qiyin
vazifadir. Masalan, baxtsiz hodisa tufayli, yacheykalarning mexanik shikastlanishi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
227
aniq yong‘inga olib keladi. Shuning uchun batareyalar elektr transport vositasining eng
pastki qismiga joylashtirishga harakat qilishadi.
Kapot ostida siz ularni topa olmaysiz!
Agar biron bir batareya yacheykasi
yonadigan, bo‘lsa nima bo‘ladi? Gap shundaki, litiy-ion batareyasi yonish paytida
jarayonni qo‘llab-quvvatlovchi kislorod chiqara boshlaydi
u benzinga qaraganda
yaxshiroq yonadi
. Shuning uchun, na qum, na ko‘pik, na suv yordam
bermaydi.
Baxtsiz hodisa paytida, yong‘in ehtimoli yuqori bo‘ladi, bunga batareyalarni
qisqa tutashuvi sabab bo‘ladi.
Birinchidan, batareyalarni zaryad qilish va keyinchalik energiyadan
foydalanishda, elektr energiyasidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanishdan ko‘ra ko‘proq
energiya
sarflanadi.
Ikkinchidan, xizmatini o‘tab bo‘lgan batareyalarni
(utilizasiya)yo‘q qilish yangi ekologik muammolardir. Akkumulyatorlarni maxsus
yo‘q qilish kerak, siz ularni axlatga tashlay olmaysiz, mumkin emas.
Afsuski, hech qanday foyda yo‘q. Akkumulyatorlarni ishlab chiqarish juda
ko‘p energiya va ko‘plab resurslarni talab qiladi. Ehtimol, shaharlarda toksinlar
chiqishi kamroq bo‘lar edi, ammo o‘simliklar bundan hech qayerga qochib qutulmaydi,
tabiat zarar ko‘raveradi.
Ekologiya kamchiliklari .
Foydalanishda
elekromobillar
atrof-muhit
uchun
zararsizdir
ammo
ekektomobillar akkumulyatorlar batareyasini almashtirilgandan keyin uni yo‘q qilish
muommosi paydo bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda bugungi davrda elektromobillar shuncha kamchiligi
bo‘lsada uni bartaraf etish ustida tinimsiz izlanishlar olib borilmoqda. Masalan:
Elektromobillarga yuqoridagi ko‘plab kamchiliklarni bartaraf etish uchun ikki turdagi
elektr va ichki yonuv dvigatellari qo‘llanilmoqda va bu uning infratuzilma
rivojlanmagan joylarda juda foydali bo‘ladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1. ‘‘Elektr avtomobil texnologiyasi tushuntirildi” – Jeyms Larminie va jon Louri Vaqt:
384b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
228
2. “Elektr va gibrid transport vositalari, dizayn asoslari” – - Gianfranco Pistoia Vaqt:
512 b
3. “Elektromobil: akkumulyator, gibrid va yonilg‘i xujayrali avtomobillarning
rivojlanishi va kelajagi” – - G. M. P. OLeary Vaqt: 384 varaq
Internet resurslari
:
1.
AQSh energetika vazirligi: Elektromobillar haqida ma'lumotlar va tadqiqotlar.
2.
Xalqaro energetika agentligi( IEA): Elektromobillar bo‘yicha ma'lumotlar va
statistika.
3.
Elektr avtomobil Jahon: Elektromobillar sohasidagi yangiliklar va tahlillar.
