MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
190
BOG’CHA YOSHIDA BILISH JARAYONLARI TARAQQIYOTI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Maktagacha ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi
Xasanova Madina
Beknazarova Shahzoda
Annotatsiya:Ushbu maqolada psixologiyada bilish jarayonlarining tasnifi va
ularning maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarda namoyon
bo’lish shartlari nazariy tahlillar asosida yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:bilish, sezgi, idrok, bola, o’yin, psixika, faoliyat akseleratsiya.
Maktabgach ta’lim davri inson hayotining eng muhim bosqichlaridan biridir.
Bu davrda bola nafaqat jismoniy, balki psixik va aqliy jihatdan ham jadal rivojlanadi.
Bilish jarayonlari - bu bolaning atrof-muhitni idrok etishi, uni anglab yetishi, eslab
qolishi, fikr yuritishi va tasavvur qilish jarayonidir. Ushbu maqolada maktabgacha
yoshdagi , ya’ni 3-7 yosh bolalarda bilish jarayonining shakllanishi va rivojlanish
bosqichlari, ularning rivojlantirishda pedagogik yondashuvlarning o’rni yoritiladi.
Bilish jarayonlarining mazmuni va ahamiyati.
Bilish jarayonlari-psixologiyada idrok,
diqqat,xotira, tafakkur va tasavvur kabi aqliy faoliyatning majmuasi sifatida qaraladi.
Ushbu jarayonlar bolada tug’ma holda mavjud bo’lib ular ijtimoiy muhit va tarbiya
ta’sirida rivojlanib boradi. Maktabgacha yoshda bilish jarayonlarining shakllanishi
bola shaxsining rivojlanishida asosiy omil hisoblanadi.
Idrok va diqqat rivoji.
Idrok-
bu tashqi olamdagi narsalarni sezgi a’zolari orqali qavul qilish jarayoni. Maktabgacha
yoshdagi bolalarda idrok vizual ko’rish eshitish va kinestetik harakat shakllarda
namoyon bo’ladi. 3-4 yoshli bolalarda idrok bir tomonlama bo’lsa (masalan, faqat
rangga e’tibor qaratish) , 5-6 yoshga kelib murakkab xossalarga shakl, hajm, fazoviy
joylashuviga e’tibor qaratish qobiliyati shakllanadi. L.S.Vigotiskiy takidlashicha bola
xotirasning rivojlanishda nutiqning osishi juda kata axamiyatga ega. Bu davirda bola
narsa va xodisalarni faqat bevosita korish orqali emas balki shu narsa va xodisalarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
191
nomlari orqali ham idrok qila oladigan boladi. Bundan tashqari kattalardan sorab bilish
olish eshitsh orqali ham xotiralarni boyitadi.Bolalarda sozlarning manosidga tushinib
eslab qolsh ham juda erta rivojlana boshlaydi. Masalan, ilk bolalaik davridagi bolalar
ozlari yoqtirgan xikoyalarni manosiga tola tushngan holda eslab qoladilar. Bu
xikoyalardagi ayrim qaxramonlarni sevadilar,bazilarni yomon koradilar. Umuman,
xikoyalarning mazmuni boshqalarga tasir qilib, ularda malum tuygu xissiyotni
uygotadi, bu esa bolalarda xikoyaning mazmunini tushuniyotganliklaridan dark
beradi. Ilk bolalik davrida bolalarda datlab ixtiyorsiz esda oilb qolish va ixtiyorsiz esga
tushirsh vujudga keladi. Diqqat esa bolaning ongini muayyan obyektga yo’naltirish
va uni bir muddat ushlab turish qobiliyatidir. Boshlang’ich maktabgacha yoshda 3-4
yoshli bolalar e’tibori beqaror va ixtiyorsiz bo’lsa, katta guruhga kelib 6-7 yoshli
bo’lganda u asta-sekin ixtiyoriy xususiyat kasb etadi. Bu esa bola o’z faoliyatini ongli
tarzda boshqarishni o’rganayotganidan dalolat beradi.
Xotiraning shakllanishi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda xotiraning dastlabki shakllari- mexanik xotira
ustunlik qiladi. Bola sheʼrlarni, tez aytishni yoki multfilm dialoglarini eslab qoladi,
biroq mazmuniy tahlil qilishga qiynaladi. 5-6 yoshlardan boshlab bola maʼlumotlarni
mantiqiy bogʻlash, voqealar ketma-ketligini eslab qolish va ularni qayta tiklash
qobiliyatiga ega boʻla boshlaydi.
Psixolog L.S. Vigotskiy taʼkidlaganidek, bola xotirasi nutq bilan chambarchas
bogʻliq. Shu sababli bolaning eslab qolish qobiliyatini rivojlantirishda ogʻzaki
topshiriqlar, hikoya qilish, savol-javob metodlaridan foydalanish samarali hisoblanadi.
Tafakkur va mantiqiy fikrlashning taraqqiyoti.
Tafakkur-bilish jarayonining eng yuqori
bosqichidir. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur dastlab predmetli amaliy
xarakterga ega boʻlib, bola narsalarni oʻzaro taqqoslash, guruhlash, ketma-ketlikka
solish orqali fikrlashni boshlaydi. 5-7 yosh oraligʻida esa mantiqiy munosabatlarni
anglash, muammoli vaziyatlarga yechim topishga harakat qilish koʻnikmalari paydo
boʻladi. Oʻyin faoliyati- bolalarning tafakkurini rivojlantiruvchi asosiy vositadir.
Konstruktorlar, mantiqiy jumboqlar, taqqoslash va tahlil qilishga yoʻnaltirilgan
didaktik oʻyinlar orqali bolaning fikrlash doirasi kengayadi.
Tasavvur va
ijodkorlikning namoyon boʻlishi.
Bogʻcha yoshidagi bolalarda tasavvur kuchli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
192
rivojlangan boʻladi. Bu ularning oʻyinlarda, chizgan rasmlarida, hikoya tuzishlarida
yaqqol koʻrinadi. Tasavvur bolaning ijodiy salohiyatini shakllantiradi, unga yangi
gʻoyalar ishlab chiqish va notanish vaziyatlarga moslashish imkonini beradi.
A.N.Leontev va boshqa olimlarning fikricha, tasavvur bolaning oʻz-oʻzini ifoda
etishida, oʻz dunyoqarashini namoyon qilishida asosiy vositadir.
Pedagogik
yondashuv va metodlar.
Bilish jarayonlarini rivojlantirishda quyidagi pedagogik
usullar yuqori samara beradi.
Didaktik oʻyinlar-bolaning idroki , tafakkuri va eʼtiborini faollishtiradi.
Suhbat va savol-javob - og’zaki fikrlash va mantiqiy xotirani rivojlantiradi. Tasviriy
sanʼat mashgʻulotlarini tasavvur va ijodkorlikni qoʻllab- quvvatlaydi. Rivojlantiruvchi
muhit yaratish- rang-barang, qiziqarli va interaktiv muhit orqali bilish faoliyati
ragʻbatlantiradi.
Xulosa qilib aytganda maktabgacha yoshdagi bolalarda bilish jarayonlari-
idrok, eʼtibor, xotira, tafakkur va tasavvur jadal va bosqichma-bosqich rivojlanadi. Bu
jarayonda tarbiyachining metodik yondashuvi, ota-onalarning qoʻllab-quvvatlashi va
bolaning faol ishtiroki hal qiluvchi rol oʻynaydi. Toʻgʻri tashkil etilgan taʼlim muhitida
bila maktabga tayyor, intelektual jihatdan rivojlangan va mustaqil fikrlay oladigan
shaxs sifatida shakllanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Satarov E.N.Alimov X."Bolalarning xotirasini rivojlantirish usullari"-T 2003.
2. Elkonin, D. B.Bolalik va bilish rivojlanishi. — Moskva: Pedagogika nashriyoti
3. Gʻoziyev E."Umumiy psixologiyasi"-T.Oʻzbekiston Faylasuflari milliy jamiyati
2010.
4. Hasanboyeva, O.Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2006-yil.
5. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim vazirligi "Ilk qadam" o‘quv-metodik
majmuasi. — Toshkent: NMIU (Nashriyot-matbaa ijodiy uyi), 2018-yil.
6. L.S.Vygotskiy-"mantiqiy fikrlash va nutq".1982
7.Yoʻldoshiv Q.X."Umumiy psixologiya" Toshkent , Oʻzbekiston ,2018.
