MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
215
ASIMMETRIK AXBOROT NAZARIYASI VA BOZOR
MUVAFFAQIYATSIZLIKLARI
Qarshi Xalqaro Universiteti assistent o’qituvchisi
Raxmanov Ulug’bek Bahodirovich
Annotatsiya: Mazkur maqolada asimmetrik axborot nazariyasining iqtisodiy
jarayonlardagi o‘rni va uning bozor muvaffaqiyatsizliklariga olib keluvchi
mexanizmlari tahlil qilinadi. Iqtisodiy agentlar o‘rtasidagi axborot tengsizligi sababli
yuzaga keladigan "adverse selection" va "moral hazard" kabi hodisalarning ta’siri
misollar orqali ochib beriladi. Xususan, sog‘liqni saqlash, sug‘urta va mehnat
bozorlaridagi amaliy holatlar nazariy asoslar bilan bog‘lab ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, ushbu muammoni yumshatish yoki bartaraf etish uchun qo‘llaniladigan
signalling va screening kabi usullar hamda davlat aralashuvining zarurligi
asoslanadi. Maqola bozor iqtisodiyoti samaradorligiga axborotning qanday ta’sir
ko‘rsatishini chuqurroq anglashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: asimmetrik axborot, bozor muvaffaqiyatsizligi, tanlov
muammosi, axborot tengsizligi, axborot signallari, davlat aralashuvi, iqtisodiy
samaradorlik
Kirish
Bozor iqtisodiyoti nazariyasiga ko‘ra, iqtisodiy tizimning samarali faoliyat
yuritishi uchun barcha ishtirokchilar o‘rtasida axborotning to‘liq va teng taqsimlanishi
muhim hisoblanadi. Biroq amaliyotda bu shart deyarli hech qachon to‘liq bajarilmaydi.
Iqtisodiy agentlar orasida axborot tengsizligi mavjud bo‘lgan holatlar — ya’ni
asimmetrik axborot
holatlari — ko‘plab bozorlarda bozor muvaffaqiyatsizliklariga
sabab bo‘ladi. Bu holat iste’molchi va ishlab chiqaruvchi, ish beruvchi va ishchi,
sug‘urtalovchi va mijoz o‘rtasida axborotning notekis taqsimlanganligini anglatadi.
Asimmetrik axborot natijasida yuzaga keladigan
“tanlov muammosi”
(adverse selection)
va
“axloqiy xavf” (moral hazard)
kabi tushunchalar iqtisodiy
nazariyada alohida o‘rinni egallaydi. Ular bozor ishtirokchilari o‘z manfaatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
216
ko‘zlab harakat qilgan, biroq boshqa ishtirokchilar uchun zararli qarorlar qabul qilgan
holatlarni izohlaydi. Aynan shunday muammolar bozorda resurslarning noto‘g‘ri
taqsimlanishiga, samaradorlikning pasayishiga va hatto ayrim bozorlarda butunlay
falajlanish xavfiga olib kelishi mumkin.
Mazkur maqolada asimmetrik axborotning nazariy asoslari, uning iqtisodiy
samaradorlikka ta’siri, real hayotdagi misollari hamda ushbu muammolarga qarshi
qo‘llaniladigan mexanizmlar –
signalling
va
screening
yondashuvlari – tahlil qilinadi.
Shuningdek, davlatning ushbu jarayonlarga aralashuvi zarurati ham nazariy hamda
amaliy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi.
ASOSIY QISM
1.Asimmetrik axborot tushunchasi va nazariy asoslar
Bozor iqtisodiyoti nazariyasida axborot resurs sifatida alohida ahamiyatga ega.
Axborot teng taqsimlanmagan holatlarda, bozordagi ishtirokchilar o‘z qarorlarini to‘liq
asoslanmagan holda qabul qiladilar. Bu esa bozor muvaffaqiyatsizliklariga olib kelishi
mumkin.
Asimmetrik axborot
— bu iqtisodiy bitim ishtirokchilaridan biri boshqa
tomon bilan solishtirganda ko‘proq yoki aniqroq ma'lumotga ega bo‘lgan holatni
anglatadi.
Ushbu tushunchani iqtisodiy nazariyaga birinchi bo‘lib amerikalik olim
George Akerlof
kiritgan bo‘lib, u 1970-yilda chop etgan mashhur
“The Market for
Lemons”
maqolasida foydalanilgan. U ushbu ishida foydalanilgan mashina bozorida
sotuvchi o‘z mahsulotining sifatini biladi, xaridor esa bilmaydi degan misol orqali
axborot asimmetriyasi sababli qanday qilib sifatli mahsulotlar bozordan siqib
chiqarilishini ko‘rsatgan. Bu hodisa
“adverse selection”
— ya’ni salbiy tanlov deb
ataladi.
Asimmetrik axborot, shuningdek,
“axloqiy xavf” (moral hazard)
muammosiga ham olib keladi. Bu esa, odatda, iqtisodiy bitimdan keyin yuzaga keladi.
Masalan, sug‘urta olgandan so‘ng shaxs o‘zini xavfliroq tutishi mumkin, chunki zarar
ko‘rish xavfi endi uning zimmasida emas.
2.Bozor muvaffaqiyatsizliklari va amaliy misollar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
217
Axborot asimmetriyasi turli bozorlarda turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘ladi.
Quyida uning ba’zi real hayotdagi misollari keltiriladi:
1. Sug‘urta bozori
Sug‘urta kompaniyalari mijozlari haqida to‘liq ma'lumotga ega bo‘lmaganligi
sababli ular har doim yuqori xavf guruhidagi mijozlarga ham bir xil shartlarni taklif
qilishi mumkin. Bu
salbiy tanlov
ga olib keladi: eng ehtiyotkor mijozlar sug‘urtadan
voz kechadi, xavfli mijozlar qoladi. Natijada butun tizim izdan chiqishi mumkin.
2. Sog‘liqni saqlash sohasi
Bemorda mavjud kasalliklar to‘g‘risidagi axborot faqat bemorning o‘zida
bo‘lishi mumkin. Shifokor esa noto‘liq ma'lumot asosida qaror qabul qiladi. Bu esa
noto‘g‘ri davolash, resurslarning isrofi yoki noto‘g‘ri narx belgilashga olib keladi.
3. Mehnat bozori
Ish beruvchilar da’vogarlarning haqiqiy malakasi yoki ishga bo‘lgan
munosabatini bilmaydi. Shu sababli ular o‘rtacha maoshni taklif qilishadi, bu esa
yuqori malakali ishchilarni chetga chiqarishi mumkin. Ushbu vaziyatni kamaytirish
uchun ishchilar o‘z malakasini tasdiqlovchi
signal
— masalan, diplom yoki tajriba —
ko‘rsatishadi.
3.Asimmetrik axborot muammolarini bartaraf etish yo‘llari
Axborot asimmetriyasi keltirib chiqaradigan iqtisodiy muammolarni
yumshatish yoki oldini olish maqsadida iqtisodchilar tomonidan bir necha
yondashuvlar ishlab chiqilgan:
1. Signalling (axborot signallari)
Bu modelga ko‘ra, ko‘proq axborotga ega bo‘lgan tomon (masalan, ishchi)
boshqa tomonga o‘z sifati yoki ishonchliligini ko‘rsatadigan signal yuboradi. Masalan,
oliy ma’lumotli diplom, ish tajribasi, mukofotlar — bular barchasi signal vazifasini
bajaradi.
2. Screening (tanlab olish)
Kamroq axborotga ega bo‘lgan tomon (masalan, sug‘urta kompaniyasi) o‘ziga
kerakli ma'lumotni aniqlash uchun turli mexanizmlarni joriy etadi. Masalan, mijozlar
uchun bir nechta tarif rejalari taklif etilib, ular o‘zlarini o‘zlari “ajratib” qo‘yishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
218
3. Davlat aralashuvi
Ba’zi hollarda axborot nomutanosibligi bozorni shu darajada izdan chiqaradiki,
bozorga davlatning aralashuvi zarur bo‘ladi. Masalan, sog‘liqni saqlash sohasida
majburiy sug‘urta joriy qilinadi yoki kompaniyalarga axborotni oshkor qilish
majburiyati yuklanadi.
Xulosa
Asimmetrik axborot iqtisodiy tizimlar samaradorligiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatadigan muhim omillardan biridir. Iqtisodiy agentlar o‘rtasida mavjud bo‘lgan
axborot tengsizligi nafaqat individual qarorlar sifati, balki butun bozorlarda
resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga, ishonchning yo‘qolishiga va natijada bozor
muvaffaqiyatsizliklariga olib keladi.
Ushbu maqolada tahlil qilinganidek,
adverse selection
va
moral hazard
hodisalari sog‘liqni saqlash, sug‘urta va mehnat bozori kabi ko‘plab sohalarda keng
tarqalgan. Aynan shu boisdan, ushbu muammolarning oldini olish uchun turli
yondashuvlar –
signalling
va
screening
, shuningdek,
davlat aralashuvi
muhim
ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, bozor mexanizmlarining mukammal ishlashi uchun
ishtirokchilar o‘rtasida axborot oqimini yaxshilash, ochiqlikni oshirish va adolatli
siyosiy tartibotlarni shakllantirish zarur. Asimmetrik axborot iqtisodiy nazariyaning
murakkab, ammo nihoyatda dolzarb sohasi bo‘lib, uni o‘rganish nafaqat nazariy, balki
amaliy siyosat uchun ham katta ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Akerlof, G. A. The Market for Lemons: Quality Uncertainty and the Market
Mechanism //
Quarterly Journal of Economics
. – 1970. – Vol. 84, No. 3. – P. 488–500.
2.
Mankiw, N. G.
Principles of Economics
. – 8th ed. – Boston: Cengage Learning,
2017. – 880 b.
3.
Mishkin, F. S.
The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
. –
10th ed. – Pearson Education, 2015. – 736 b.
4.
Stiglitz, J. E. Information and the Change in the Paradigm in Economics //
American Economic Review
. – 2002. – Vol. 92, No. 3. – P. 460–501.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
219
5.
Кру́гман, П., Обстфельд, М.
Международная экономика. Теория и
политика
. – М.: Юнити-Дана, 2018. – 896 с.
6.
Баев, А. В.
Информационная асимметрия и ее роль в механизме рыночной
экономики
. – М.: Финансы и статистика, 2015. – 216 с.
7.
Юлдошев, N. Iqtisodiy nazariya: darslik. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 412
b.
8.
Karimov, R. va boshqalar.
Bozor iqtisodiyoti asoslari
. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2021. – 375 b.
